Examkin

Paraleller, Enlem ve Enlemin Etkileri

5 soru

Tüm türler5Çoktan seçmeli3Doğru / Yanlış1Eşleştirme1
Soru 1Soru →

Aşağıda verilen coğrafi yargının enlem ve enlemin etkileri açısından doğruluğunu değerlendiriniz:

'Ekvator'dan kutuplara do��ru gidildikçe Dünya'nın çizgisel dönüş hızının azalmasına bağlı olarak grup ve tan (alacakaranlık) süreleri uzar. Buna göre, Türkiye'de Hatay'dan Sinop'a doğru gidildikçe alacakaranlık süresinin uzaması enlem etkisinin bir sonucuyken; aynı enlem üzerinde yer alan Ankara ve Erzurum'da alacakaranlık sürelerinin yıl boyunca farklılık göstermesi enlem etkisiyle açıklanabilir.'

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: False

Cevap

Verilen yargı yanlıştır. Aynı enlem üzerinde bulunan merkezlerin çizgisel hızları eşit olduğundan, grup ve tan süreleri yıl boyunca aynı kalır; bu durum enlem etkisiyle açıklanabilecek bir farklılık göstermez.
Verilen yargının ikinci kısmı yanlıştır çünkü aynı enlem üzerinde yer alan Ankara ve Erzurum gibi merkezlerin Ekvator'a olan uzaklıkları ve çizgisel dönüş hızları birebir aynıdır. Çizgisel hızları eşit olan merkezlerde grup ve tan (alacakaranlık) süreleri yıl boyunca aynı kalır, enlem etkisine bağlı olarak herhangi bir farklılık göstermez.

Adım Adım Çözüm

1
Enlem ve grup/tan süresi ilişkisini analiz etme
Ekvator'dan kutuplara gidildikçe çizgisel hız azalır, bu da güneşin doğuş ve batış hızını yavaşlatarak grup ve tan (alacakaranlık) sürelerini uzatır. Bu durum enlemin (matematiksel konumun) doğrudan bir sonucudur.
Enlem etkisinin grup ve tan süresi üzerindeki genel kuralını belirlemek için.
2
Türkiye'nin güney-kuzey doğrultusundaki değişimi inceleme
Güneydeki Hatay'dan kuzeydeki Sinop'a gidildikçe enlem derecesi arttığından çizgisel hız azalır ve alacakaranlık süresi uzar. Bu durum enlem etkisiyle açıklanır.
Yargının ilk kısmının doğruluğunu test etmek için.
3
Aynı enlem üzerindeki merkezlerin özelliklerini değerlendirme
Aynı enlemde (Ankara ve Erzurum) yer alan noktaların Ekvator'a uzaklıkları ve çizgisel hızları eşittir. Dolayısıyla, çizgisel hıza bağlı olan grup ve tan süreleri yıl boyunca birbirine eşittir, farklılık göstermez.
Yargının ikinci kısmındaki 'farklılık göstermesi enlem etkisiyle açıklanabilir' ifadesinin doğruluğunu sorgulamak için.

Anahtar Kavram

Aynı enlem üzerindeki noktaların çizgisel hızlarının ve buna bağlı olarak grup/tan (alacakaranlık) sürelerinin eşit olması
Soru 2Soru →

Dünya'nın şekline bağlı olarak Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe enlemin etkisine bağlı olarak birçok coğrafi özellik düzenli değişim gösterir. Buna göre, Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdaki özelliklerden hangisinin azalması beklenir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İki meridyen arasındaki uzaklık

Cevap

İki meridyen arasındaki uzaklık
İki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator üzerinde yaklaşık 111 km iken, meridyenlerin kutup noktalarında birleşmesi nedeniyle kutuplara doğru gidildikçe bu mesafe azalarak daralır.

Adım Adım Çözüm

1
Ekvator'dan kutuplara gidildikçe değişen coğrafi özellikleri analiz etmek.
Grup ve tan süresi, yer çekimi, gece-gündüz süre farkı ve güneş ışınlarının atmosferdeki tutulma oranı Ekvator'dan kutuplara gidildikçe artar.
Bu özelliklerin kutuplara doğru artış veya azalış yönlerini doğru tespit etmek soruyu çözmek için gereklidir.
2
Meridyenlerin uzaydaki geometrik uzanışını değerlendirmek.
Meridyen yayları kutup noktalarında birleştiği için aralarındaki mesafe Ekvator'da en geniştir ve kutuplara gidildikçe daralır.
İki meridyen arasındaki uzaklığın kutuplara doğru azaldığı sonucuna ulaşılır.

Anahtar Kavram

Dünya'nın şekline bağlı olarak meridyen boylarının kutuplarda birleşmesi ve enlem etkisi
Soru 3Soru →

Dünya'nın küresel şekline bağlı olarak Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve buna bağlı olarak sıcaklık değerleri genel olarak azalır. Bu durum 'enlem-sıcaklık ilişkisi' olarak adlandırılır. Ancak bir yerin sıcaklığı sadece enlemle açıklanamaz; yükselti, denizellik-karasallık ve rüzgarlar gibi göreceli (özel) konum şartları da sıcaklık üzerinde etkilidir. Bu durum bazen enlem-sıcaklık ilişkisine tamamen ters düşen sonuçlar ortaya çıkarır.

Buna göre, Türkiye'de yaşanan aşağıdaki durumlardan hangisi enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşen bir duruma örnek gösterilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kış mevsiminde Samsun'un ortalama sıcaklığının Sivas'tan daha yüksek olması

Cevap

Kış mevsiminde Samsun'un ortalama sıcaklığının Sivas'tan daha yüksek olması
Samsun'un kış sıcaklığının Sivas'tan yüksek olması durumu enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşer. Samsun daha kuzeyde yer aldığı için normalde daha soğuk olması gerekirken; deniz kıyısında yer alması (denizellik) ve yükseltisinin az olması nedeniyle daha sıcaktır. Bu durum göreceli (özel) konum etkisiyle açıklanır.

Adım Adım Çözüm

1
Konumların enlem derecelerini karşılaştırma
Samsun Türkiye'nin kuzeyinde (yaklaşık 41∘41^\circ Kuzey enlemi), Sivas ise daha güneyinde (yaklaşık 39∘39^\circ Kuzey enlemi) yer almaktadır.
Enlem-sıcaklık ilişkisini değerlendirmek için öncelikle merkezlerin Ekvator'a olan yakınlıklarını belirlemek gerekir.
2
Enlem-sıcaklık ilişkisine göre beklenen durumu belirleme
Normal şartlarda enlem etkisine bağlı olarak daha güneydeki Sivas'ın kış sıcaklıklarının, daha kuzeydeki Samsun'dan yüksek olması beklenir.
Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçüleceği için sıcaklığın azalması gerekir.
3
Gerçekleşen durumun nedenini göreceli konum şartlarıyla açıklama
Samsun'un deniz kıyısında yer alması (denizellik) ve yükseltisinin az olması, karasal ve yüksek bir konumda olan Sivas'a göre kışın daha sıcak olmasını sağlar.
Gerçek sıcaklık dağılışında sadece enlem değil, göreceli konum faktörleri de (denizellik, karasallık, yükselti) etkilidir. Bu durum enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşer.

Anahtar Kavram

Enlem-sıcaklık ilişkisi ve bu ilişkiye ters düşen özel konum şartları
Soru 4Soru →

Aşağıdaki sol sütunda enlemin etkilerine bağlı olarak gerçekleşen coğrafi durumlar, sağ sütunda ise bu durumların temel nedenleri verilmiştir. Buna göre, coğrafi durumları ortaya çıkaran temel nedenlerle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Hatay'dan Sinop'a doğru gidildikçe öğle vaktinde yatay düzleme dikilen cisimlerin gölge boyunun uzaması
Güneş ışınlarının atmosferde katettiği yolun Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe uzaması
Mersin'den Samsun'a giden bir gözlemcinin güneşin doğuş ve batış (grup ve tan) sürelerinin uzadığını görmesi
Akdeniz'in ortalama tuzluluk oranının Karadeniz'in tuzluluk oranından daha yüksek olması

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Doğru eşleştirmeler sırasıyla şu şekildedir: Hatay'dan Sinop'a gidildikçe gölge boyunun uzaması, Güneş ışınlarının düşme açısının daralmasıyla; Güneş ışınlarının atmosferdeki yolunun uzaması, tutulma oranının enleme bağlı olarak artmasıyla; Samsun'da grup ve tan sürelerinin uzun olması, çizgisel dönüş hızının kutuplara doğru azalmasıyla; Akdeniz'in Karadeniz'den daha tuzlu olması ise sıcaklık ve buharlaşmanın enleme bağlı olarak kutuplara doğru azalmasıyla eşleşir.
Doğru eşleştirmeler coğrafi olguların enlemle olan doğrudan ilişkisine dayanır. Gölge boyunun değişimi Güneş ışınlarının geliş açısıyla, atmosferdeki yol tutulma oranıyla, alacakaranlık süresi çizgisel hızla, tuzluluk ise sıcaklık ve buharlaşma ilişkisiyle doğrudan bağlantılıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Hatay ve Sinop arasındaki gölge boyu farkını analiz etmek.
Gölge boyunun kuzeye gidildikçe uzamasının, enlemin büyümesi sonucu Güneş ışınlarının düşme açısının küçülmesinden kaynaklandığı tespit edilmiştir.
Enlem ve Güneş ışınlarının geliş açısı arasındaki temel ilişkiyi kurarak birinci çifti belirlemek.
2
Güneş ışınlarının atmosferde katettiği yolun kutuplara doğru uzamasının sonucunu değerlendirmek.
Yolun uzamasının atmosferdeki tutulma ve enerji kaybı oranını artırdığı belirlenmiştir.
Dünya'nın şekli ve enlem derecelerinin ışınların atmosferde aldığı yola etkisini saptamak.
3
Mersin ve Samsun arasındaki grup ve tan sürelerinin değişimini incelemek.
Kuzeydeki Samsun'da çizgisel dönüş hızının daha yavaş olmasından ötürü Güneş'in ufuk çizgisindeki hareketinin yavaşladığı ve alacakaranlık süresinin uzadığı gözlemlenmiştir.
Çizgisel hız ile enlem arasındaki ters orantılı ilişkiyi açıklamak.
4
Akdeniz ve Karadeniz'in tuzluluk oranlarını enlem bağlamında karşılaştırmak.
Akdeniz'in Ekvator'a yakınlığı nedeniyle daha fazla güneş enerjisi aldığı, buharlaşmanın fazla olduğu ve buna bağlı tuzluluğin yüksek olduğu görülmüştür.
Sıcaklık, buharlaşma ve tuzluluk arasındaki nedensellik ilişkisini enleme dayandırmak.

Anahtar Kavram

Enlemin sıcaklık, çizgisel hız, gölge boyu ve güneş ışınlarının düşme açısı üzerindeki etkileri.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 5Soru →

Türkiye’de enlemin etkisine bağlı olarak Ekvator’dan kutuplara doğru (güneyden kuzeye) gidildikçe sıcaklık değerlerinin genel olarak azalması beklenir. Ancak yükselti, karasallık ve denizellik gibi göreceli konum özellikleri bu durum üzerinde sapmalara neden olabilir.

Aşağıda, Türkiye’deki üç farklı merkezin enlem dereceleri ve yıllık ortalama sıcaklık değerleri verilmiştir:

* Antalya: 36∘ 53′36^\circ\ 53' K →\rightarrow 187 ∘C18{}7\ ^\circ\text{C}
* Ankara: 39∘ 56′39^\circ\ 56' K →\rightarrow 120 ∘C12{}0\ ^\circ\text{C}
* Trabzon: 41∘ 00′41^\circ\ 00' K →\rightarrow 145 ∘C14{}5\ ^\circ\text{C}

Bu bilgilere göre, söz konusu merkezlerin sıcaklık özellikleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ankara ile Trabzon arasındaki sıcaklık farkı enlem-sıcaklık ilişkisiyle çelişir ve bu durum göreceli konum özellikleri ile açıklanır.

Cevap

Ankara ile Trabzon arasındaki sıcaklık farkı enlem-sıcaklık ilişkisiyle çelişir ve bu durum göreceli konum özellikleri ile açıklanır.
Trabzon'un Ankara'dan daha kuzeyde yer almasına karşın daha sıcak olması, enlem-sıcaklık ilişkisine tamamen ters düşer. Bu durum, Trabzon'un deniz kıyısında (denizellik etkisiyle nemli ve ılıman) bulunması ve yükseltisinin Ankara'ya göre çok daha az olması gibi göreceli konum etkenleriyle açıklanır. Dolayısıyla, Ankara ve Trabzon arasındaki bu sıcaklık ilişkisinin enlemle çeliştiğini ve göreceli konumla açıklandığını belirten yargı doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Merkezlerin enlem derecelerini karşılaştırarak Ekvator'a olan konumlarını sıralamak.
Antalya (36∘ 53′36^\circ\ 53' K) en güneyde, Ankara (39∘ 56′39^\circ\ 56' K) ortada, Trabzon (41∘ 00′41^\circ\ 00' K) ise en kuzeyde yer almaktadır.
Enlem-sıcaklık ilişkisini test etmek için öncelikle merkezlerin güneyden kuzeye doğru olan konumlarını netleştirmek gerekir.
2
Merkezlerin sıcaklık değerlerini enlem sıralamasıyla kıyaslamak.
Enlem kuralına göre güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklığın düzenli azalması beklenirken, Trabzon'un (145 ∘C14{}5\ ^\circ\text{C}) kendisinden daha güneyde bulunan Ankara'dan (120 ∘C12{}0\ ^\circ\text{C}) daha sıcak olduğu görülür.
Enlem etkisinin hangi merkezler arasında saptığını veya çeliştiğini belirlemek.
3
Çelişkinin nedenini coğrafi konum faktörleriyle ilişkilendirmek.
Trabzon'un deniz kıyısında yer alması (denizellik) ve yükseltisinin Ankara'ya göre az olması gibi göreceli konum özellikleri, enlem etkisinin sıcaklık üzerindeki kuralını bozmuştur.
Sıcaklık farkının enlemle mi yoksa göreceli konumla mı açıklandığını kesinleştirmek.

Anahtar Kavram

Enlem-Sıcaklık İlişkisi ve Göreceli Konum Sapmaları
Tahmini Süre:2m 0s
Paraleller, Enlem ve Enlemin Etkileri Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin