Aşağıdaki cümlelerde koyu harflerle belirtilen sözcükleri, ünlü daralması kuralları ve bu ses olayının gerçekleşme durumu yönünden sağdaki uygun açıklamalarla eşleştiriniz.
- Her sabah erkenden spor yapmaya başlıyor.Sonu geniş ünlüyle (-a/-e) biten eyleme şimdiki zaman eki (-yor) getirilerek standart ünlü daralması yapılmıştır.
- Onu bir daha göremem diye çok endişelenmişti.Şimdiki zaman eki (-yor) dışındaki bir sesin (-y kaynaştırma ünsüzünün) etkisiyle oluşan istisnai ünlü daralmasıdır.
- Sınıftaki arkadaşlarıyla her konuda çok iyi anlaşıyor.Sözcük ünsüzle bittiği için ünlü daralması gerçekleşmemiştir; aradaki dar ses sadece yardımcı ünlüdür.
Cevap
başlıyor sözcüğü standart ünlü daralması açıklamasıyla, diye sözcüğü kaynaştırma ünsüzünün etkisiyle oluşan istisnai ünlü daralması açıklamasıyla, anlaşıyor sözcüğü ise ünlü daralmasının gerçekleşmediği yardımcı ünlü açıklamasıyla eşleşir.
Doğru eşleştirmede; 'başlıyor' sözcüğü standart ünlü daralmasına (başla-yor -> başlıyor), 'diye' sözcüğü -y ünsüzünün etkisiyle oluşan istisnai daralmaya (de-ye -> diye) ve 'anlaşıyor' sözcüğü ise ünsüzle bittiği için ünlü daralması barındırmayan yardımcı ünlü durumuna (anlaş-ı-yor) karşılık gelir.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten eylemlere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde veya "de-", "ye-" gibi bazı eylemlere kaynaştırma ünsüzü (-y) geldiğinde bu geniş ünlüler daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür. Buna ünlü daralması denir. Sonu ünsüzle biten kelimelerde ise daralma olmaz, araya yardımcı ünlü girer.