Kapasite Planlaması

117 questions

Bir kamu iktisadi teşebbüsü, üretim faaliyetlerini yürüttüğü mevcut tesisinin kapalı alanını ve makine parkurunu (kurulu donanımını) değiştirmeden, gelen yoğun siparişleri karşılamak için çift vardiya sistemine geçmiş ve üretim hacmini artırmıştır. Bu uygulama sonucunda üretilen parça başına düşen ortalama maliyetlerin belirgin şekilde azaldığı görülmüş ve kurum yöneticileri bu durumu hazırladıkları raporda "işletmemiz ölçek ekonomilerinden başarılı bir şekilde yararlanmıştır" şeklinde ifade etmiştir. Ancak bağımsız denetçiler, tesisin fiziksel ölçeğinde (kapasitesinde) bir büyüme yaşanmadığı için yöneticilerin bu kavramı yanlış kullandığını vurgulamıştır.

Takip eden on yıllık süreçte ise aynı kurum, pazara tamamen hâkim olmak amacıyla mevcut tesisinin dört katı büyüklüğünde, devasa kapasiteye sahip entegre bir fabrika kurmuştur. Başlangıçta ileri teknoloji kullanımıyla birim maliyetler düşse de, bir süre sonra yönetsel hiyerarşinin hantallaşması, departmanlar arası koordinasyonun zayıflaması ve iletişim sorunları nedeniyle uzun dönem ortalama maliyetlerin "U" şeklindeki maliyet eğrisinin sağ tarafında kalarak düzenli şekilde yükselmeye başladığı raporlanmıştır.

Buna göre, yöneticilerin ilk durumda yanlış kavramla adlandırdığı maliyet düşüşünün gerçek nedeni ile yeni devasa fabrikada karşılaşılan maliyet artışını ifade eden kavram, sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Kısa dönemde kapasite kullanım derecesinin iyileşmesi – Ölçek eksi ekonomileri

İşletmenin teknik etkinliğinin maksimize edilmesi – Azalan verimler kanunu

Normal kapasite düzeyinden teorik kapasiteye geçilmesi – Atıl kapasite oranının yükselmesi

Üretim sisteminin kesikli yapıdan sürekli üretime dönüşmesi – Esnekliğin kaybolması

Bütünleşik planlamada talebi izleme stratejisinin uygulanması – Hazırlık (setup) maliyetlerinin artması

Show answer & explanation

Answer: Kısa dönemde kapasite kullanım derecesinin iyileşmesi – Ölçek eksi ekonomileri

Answer

Doğru yanıt, ilk durumun 'Kısa dönemde kapasite kullanım derecesinin iyileşmesi' olduğunu ve ikinci durumun 'Ölçek eksi ekonomileri' ile açıklandığını belirten seçenektir.

Doğru seçenekte verilen 'kapasite kullanım derecesinin iyileşmesi', işletmenin tesisini büyütmeden mevcut imkânlarıyla daha fazla üretip birim maliyeti düşürmesinin kavramsal karşılığıdır (yöneticilerin ölçek ekonomisi sanarak yanıldığı durum budur). 'Ölçek eksi ekonomileri' ise, tesis ölçeği aşırı büyüdüğünde birim maliyetlerin teknik nedenlerle değil, yönetimsel ve bürokratik hantallıklar nedeniyle artmasını ifade eden temel literatür bilgisidir.

Step-by-Step Solution

İlk senaryodaki maliyet düşüşünün kaynağını analiz et.

Tesis büyümeden, sadece atıl saatlerin (çift vardiya ile) üretime katılmasıyla birim maliyetin düşmesi, uzun dönemli 'ölçek ekonomisi' değil, kısa dönemli 'kapasite kullanım oranının (derecesinin) artması'dır. Sabit maliyetler daha fazla üretime dağıtılmıştır.

Ölçek ekonomisinden söz edebilmek için kuruluşun fiziksel büyüklüğünün (makine parkuru, bina) uzun dönemde değiştirilmiş olması gerekir.

İkinci senaryodaki maliyet artışının nedenini literatürle eşleştir.

Tesisin devasa boyutlara ulaşmasıyla oluşan yönetsel hantallık ve iletişim kopukluklarının birim maliyetleri artırması 'ölçek eksi ekonomileri' (diseconomies of scale) kavramının tam karşılığıdır.

U şeklindeki uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin sağ tarafında, tesis optimum büyüklüğü aştığı için bürokrasi ve koordinasyonsuzluk nedeniyle maliyetler yükselişe geçer.

Key Concept

Ölçek Ekonomileri, Ölçek Eksi Ekonomileri ve Kapasite Kullanım Derecesi

Question 42Question →

Bölgesel çapta faaliyet gösteren bir mobilya üreticisi, birim maliyetlerini düşürmek amacıyla dağınık haldeki küçük atölyelerini kapatarak tek ve çok büyük kapasiteli bir entegre üretim tesisi kurmuştur. İlk yıllarda üretim ölçeğinin büyümesiyle birlikte uzmanlaşma artmış ve uzun dönem ortalama birim maliyetler belirgin şekilde düşmüştür. Ancak işletme, tesisin kapasitesini ve fiziki büyüklüğünü daha da artırdıktan sonra, üretim hacmindeki artışa rağmen uzun dönem ortalama birim maliyetlerin yeniden yükselmeye başladığını tespit etmiştir.

Yönetimin yaptığı analizde, bu maliyet artışının temel nedeninin; departmanlar arası iletişimin kopması, yönetsel koordinasyonun zorlaşması ve artan bürokratik hantallık olduğu görülmüştür.

Buna göre, işletmenin uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin "U" biçimini almasına ve birim maliyetlerin belirli bir noktadan sonra yeniden yükselmesine neden olan bu durum üretim yönetiminde aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

Ölçek eksi ekonomileri

Azalan verimler kanunu

Üretim etkinliğinin azalması

Teorik kapasite sınırının aşılması

Başa baş üretim miktarının geçilmesi

Show answer & explanation

Answer: Ölçek eksi ekonomileri

Answer

İşletmenin tesis kapasitesini çok fazla büyütmesi sonucu iletişim ve koordinasyon sorunlarıyla birim maliyetlerin artması 'Ölçek eksi ekonomileri' ile ifade edilir.

Uzun dönemde üretim kapasitesinin ve tesis büyüklüğünün artırılması başlangıçta uzmanlaşma ve toplu alım gibi avantajlarla birim maliyetleri düşürür (ölçek ekonomileri). Ancak tesis belirli bir büyüklüğe (optimum ölçek) ulaştıktan sonra daha da büyütülürse, departmanlar arası iletişim kopuklukları, yönetim kademelerinin artması, denetim zorlukları ve bürokratik hantallık gibi nedenlerle uzun dönem ortalama birim maliyetler yeniden artmaya başlar. Bu duruma üretim yönetiminde 'Ölçek eksi ekonomileri' adı verilir.

Step-by-Step Solution

Sorudaki maliyet davranışını analiz et.

Tesis kapasitesi büyüdükçe (uzun dönem) maliyetler önce düşmüş, ardından tekrar yükselmeye başlamış ve eğri U şeklini almıştır.

Maliyetlerin kapasite değişimiyle olan ilişkisi, ölçek ekonomileri kavramının temelidir.

Maliyet artışının temel nedenini belirle.

Maliyet artışının nedeni hammadde veya kısa dönemli kısıtlar değil; tesisin aşırı büyümesinden kaynaklanan iletişim, koordinasyon ve yönetsel zorluklardır.

Yönetsel hantallık ve koordinasyon eksikliği, optimum ölçeğin aşıldığını gösterir.

Bu durumu ilgili kavramla eşleştir.

Kapasitenin optimum noktanın ötesine geçecek şekilde büyütülmesi sonucu uzun dönem ortalama maliyetlerin artması 'Ölçek eksi ekonomileri' kavramının tam tanımıdır.

Ölçek ekonomileri maliyetleri düşürürken, ölçek eksi ekonomileri (negatif ölçek ekonomileri) aşırı büyümenin getirdiği maliyet artışlarını ifade eder.

Key Concept

Ölçek Ekonomileri ve Ölçek Eksi Ekonomileri

Question 43Question →

Sağlık Bakanlığına bağlı bir kamu hastaneleri birliği, dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kendi bünyesinde yerli bir tıbbi sarf malzemesi (özel sterilizasyon kiti) üretmek için yeni bir tesis yatırımı yapmıştır. Bu yatırım için öngörülen veriler şöyledir:

Maliyet Kalemi / Fiyat	Tutar
Yıllık Sabit Maliyetler	$3.600.000$ TL
Birim Satış (Faturalandırma) Fiyatı	$500$ TL
Birim Değişken Maliyet	$200$ TL

Buna göre, bu tesisin başa baş noktasına (kâra geçiş noktasına) ulaşabilmesi için elde etmesi gereken ciro (satış tutarı) kaç TL'dir?

1.440.000

2.400.000

3.600.000

6.000.000

9.000.000

Show answer & explanation

Answer: $6.000.000$

Answer

Doğru yanıt

6.000.000

TL olan seçenektir.

Başa baş noktası cirosu, işletmenin kâr veya zarar etmediği (

Toplam Gelir = Toplam Maliyet

) satış tutarıdır. Bu değere ulaşmak için önce birim katkı payı (

500 - 200 = 300

TL) bulunur. Ardından toplam sabit maliyetler, birim katkı payına bölünerek başa baş üretim miktarı (

3.600.000 / 300 = 12.000

adet) elde edilir. Soruda bizden miktar değil 'ciro' istendiği için bu miktar birim satış fiyatı ile çarpılır (

12.000 \times 500 = 6.000.000

TL). Alternatif olarak katkı payı oranı (

300 / 500 = 0,6

) kullanılıp, sabit maliyetler bu orana bölünerek (

3.600.000 / 0,6 = 6.000.000

TL) doğrudan doğru ciro bulunabilir.

Step-by-Step Solution

Birim katkı payının hesaplanması.

500 - 200 = 300

Başa baş miktarını bulabilmek için, satılan her bir ürünün sabit maliyetleri karşılamaya ne kadar katkı sağladığının (Birim Satış Fiyatı - Birim Değişken Maliyet) bilinmesi gerekir.

Başa baş üretim miktarının bulunması.

3.600.000 / 300 = 12.000

adet

İşletmenin kâra geçiş noktasını bulmak için toplam sabit maliyetler, birim katkı payına bölünmelidir.

Başa baş noktasındaki cironun (satış tutarının) hesaplanması.

12.000 \times 500 = 6.000.000

Soruda başa baş üretim miktarı değil, bu noktadaki satış tutarı (ciro) istenmektedir. Bu nedenle bulunan miktar, birim satış fiyatı ile çarpılır.

Key Concept

Başa Baş Noktası (Ciro) Analizi

Question 44Question →

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), lojistik merkezinde afet bölgelerinde kullanılmak üzere standart tip barınma çadırları üretmektedir. Bu çadırların üretim hattına ait yıllık sabit maliyetler $1.200.000$ TL olarak hesaplanmıştır. Bir adet çadırın üretiminde kullanılan hammadde, işçilik ve diğer değişken maliyetler toplamı $1.500$ TL olup, her bir çadırın kuruma sağladığı fayda (birim fiyat eşdeğeri) $2.500$ TL olarak kabul edilmektedir.

Buna göre, söz konusu çadır üretim tesisinin yıllık başa baş noktası cirosu (kâra geçiş üretim değeri) aşağıdakilerden hangisidir?

750.000

1.200.000

3.000.000

2.000.000

1.800.000

Show answer & explanation

Answer: $3.000.000$

Answer

Çadır üretim tesisinin yıllık başa baş noktası cirosu 3.000.000 TL'dir.

Başa baş cirosunu bulmak için öncelikle başa baş miktarı hesaplanmalıdır. Başa baş noktası (üretim miktarı), toplam sabit maliyetlerin birim katkı payına (birim fiyat - birim değişken maliyet) bölünmesiyle bulunur.

\frac{1.200.000}{2.500 - 1.500} = 1.200

adet. Ciro (toplam parasal değer) istendiği için bu üretim miktarı, ürünün birim fiyatı ile çarpılır:

1.200 \times 2.500 = 3.000.000

TL.

Step-by-Step Solution

Soruda verilen değişkenleri formülize edilecek şekilde tespit et.

Sabit Maliyet (

FC

) =

1.200.000

TL, Birim Değişken Maliyet (

v

) =

1.500

TL, Birim Fiyat (

p

) =

2.500

TL.

Başa baş noktası analizinde gerekli temel verilerin çıkarılması.

Birim katkı payını hesapla.

p - v = 2.500 - 1.500 = 1.000

TL.

Her bir üretilen çadırın, sabit maliyetleri karşılamak için ne kadar katkı sağladığının bulunması.

Başa baş noktası miktarını (üretim adedini) bul.

Başa Baş Miktarı =

\frac{FC}{p - v} = \frac{1.200.000}{1.000} = 1.200

adet.

İşletmenin kâr veya zarar etmemesi için üretmesi gereken fiziksel birim sayısının belirlenmesi.

Başa baş noktası cirosunu (parasal değeri) hesapla.

Başa Baş Cirosu = Başa Baş Miktarı

\times

Birim Fiyat =

1.200 \times 2.500 = 3.000.000

TL.

Soruda miktar değil, parasal hacim (ciro) sorulduğu için üretilen adedin fiyatla çarpılarak toplam gelire çevrilmesi.

Key Concept

Kapasite Planlamasında Başa Baş Noktası (Ciro) Analizi

Question 45Question →

Bir kamu kurumunun araç bakım kademesinde, hizmet araçlarının periyodik bakım süreci ardışık üç istasyondan geçerek tamamlanmaktadır. Bu istasyonların saatlik işlem kapasiteleri sırasıyla aşağıda verilmiştir:

* 1. İstasyon (Mekanik İnceleme): $6$ araç/saat
* 2. İstasyon (Parça Değişimi): $4$ araç/saat
* 3. İstasyon (Test ve Onay): $8$ araç/saat

Kısıtlar Teorisi'ne (TOC) göre, bu araç bakım hattının saatlik maksimum sistem kapasitesi kaç araçtır?

Show answer & explanation

Answer: 4

Answer

Sistemin saatlik maksimum kapasitesi, kapasitesi en düşük olan darboğaz istasyonunun hızına eşit olan

4

araçtır.

Kısıtlar Teorisi (TOC) gereğince, ardışık olarak birbirine bağlı olan üretim veya hizmet sistemlerinde, sistemin tamamının hızı en yavaş çalışan birimin (darboğaz) hızına eşittir. Verilen araç bakım sürecinde saatlik kapasitesi en düşük olan aşama, saatte

4

araç işlem yapabilen 2. istasyondur. Bu nedenle sistemden saatte en fazla

4

aracın bakımı tamamlanıp çıkabilir.

Step-by-Step Solution

Sistemdeki tüm istasyonların kapasitelerini karşılaştırarak en yavaş olanı (darboğazı) belirle.

1. İstasyon:

6

, 2. İstasyon:

4

, 3. İstasyon:

8

. En düşük kapasite

4

araç/saat ile 2. istasyondadır.

Kısıtlar Teorisi'ne göre ardışık bir hattın genel kapasitesi, sürecin en yavaş aşamasına (darboğaz) eşittir.

Sistemin maksimum kapasitesini darboğaz kapasitesine eşitle.

Sistem kapasitesi =

4

araç/saat.

Sistemden çıkacak toplam ürün veya hizmet miktarı, hiçbir koşulda darboğazın hızını aşamaz.

Key Concept

Sistem Kapasitesi ve Darboğaz Kavramı

Question 46Question →

Bir tekstil fabrikasının üretim müdürü, fabrikanın haftanın $7$ günü $24$ saat boyunca hiçbir makine arızası, işçi molası veya malzeme eksikliği yaşanmadan çalışması durumunda üretebileceği en üst sınırı belirlemiştir. Ancak müdür, gelecek ayın üretim planlamasını yaparken bu ideal durumu değil; işçilerin yasal dinlenme sürelerini, makinelerin periyodik bakım zamanlarını ve üretim sürecindeki kaçınılmaz olağan duruşları dikkate alarak hesapladığı daha gerçekçi bir üretim hacmini temel almıştır.

Buna göre, üretim müdürünün planlamasında temel aldığı ve olağan kesintilerin hesaba katıldığı bu kapasite türü aşağıdakilerden hangisidir?

Pratik (Normal) Kapasite

Teorik (Maksimum) Kapasite

Gerçekleşen (Fiili) Kapasite

Zorlanmış Kapasite

Optimum Kapasite

Show answer & explanation

Answer: Pratik (Normal) Kapasite

Answer

Planlamada temel alınan ve olağan duruşların düşülmesiyle bulunan kapasite türü 'Pratik (Normal) Kapasite'dir.

Doğru yanıt 'Pratik (Normal) Kapasite'dir. Bir tesisin hiçbir arıza ve kesinti olmadan ulaşabileceği maksimum üretim miktarına teorik kapasite denir. Ancak gerçek hayatta bu seviyeye ulaşmak imkansızdır. İşletmeler planlama yaparken teorik kapasiteden; işçi molaları, periyodik makine bakımları ve set-up (hazırlık) süreleri gibi önceden öngörülebilen olağan duruşları çıkarırlar. Elde edilen bu ulaşılabilir ve gerçekçi üretim seviyesine pratik (normal) kapasite adı verilir.

Step-by-Step Solution

Senaryoda verilen kapasite hesaplama yöntemini analiz et.

Üretim müdürü, teorik (hiç duruş olmayan) durumdan; yasal molaları ve periyodik bakımları (olağan kesintileri) çıkararak yeni bir hacim belirliyor.

Hangi kapasite kavramının tanımlandığını tespit etmek için hesaplama mantığının anlaşılması gerekir.

Bulunan durumu kapasite kavramlarıyla eşleştir.

Teorik kapasite eksi olağan duruşlar formülü, işletme literatüründe 'Pratik (Normal) Kapasite' kavramına karşılık gelir.

Kapasite türlerinin tanımları arasındaki farkların (ideal vs. gerçekçi beklenti) ayırt edilmesi amaçlanmaktadır.

Key Concept

İşletmelerde Kapasite Türleri ve Tanımları

Question 47Question →

Bir seramik fabrikası, mevcut makine parkı ve iş gücüyle, olağan bakım-onarım, vardiya değişimleri ve mola süreleri göz önüne alındığında yılda en fazla $120.000$ metrekare fayans üretebilme imkânına sahiptir. Ancak, ilgili yıl içinde pazar koşullarında yaşanan talep daralması sebebiyle üretim bantlarının bir kısmı yılın belirli dönemlerinde durdurulmuş ve yıl sonunda toplam $85.000$ metrekare üretim gerçekleştirilmiştir.

Buna göre, işletmenin mevcut çalışma şartlarında üretebileceği miktar ile fiilen ürettiği miktar arasındaki bu farkı ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Zorlanmış kapasite

Teorik kapasite

Atıl kapasite

Optimum kapasite

Pratik kapasite

Show answer & explanation

Answer: Atıl kapasite

Answer

Atıl kapasite

İşletmelerin olağan çalışma koşullarında ulaşabileceği üretim miktarına 'pratik kapasite', belirli bir dönemde ulaşılan gerçek üretim miktarına ise 'fiili (gerçekleşen) kapasite' denir. Pratik kapasite ile fiili kapasite arasındaki fark, talep yetersizliği gibi nedenlerle üretim potansiyelinin tam kullanılamaması durumunu, yani 'atıl (boş) kapasite'yi ifade eder.

Step-by-Step Solution

Soruda verilen kapasite sınırlarını analiz etmek

İşletmenin ulaşabileceği potansiyel kapasite (pratik kapasite)

120.000

, gerçekleşen üretim (fiili kapasite) ise

85.000

metrekaredir.

Kapasite türünü belirlemek için işletmenin referans sınırlarını ve gerçekleşen durumu saptamak gerekir.

Kavramsal tanımı duruma uygulamak

Üretilebilecek miktar ile fiilen üretilen miktar (

120.000 - 85.000 = 35.000

) arasındaki farkın 'atıl kapasite' olarak tanımlandığı tespit edilir.

Pratik kapasite ile fiili kapasite arasındaki kullanılmayan bölüm literatürde atıl (boş) kapasite olarak adlandırılır.

Key Concept

Atıl (Boş) Kapasite

Question 48Question →

Dayanıklı tüketim malları sektöründe faaliyet gösteren bir endüstriyel tesis, artan pazar talebini karşılamak için yeni bir üretim hattı yatırımı planlamaktadır. Ancak yönetim kurulu, talep artışının kalıcı olduğundan emin olana dek bu yatırımı erteleme kararı almıştır. Tesis, bu bekleme süresi boyunca ortaya çıkacak ek siparişleri fazla mesai, üçüncü vardiyanın devreye alınması ve fason üretim gibi geçici kapasite artırıcı yöntemlerle karşılayacak; kalıcı tesis yatırımı ise ancak mevcut sistemin sınırları tamamen zorlandığında gerçekleştirilecektir.

Buna göre, işletmenin benimsediği bu uzun dönemli kapasite planlama yaklaşımının temel amacı veya doğal sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

Yeni tesisin veya donanımın atıl kalma riskini ortadan kaldırarak düşük kapasite kullanımından doğacak finansal yükleri önlemek

Talebin dalgalı olduğu dönemlerde sabit üretim stratejisini kalıcı hâle getirerek işgücü devir hızını en aza indirmek

Gelecekteki pazar payı kayıplarını engellemek amacıyla, teorik kapasiteyi aşan düzeyde kalıcı bir üretim yedeği (esnekliği) oluşturmak

Tesisin kapasite kullanım oranını sistematik olarak düşürerek makinelerin ekonomik ömrünü uzatmak ve periyodik bakım sürelerini artırmak

Sabit yatırım maliyetini yalnızca ürünün birim satış fiyatına bölerek elde edilen başa baş noktasında (kâra geçiş) faaliyeti garantilemek

Show answer & explanation

Answer: Yeni tesisin veya donanımın atıl kalma riskini ortadan kaldırarak düşük kapasite kullanımından doğacak finansal yükleri önlemek

Answer

Yeni tesisin veya donanımın atıl kalma riskini ortadan kaldırarak düşük kapasite kullanımından doğacak finansal yükleri önlemek

Sorudaki senaryoda anlatılan durum, 'Gecikmeli (İzleyen - Lagging) Kapasite Stratejisi'dir. Bu stratejide yönetim, pazar talebi mevcut sistemin sınırlarını tamamen aşana ve kalıcılığı kanıtlanana kadar yeni sabit yatırım yapmaktan kaçınır. Bu yaklaşımın temel amacı, büyük sermaye bağlanan tesis veya makinelerin talep yetersizliği sebebiyle atıl (boş) kalmasını engellemek ve kapasite kullanım oranını her zaman en üst düzeyde tutarak birim sabit maliyetleri düşürmektir.

Step-by-Step Solution

Senaryoda verilen tesisin kapasite artış politikasını analiz et.

Tesis, talep artışı kalıcı olana kadar yatırım yapmamakta, talebi fazla mesai ve fason üretimle karşılamaktadır. Bu durum 'Gecikmeli (İzleyen) Kapasite Stratejisi'ne işaret eder.

Uzun dönemli kapasite kararlarında büyüme zamanlamasının hangi stratejiye uygun olduğunu belirlemek için.

Gecikmeli kapasite stratejisinin literatürdeki temel amacını ve doğuracağı sonuçları değerlendir.

Bu stratejide yatırımlar talep kesinleştikten sonra yapıldığı için tesisin veya donanımın atıl (boş) kalma riski sıfıra yakındır. Ancak rakiplere pazar payı kaptırma riski yüksektir.

Soruda istenen 'temel amaç veya doğal sonuç' kavramını doğru eşleştirebilmek için.

Seçenekleri stratejinin özellikleriyle karşılaştır.

Atıl kalma riskini ortadan kaldırıp finansal yükleri önlemeyi ifade eden seçenek, izleyen kapasite stratejisinin temel avantajını doğru yansıtmaktadır.

Doğru yanıtı tespit etmek ve çeldiricileri elemek için.

Key Concept

Uzun Dönemli Kapasite Stratejileri (Gecikmeli/İzleyen Kapasite)

Estimated Time:1m 0s

Question 49Question →

Bir tıbbi cihaz üreticisi, yeni kurduğu solunum cihazı montaj hattının performansını değerlendirmektedir. Fabrikanın planlama departmanı şu verileri raporlamıştır:

• Hattın, hiçbir duraksama, arıza veya personel dinlenme süresi olmaksızın sürekli çalışması varsayımına dayalı olarak üretebileceği en üst limit: $100.000$ adet/yıl
• Rutin makine bakımları, yasal işçi molaları ve hafta sonu tatilleri gibi kaçınılmaz duruşlar hesaba katıldığında ulaşılabilecek makul üretim düzeyi: $80.000$ adet/yıl
• Yıl içinde yaşanan geçici tedarik zinciri aksaklıkları ve plansız elektrik kesintileri sonucunda dönem sonunda elde edilen net üretim miktarı: $56.000$ adet/yıl

Üretim yönetimi literatürüne göre, bu montaj hattının ilgili yıla ait kapasite kullanım oranı yüzde kaçtır?

30

44

56

70

80

Show answer & explanation

Answer: $70$

Answer

Montaj hattının kapasite kullanım oranı 70'tir.

Kapasite kullanım oranı, belirli bir dönemde gerçekleştirilen fiili üretimin, aynı dönemdeki pratik (normal) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur. Sorudaki senaryoda; fiili üretim (net üretim miktarı)

56.000

adet, pratik kapasite ise (olağan ve kaçınılmaz duruşlar düşüldükten sonraki makul düzey)

80.000

adet olarak tanımlanmıştır. Buna göre formül uygulandığında

\frac{56.000}{80.000} = 0,70

değerine ulaşılır; bu da kapasite kullanım oranının

\%70

olduğunu gösterir.

Step-by-Step Solution

Soruda verilen tanımlardan hareketle kapasite türlerini ve sayısal değerlerini belirleme

Teorik Kapasite =

100.000

, Pratik Kapasite =

80.000

, Gerçekleşen (Fiili) Üretim =

56.000

Hesaplama yapabilmek için senaryodaki metinsel ifadelerin üretim yönetimi literatüründeki kavramsal karşılıklarını doğru eşleştirmek gerekir.

Kapasite kullanım oranı formülünü yazma

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Pratik Kapasite}}

Kapasite kullanım oranı, işletmenin normal şartlarda üretebileceği hedeflenen miktarın yüzde kaçını fiilen üretebildiğini gösteren temel performans ölçütüdür.

Değerleri formülde yerine koyarak matematiksel sonucu hesaplama

Kapasite Kullanım Oranı =

\frac{56.000}{80.000} = 0,70 = \%70

Gerçekleşen üretimi ulaşılabilir makul hedefe (pratik kapasiteye) bölerek oransal sonucu elde ederiz.

Key Concept

Kapasite Kullanım Oranı ve Kapasite Türleri Arasındaki İlişki

Question 50Question →

Bir ofis mobilyaları fabrikasının yıllık üretim performansı ile ilgili elde edilen veriler şöyledir:

* Tesisin yılın $365$ günü, günde $24$ saat hiçbir arıza veya kesinti olmadan çalışması durumunda üretebileceği maksimum miktar: $100.000$ takım
* Planlı bakım, olağan duruşlar ve yasal molalar düşüldüğünde işletmenin sahip olduğu şartlarda üretebileceği miktar: $80.000$ takım
* Yönetimin piyasa talebini dikkate alarak ilgili yıl için hedeflediği üretim miktarı: $60.000$ takım
* Yıl sonu itibarıyla hiçbir olağanüstü zorlama veya fazla mesai yapılmadan gerçekleştirilen üretim: $48.000$ takım

Üretim yönetimi literatürüne göre; işletmenin fiziki tesis çalışma şartlarına göre ulaşabileceği normal sınırıyla kıyaslanan Kapasite Kullanım Oranı ve işletmenin önceden belirlediği üretim hedeflerine ulaşma derecesini gösteren Etkinlik Oranı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

%48 ve %60

%48 ve %80

%60 ve %75

%60 ve %80

%80 ve %60

Show answer & explanation

Answer: %60 ve %80

Answer

Doğru eşleşme, Kapasite Kullanım Oranının %60 ve Etkinlik Oranının %80 olarak hesaplandığı seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe Kapasite Kullanım Oranı (KKO), işletmenin elindeki imkanlarla olağan şartlarda ulaşabileceği sınır olan *Pratik (Normal) Kapasite* üzerinden hesaplanır. Buna göre

KKO = \frac{48.000}{80.000} = \%60

'tır. Etkinlik (Effectiveness) ise yönetimin koyduğu hedefe ulaşma başarısıdır ve hedeflenen üretim üzerinden hesaplanır;

Etkinlik = \frac{48.000}{60.000} = \%80

'dir.

Step-by-Step Solution

Verilen bilgilerden temel kapasite ve üretim türlerinin değerlerini belirle.

Teorik Kapasite =

100.000

, Pratik (Normal) Kapasite =

80.000

, Hedeflenen (Planlanan) Üretim =

60.000

, Gerçekleşen (Fiili) Üretim =

48.000

Hesaplamalarda kullanılacak doğru pay ve payda değerlerinin ayrıştırılması gerekir.

Kapasite Kullanım Oranını (KKO) hesapla.

KKO = \frac{Gerçekleşen Üretim}{Pratik Kapasite} = \frac{48.000}{80.000} = 0,60 \Rightarrow \%60

KKO, işletmenin normal şartlarda üretebileceği kapasitenin (Pratik Kapasite) ne kadarını fiilen kullandığını gösterir. Teorik kapasite baz alınmaz çünkü olağan duruşlar dışarıda bırakılmalıdır.

Etkinlik Oranını hesapla.

Etkinlik = \frac{Gerçekleşen Üretim}{Hedeflenen Üretim} = \frac{48.000}{60.000} = 0,80 \Rightarrow \%80

Etkinlik, işletmenin belirlediği amaca (hedefe) ne ölçüde ulaştığını ölçer. Bu nedenle gerçekleşen üretim, pratik veya teorik kapasiteye değil, hedeflenen üretime bölünmelidir.

Key Concept

Kapasite Türleri, Kapasite Kullanım Oranı ve Etkinlik Kavramları

Alternative Method

Kavramları eşleştirmek için basit bir akılda tutma yöntemi kullanılabilir: KKO her zaman 'ne üretebilirdik (fiziksel şartlar)' sorusuyla ilgilidir (Pratik Kapasite), Etkinlik ise her zaman 'ne üretmeyi planladık (yönetimsel hedef)' sorusuyla ilgilidir.

Estimated Time:1m 30s

Question 51Question →

Bir otomotiv yan sanayi işletmesinin yıllık üretim faaliyetlerine ilişkin temel veriler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Tanım	Miktar (Birim/Yıl)
İdeal şartlarda hiçbir kesinti olmaksızın ulaşılabilecek maksimum üretim hacmi	$400.000$
Planlı bakımlar, makine hazırlık süreleri ve işçi molaları dikkate alındığında ulaşılabilir hacim	$320.000$
İşletmenin gelecek yıllardaki ortalama satış beklentilerine göre ayarladığı üretim hedefi	$250.000$
İlgili yılın sonunda kalite kontrol onayından geçen ve tamamlanan toplam üretim	$240.000$

Üretim yönetimi literatüründeki temel kapasite kavramları ve performans ölçütleri dikkate alındığında, bu işletmeyle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Sistem verimliliği %75 olarak hesaplanır ve bu ölçümde gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranı dikkate alınır.

İşletmenin üretim verimliliği %60'tır ve bu oran gerçekleşen üretimin teorik (tasarım) kapasiteye bölünmesiyle hesaplanır.

Kapasite kullanım oranı hesaplanırken normal kapasite referans alınırsa, işletmenin performans düzeyi %75 olarak bulunur.

Teorik kapasite ile pratik kapasite arasındaki

80.000

birimlik fark, pazar talebinin yetersiz olmasından kaynaklanan satış kısıtlarını ifade eder.

Gerçekleşen üretimin teorik kapasiteye oranlanmasıyla hesaplanan kapasite kullanım düzeyi %96'dır.

Show answer & explanation

Answer: Sistem verimliliği %75 olarak hesaplanır ve bu ölçümde gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranı dikkate alınır.

Answer

Doğru cevap, sistem verimliliğinin %75 olduğunu ve bu değerin gerçekleşen üretimin pratik (etkin) kapasiteye bölünmesiyle bulunduğunu ifade eden seçenektir.

Üretim yönetimi literatüründe sistem verimliliği (efficiency), gerçekleşen fiili üretimin pratik (etkin) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur. Sorudaki verilere göre Fiili Üretim (240.000) / Pratik Kapasite (320.000) = 0,75 (%75) sonucunu verir. Bu ifade her iki yönüyle (hem oran hem de kullanılan kapasite türü açısından) kesinlikle doğrudur.

Step-by-Step Solution

Tablodaki tanımlardan yola çıkarak kapasite türlerini ve miktarlarını tespit et.

Teorik Kapasite = 400.000, Pratik Kapasite = 320.000, Normal Kapasite = 250.000, Fiili Kapasite = 240.000.

Performans ölçütlerini hesaplayabilmek için öncelikle verilerin hangi kapasite türüne ait olduğunun eşleştirilmesi gerekir.

Kapasite kullanım oranı formülünü uygula.

Kapasite Kullanım Oranı = Fiili Kapasite / Teorik Kapasite = 240.000 / 400.000 = %60.

Kapasite kullanım oranı genel üretim yönetimi prensiplerinde tesisin maksimum potansiyelinden ne kadar yararlanıldığını gösterir.

Sistem verimliliği (efficiency) formülünü uygula.

Sistem Verimliliği = Fiili Kapasite / Pratik Kapasite = 240.000 / 320.000 = %75.

Verimlilik, zorunlu kayıplar düşüldükten sonra kalan ve ulaşılması gerçekçi olan kapasitenin ne kadarının kullanıldığını ölçer.

Seçeneklerdeki iddiaları hesaplanan oranlar ve kapasite farklarının teorik nedenleriyle karşılaştır.

Sistem verimliliğini %75 olarak veren ve payda olarak pratik kapasiteyi tanımlayan tek bir doğru yargı bulunmaktadır.

Kavram karmaşası yaratılan seçeneklerin elenmesi için teorik altyapının matematiksel sonuçlarla doğrulanması zorunludur.

Key Concept

Kapasite Türleri ve Sistem Performans Ölçütleri

Question 52Question →

Nadir toprak elementleri kullanarak yüksek hassasiyetli medikal görüntüleme sensörleri üreten bir teknoloji firması, pazarın genel büyüme trendinde olmasına rağmen teknolojinin hızla değişmesi nedeniyle ürünlerin yaşam eğrisinin çok kısa (yüksek teknolojik eskime riski) olduğu bir çevrede faaliyet göstermektedir. Bu sensörlerin üretimi için gereken tesis yatırımları bölünemez niteliktedir, yani kapasite artışları ancak çok büyük ve yüksek maliyetli adımlarla gerçekleştirilebilmektedir. Mevcut durumda pazar yapısı incelendiğinde, müşterilerin sipariş sonrasında ürünün spesifik doğası gereği belirli bir süre teslimatı beklemeye (yığılmış sipariş / backlog) yüksek tolerans gösterdiği saptanmıştır.

Buna göre, işletmenin rekabet gücünü koruyabilmesi ve finansal risklerini yönetebilmesi için benimsemesi gereken en uygun kapasite planlama stratejisi ve bunun temel teorik gerekçesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Artçı (Gecikmeli) kapasite stratejisi seçilmelidir; çünkü kapasite ilavelerinin büyük ölçekli ve yüksek maliyetli olması ile teknolojik eskime riski, ancak kapasite kullanım oranının maksimize edilmesi ve talebin kesinleşmesinin beklenmesiyle yönetilebilir.

Pazardaki bağımsız talebin yüksek büyüme potansiyeli taşıması nedeniyle Öncü (Genişlemeci) strateji benimsenmeli ve Ana Üretim Programı doğrudan uzun vadeli pazar tahminlerine göre agresif şekilde planlanmalıdır.

İzleyici (Eşzamanlı) strateji uygulanmalı ve sistemin teorik kapasitesi, pazardaki anlık talep dalgalanmalarına birebir yanıt verecek şekilde sürekli ve küçük adımlarla güncellenmelidir.

Öncü strateji tercih edilmelidir; zira müşterilerin teslimat için beklemeye tolerans göstermesi, işletmenin elinde sürekli olarak talebi karşılayacak atıl bir pratik kapasite bulundurmasını rekabet açısından zorunlu kılar.

Artçı strateji uygulanmalı, ancak bu süreçte oluşabilecek sipariş yığılmalarının önüne geçmek için JIT (Tam Zamanında Üretim) felsefesi gereği yüksek miktarda bitmiş ürün emniyet stoku bulundurulmalıdır.

Show answer & explanation

Answer: Artçı (Gecikmeli) kapasite stratejisi seçilmelidir; çünkü kapasite ilavelerinin büyük ölçekli ve yüksek maliyetli olması ile teknolojik eskime riski, ancak kapasite kullanım oranının maksimize edilmesi ve talebin kesinleşmesinin beklenmesiyle yönetilebilir.

Answer

İşletme Artçı (Gecikmeli) kapasite stratejisini seçmelidir. Tesis yatırımlarının bölünemez (lumpy) nitelikte ve yüksek maliyetli olması, teknolojik eskime riski ile birleştiğinde talebin kesinleşmesini beklemeyi gerektirir. Müşterilerin beklemeye toleranslı olması da bu stratejiyi destekler.

İşletmenin Artçı (Gecikmeli) kapasite stratejisini seçmesi en rasyonel yoldur. Kapasite artışlarının çok büyük adımlarla (bölünemez) yapılabilmesi ve ürün yaşam eğrisinin kısa olması, talepten önce yapılacak yatırımları (Öncü strateji) devasa bir finansal riske dönüştürür. Üstelik müşterilerin sipariş sonrası beklemeye tolerans göstermesi, sipariş kaçırma maliyetinin düşük olduğunu kanıtlar. Bu koşullar altında işletme, talep hacmi mevcut kapasiteyi aşıp yeni büyük yatırımı tam kapasite dolduracak seviyeye gelene kadar beklemeli, bu sayede atıl kapasite ve teknolojik eskime riskinden kaçınmalıdır.

Step-by-Step Solution

Sorudaki çevresel faktörleri ve kısıtları analiz et.

Yüksek eskime riski, bölünemez (büyük ve lumpy) yatırım maliyetleri ve beklemeye toleranslı müşteri kitlesi (backlog imkanı) tespit edilmiştir.

Kapasite stratejisi seçimi; yatırımın doğası, talep belirsizliği ve yokluk (sipariş kaçırma) maliyetlerine bağlıdır.

Müşteri bekleme toleransının stratejiye etkisini değerlendir.

Müşteriler bekleyebiliyorsa, talebin karşılanamama maliyeti (yokluk maliyeti) düşüktür.

Yokluk maliyetinin düşük olması, atıl kapasite bulundurmayı gereksiz kılar ve Artçı stratejiyi makul hale getirir.

Teknolojik eskime ve bölünemez maliyetlerin etkisini değerlendir.

Talepten önce kapasite artırmak (Öncü strateji) devasa bir atıl kapasite ve elde kalan modası geçmiş ürün/tesis riski yaratır.

Riskleri minimize etmek için talebin kapasiteyi aşması ve kesinleşmesi beklenmelidir (Artçı strateji).

Stratejileri eleyerek nihai sonuca ulaş.

Küçük artışlar yapılamadığı için İzleyici strateji elenir. Yüksek riskten dolayı Öncü strateji elenir. Geriye en uygun seçenek olarak Artçı strateji kalır.

Sistem özellikleri teorik olarak Artçı kapasite planlamasının uygulanma şartlarıyla birebir eşleşmektedir.

Key Concept

Kapasite Planlama Stratejileri (Öncü, Artçı, İzleyici) ve Yatırım Kriterleri

Estimated Time:2m 0s

Question 53Question →

Lityum-iyon batarya hücresi üreten bir tesisin tasarım (teorik) kapasitesi yıllık $200.000$ birimdir. Yapılan performans ölçümlerine göre, tesisin ilgili yıldaki kapasite kullanım oranı $\%42$ , sistem verimliliği ise $\%60$ olarak gerçekleşmiştir.

Kapasite kayıpları üretim yönetimi literatüründe iki temel gruba ayrılır:
I. Yönetim kararları, yasal molalar ve planlı koruyucu bakımların yarattığı sistem kısıtlarından kaynaklanan kayıplar.
II. Malzeme eksikliği, makine arızaları ve personel devamsızlığı gibi işletimsel aksaklıklardan kaynaklanan beklenmeyen kayıplar.

Buna göre, tesisin I. grupta yer alan kapasite kaybı ile II. grupta yer alan üretim kaybı miktarları sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Sistem kısıtları kaynaklı:

60.000