Soru

Zorluk: ZorYapı Bakımından Sözcükler: Basit ve Türemiş Sözcükler

Sanatçı, yalnızlığın soğuk gölgesinde kıvranırken içindeki sızıyı dindirecek bir ses arıyordu. Çevresindeki kalabalıklar ona yabancılaşırken kelimelerin gizemli dünyasına sığınmayı seçti.

Bu parçada geçen altı çizili sözcükleri, aldıkları ekler ve yapısal özelliklerini belirten doğru açıklamalarla eşleştiriniz.

  • yalnızlığınKökü isim olan, ünlü düşmesi ve ünsüz yumuşamasına uğramış, birden fazla yapım eki almış türemiş bir sözcüktür.
  • gölgesindeKökü isim olan, sadece isim çekim ekleri alarak yapıca basit kalmış bir sözcüktür.
  • sızıyıKökü fiil olan, fiilden isim yapım eki aldıktan sonra belirtme durum ekiyle çekimlenmiş türemiş bir sözcüktür.
  • çevresindekiKökü fiil olan, türetilirken ünlü kaybına uğramış, gövde hâlindeyken hem çekim ekleri hem de yapım eki almış türemiş bir sözcüktür.

Cevap

Eşleştirme şu şekildedir: 'yalnızlığın' sözcüğü ünlü düşmesi ve ünsüz yumuşaması gösteren birden fazla yapım ekli türemiş sözcük tanımıyla; 'gölgesinde' sözcüğü sadece çekim eki alan basit sözcük tanımıyla; 'sızıyı' sözcüğü kökü fiil olan ve yapım eki alan türemiş sözcük tanımıyla; 'çevresindeki' sözcüğü ise kökü fiil olan, türetilirken ünlü kaybına uğramış ve çekim eklerinden sonra yapım eki almış türemiş sözcük tanımıyla eşleşir.
Doğru eşleştirmede her sözcük kendi yapısal ve morfolojik niteliklerine uygun olarak gruplandırılmıştır. 'gölgesinde' sözcüğü sadece çekim eki alarak basit yapılı kalmış; 'sızıyı' eylem kökünden yapım ekiyle türemiş; 'yalnızlığın' isim kökünden iki yapım ekiyle türeyerek ses olaylarına uğramış; 'çevresindeki' ise eylem kökünden ünlü düşmesiyle türeyip üzerine sıfat yapan yapım ekini almıştır.

Adım Adım Çözüm

1
"gölgesinde" sözcüğünün ek ve kök çözümlemesini yapmak
Sözcük "gölge" (isim kökü) + "-si" (iyelik eki) + "-n-" (kaynaştırma) + "-de" (bulunma durum eki) şeklinde ayrılır.
Sözcükte yapım eki bulunmadığı için basit yapılı olduğunu tespit etmek amac��yla bu adım uygulanır.
2
"sızıyı" sözcüğünün kökünü saptamak ve eklerini tahlil etmek
Sözcüğün kökü "sızmak" (fiil kökü) olup, "-ı" fiilden isim yapım ekini alarak türemiştir. Üzerindeki son ek ise belirtme durum eki olan "-ı" çekim ekidir.
Sözcüğün kökünün ortak/sesteş kök yanılgısına kapılmadan eylem olduğunu görmek ve yapım eki aldığından türemiş olduğunu belirlemek için bu çözümleme yapılır.
3
"yalnızlığın" sözcüğünü ses olaylarını dikkate alarak tahlil etmek
Kökü "yalın" (isim kökü) olan sözcük, "-ız" yapım ekini alırken ünlü düşmesine uğramış (yalnız), ardından "-lık" yapım ekini almış ve tamlayan eki olan "-ın" ekini alırken ünsüz yumuşaması yaşamıştır.
Sözcüğün birden fazla yapım eki aldığını ve ses olaylarının kök/gövde sınırını gizlediğini saptamak amacıyla tahlil edilir.
4
"çevresindeki" sözcüğünü inceleyip sıfat yapan ekin işlevini belirlemek
Kökü "çevirmek" (fiil) olan sözcük, "-e" yapım ekiyle "çevre" ismine dönüşürken ünlü kaybına uğramıştır. İyelik ve durum eklerini aldıktan sonra gelen "-ki" eki sıfat yapan yapım ekidir.
Çekim eklerinden sonra da yapım eki gelebildiğini ve sözcüğün türemiş yapıda olduğunu kanıtlamak için bu adım gerçekleştirilir.

Anahtar Kavram

Yapı Bakımından Sözcükler: Basit ve Türemiş Sözcükler
Bu soruyu puanla