Examkin

Soru

Zorluk: OrtaDivan Edebiyatı Nazım Şekilleri - Beyitlerle Kurulanlar

Divan edebiyatında beyitlerle kurulan nazım şekillerinin kafiye düzenleri, beyit sayıları ve muhtevaları belirleyici yapısal özellikler taşır.

Aşağıda bir nazım şeklinden alınan iki beyit verilmiştir:

I. *Kalem olsun eli ol kâtib-i bed-tahrîrin*
*Ki fesâd-ı rakamı sûrumuzu mâtem eder*

II. *Rakam-ı yâr yazarken iki gözümün yaşını*
*Biri deryâ-yı belâ biri cehennem eder*

Bu beyitlerin dil, üslup ve biçim özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

  1. A
    Kafiye örgüsü ab (xa) / cb (ya) şeklinde olup gazel veya kasidenin matla dışındaki beyitleriyle benzerlik gösterir.
  2. B
    Şiirde şairin mahlasına yer verilmemesi ve beyit sayısının azlığı, bu şiirin kıta nazım şekliyle yazıldığını gösterir.
  3. Birinci beyit kendi arasında kafiyeli (aa) olduğu için bu şiir, beyit sayısı en az olan bir gazel örneğidir.Cevap
  4. D
    Her iki beytin sonundaki 'eder' kelimeleri redif; 'mâtem' ve 'cehennem' kelimelerindeki '-em' sesleri ise tam kafiyedir.
  5. E
    Bu beyitlerin ait olduğu nazım ��ekli; divan edebiyatında genellikle yergi, övgü, tarih düşürme veya felsefi düşünceleri ifade etmede kullanılır.

Cevap

Birinci beytin kendi arasında kafiyeli olduğunu ve bu şiirin bir gazel örneği olduğunu savunan seçenek yanlıştır.
Verilen metindeki birinci beytin dize sonlarında yer alan 'bed-tahrîrin' ve 'mâtem eder' ifadeleri kendi arasında kafiyeli değildir. Bir şiirin gazel olabilmesi için ilk beytinin kendi arasında kafiyeli (aaaa - yani matla beyti) olması ve beyit sayısının en az beş olması gerekir. Bu metin, kafiye düzeni (xa/caxa / ca) ve beyit sayısı (iki beyit) bakımından bir kıtaya aittir. Bu nedenle birinci beytin kendi arasında kafiyeli olduğunu ve metnin bir gazel olduğunu öne süren yargı yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Beyitlerin dize sonlarındaki ses benzerliklerini ve kafiye örgüsünü (kafiye şemasını) incelemek.
Birinci beytin dize sonlarındaki 'bed-tahrîrin' ve 'mâtem eder' kelimelerinin kendi arasında kafiyeli olmadığı (abab veya xaxa şeklinde olduğu), ikinci beytin ise 'yaşını' ve 'cehennem eder' kelimeleriyle bittiği ve 'mâtem' ile 'cehennem' kelimelerindeki '-em' sesleriyle kafiyelendiği görülür. Kafiye şeması xa/caxa / ca (veya ab/cbab / cb) şeklindedir.
Şiirin nazım şeklini ve yapısal özelliklerini belirlemek için kafiye örgüsünü doğru tespit etmek gerekir.
2
Beyitlerin mahlas içerip içermediğini ve beyit sayısını kontrol etmek.
Şiirde şairin mahlası geçmemektedir ve metin toplam iki beyitten oluşmaktadır.
Gazel, kaside ve kıta gibi nazım şekillerinin ayırt edici özelliklerinden biri olan mahlas kullanımı ve beyit sayısı sınırlarını değerlendirmek gerekir.
3
Elde edilen yapısal ve içeriksel verileri divan edebiyatı nazım şekilleri kurallarıyla karşılaştırarak yanlış olan yargıyı bulmak.
Kafiye düzeninin kendi arasında (aaaa şeklinde) olmaması, mahlas içermemesi ve iki beyit olması bu şiirin bir 'kıta' olduğunu kanıtlar. Gazel olabilmesi için en az 5 beyit olması ve ilk beytin kendi arasında kafiyeli (aaaa) olması gerekirdi. Dolayısıyla bu şiirin gazel olduğunu söyleyen yargı yanlıştır.
Özellikleri doğru eşleştirerek seçenekler içindeki hatalı çıkarımı saptamak.

Anahtar Kavram

Kıta nazım şeklinin yapısal (kafiye şeması, beyit sayısı, mahlassızlık) ve içeriksel özellikleri ile gazelden ayrılan yönleri.
Bu soruyu puanla

Konular

Divan Edebiyatı Nazım Şekilleri - Beyitlerle Kurulanlar

Bu konudan daha fazla soru