Soru

Zorluk: OrtaDivan Edebiyatı Nazım Şekilleri - Beyitlerle Kurulanlar

Aşağıda sol sütunda verilen beyitleri, biçim ve içerik özelliklerine göre sağ sütundaki divan edebiyatı nazım şekilleriyle eşleştiriniz.

  • Bir eşek var idi zaîf ü nizâr
    Yük elinden katı şikeste vü zâr
    Mesnevi
  • Süzme çeşmin gelmesin müjgân müjgân üstüne
    Urma zahm-ı sîneme peykân peykân üstüne
    Gazel
  • Sensin o pâdişâh-ı cihân-bân-ı dâd-ger
    Kim adl ü dâdın eylemiştir cihânı pür-safâ
    Kaside
  • Kazan ey dilde olan gevher-i zâtından şerefi
    Neseb-i pâk ile âdem olamaz fahr-ı cihân
    Kıta

Cevap

Sol sütundaki birinci beyit Mesnevi ile, ikinci beyit Gazel ile, üçüncü beyit Kaside ile, dördüncü beyit ise Kıta ile eşleşmelidir.
Doğru eşleştirmede birinci beyit, olay anlatımı (tahkiye) ve kendi içinde kafiyeli yapısı nedeniyle Mesnevi ile; ikinci beyit, sevgili, göz ve kirpik gibi unsurları ele alan lirik yapısıyla Gazel ile; üçüncü beyit, bir padişaha yönelik övgü içermesi sebebiyle Kaside ile; dördüncü beyit ise toplumsal/ahlaki bir düşünceyi işlemesi ve kafiye yapısı nedeniyle Kıta ile eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Beyitlerin kafiye düzenini (dış yapı özelliklerini) analiz etmek
Birinci beyit aa (nizâr/zâr) kafiye şemasına sahiptir. İkinci beyit aa (üstüne/üstüne) kafiye şemasına sahiptir. Üçüncü beyit xa (dâd-ger/safâ) kafiye şemasına sahiptir. Dördüncü beyit xa (şerefi/cihân) kafiye şemasına sahiptir.
Nazım şekillerinin ayırt edilmesinde kafiye örgüsü en belirgin dış yapı unsurudur.
2
Aynı kafiye şemasına sahip beyitleri içeriklerine göre gruplandırmak
Birinci beyit bir hayvanın fiziki durumunu anlatarak olay anlatımına (tahkiyeye) yönelmiştir. İkinci beyit sevgili, göz ve gönül yarası gibi tamamen lirik bir aşk konusunu işlemektedir.
aa şeklinde kafiyelenen gazel matla beyti ile mesnevi beytini ayırmanın yolu içerik ve tema analizidir.
3
xa şeklinde kafiyelenen beyitleri temalarına göre ayırt etmek
Üçüncü beyit padişaha yönelik övgü (methiye) içermektedir. Dördüncü beyit ise soy yerine şahsiyet ve erdem sahibi olmayı öğütleyen didaktik ve felsefi bir düşünceyi savunmaktadır.
xa şeklinde kafiyelenen beyitlerde kaside (övgü) ve kıta (felsefi/ahlaki düşünce) ayrımı tema üzerinden netleştirilir.

Anahtar Kavram

Beyitlerle kurulan divan edebiyatı nazım şekillerinin kafiye düzeni ve içerik özelliklerine göre ayırt edilmesi.
Bu soruyu puanla