Toplumsal Değişme

Toplumsal değişme; toplumsal yapıyı, kurumları, toplumsal değerleri ve bunlar arasındaki ilişkileri kapsayan zaman içindeki farklılaşmaları ifade eden genel bir kavramdır. Sosyolojide bu kavramın tanımlanması ve sınırlarının belirlenmesi sürecinde, değişmenin niteliğine dair çeşitli özellikler vurgulanmaktadır.

Buna göre toplumsal değişmenin genel özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Toplumsal değişmeyi biyolojik bir organizmanın yaşam döngüsüne benzeterek; medeniyetlerin doğuş, büyüme, duraklama ve çöküş evrelerinden geçtiğini savunan döngüsel kuramlarda, değişimin temel itici gücü farklı kavramlarla açıklanmaktadır. Bu kuramlardan birine göre; bir medeniyetin varlığını sürdürebilmesi, dış dünyadan gelen fiziksel veya sosyal zorluklara karşı 'yaratıcı azınlık' tarafından geliştirilen başarılı çözümlere bağlıdır. Bu süreçte başarılı bir cevap verilememesi ve azınlığın yaratıcı vasfını yitirerek sadece baskıya dayalı bir yönetime yönelmesi, medeniyetin çöküşünü hazırlamaktadır.

Yukarıda temel varsayımları verilen ve değişimi "meydan okuma ve tepki" (challenge and response) kavramları üzerinden açıklayan döngüsel değişme kuramcısı aşağıdakilerden hangisidir?

Toplumsal değişimin çok hızlı gerçekleştiği dönemlerde, eski değer ve normların etkisini kaybetmesi ancak yeni bir düzenin henüz kurulamaması neticesinde ortaya çıkan kuralsızlık hali, toplumsal bütünleşmeyi tehdit eden en önemli unsurlardan biridir. Emile Durkheim, bu durumu toplumsal çözülmenin temel bir göstergesi olarak kabul eder. Buna göre; bireylerin davranışlarını yönlendiren ortak normların zayıfladığı bu durumu ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Sosyolojik bir perspektifle toplumsal değişme; toplumsal yapıyı, kurumları, sosyal ilişkileri ve değerleri kapsayan, zaman içerisinde meydana gelen farklılaşmaları ifade eden 'değer yargılarından arındırılmış' nötr bir kavramdır. Bu kavramın; ilerleme, evrim, gelişme ve büyüme gibi yön bildiren kavramlarla olan teorik ilişkisi ve toplumsal gerçeklikteki yansımaları düşünüldüğünde, toplumsal değişmenin genel özelliklerine dair aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi sosyolojik açıdan isabetli değildir?

Sosyolojik bir süreç olarak toplumsal değişme; toplumsal yapının, kurumların, değer sistemlerinin ve sosyal etkileşim kalıplarının zaman içerisindeki farklılaşmasını ifade eden temel bir kavramdır. Sosyolojide toplumsal değişmenin doğası ve genel özellikleri değerlendirildiğinde, bu sürece ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

W.W. Rostow’un modernleşmeyi tek hatlı bir ilerleme süreci olarak ele aldığı 'İktisadi Büyüme Aşamaları' kuramına göre; sanayileşmenin hız kazandığı, yatırım oranlarının belirgin şekilde arttığı ve ekonomik büyümenin toplumsal yapının kalıcı bir özelliği haline geldiği evre aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim'a göre toplumsal düzenin ve bütünleşmenin sağlanması, bireysel arzuların toplumsal otoriteler ve normlar tarafından sınırlandırılmasına bağlıdır. Hızlı toplumsal değişme dönemlerinde bu sınırlandırma mekanizması bozulduğunda "anomi" hali ortaya çıkar. Buna göre Durkheim'ın "anomi" kavramı, aşağıdakilerden hangisindeki bir aksamayı veya bozulmayı ifade etmektedir?

Toplumsal değişme; toplumsal yapıyı, kurumları, sosyal ilişkiler ağını ve değerleri zaman içerisinde dönüştüren süreçlerin bütünüdür. Buna göre, toplumsal değişmenin genel özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Gelişmekte olan bir ülkede kamu otoritesi, kırsal bölgelerdeki sosyo-ekonomik dengesizlikleri gidermek amacıyla kapsamlı bir bölge kalkınma projesini uygulamaya koymuştur. Bu proje kapsamında, yerel kaynakların kullanımı için uzman heyetler görevlendirilmiş, rasyonel hedefler doğrultusunda bir takvim belirlenmiş ve teknolojik yeniliklerin topluma entegre edilmesi için devlet destekli teşvik mekanizmaları oluşturulmuştur. Uygulama sürecinde, devletin bu bilinçli müdahalesiyle ekonomik yapıda hızlı bir dönüşüm yaşanırken, yerel halkın geleneksel değerlerinin bu hıza direnç göstermesi sonucu çeşitli kültürel uyumsuzluklar ortaya çıkmıştır.

Sözü edilen bu süreç, değişimin irade kaynağı ve yönetim biçimi açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi ile tanımlanabilir?

Talcott Parsons’un yapısal-işlevselci yaklaşımında toplumsal değişme, sistemin artan karmaşıklık karşısında yeni bir denge ($equilibrium$) kurma çabası olarak görülür. Bu kurama göre, geleneksel toplumlarda aile gibi tek bir kurumun üstlendiği eğitim, üretim ve din gibi işlevlerin; modernleşme süreciyle birlikte okul, fabrika ve dini kurumlar gibi ayrı ve uzmanlaşmış yapılar tarafından yerine getirilmeye başlanması sürecine ne ad verilir?

Toplumsal değişme süreçlerini analiz eden bir araştırmacı; bir ülkede nüfusun artmasını, kişi başına düşen enerji tüketiminin yükselmesini ve sanayi üretim kapasitesinin hacimsel olarak genişlemesini tespit etmiştir. Ancak araştırmacı, bu süreçte toplumsal kurumlarda yeni uzmanlaşma alanlarının ortaya çıkmadığını, bürokratik yapının rasyonelleşmediğini ve bireysel haklar bağlamında niteliksel bir dönüşüm yaşanmadığını da gözlemlemiştir. Bu araştırmacının tespitleri doğrultusunda, söz konusu toplumda gerçekleşen değişim türü aşağıdakilerden hangisidir?

Toplumsal değişme; toplumsal yapının kurumları, değerleri ve ilişkileri arasındaki dinamik bir süreci ifade eder. Örneğin, bir toplumda ekonomik sistemdeki köklü bir dönüşümün; zamanla aile yapısını, eğitim gereksinimlerini ve yerleşim biçimlerini de etkilemesi beklenen bir durumdur.

Buna göre, toplumsal değişmenin genel özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Zamanın akışı içerisinde hiçbir toplumun durağan kalmadığı ve toplumsal yapıyı oluşturan unsurların sürekli bir devinim içinde olduğu gerçeği sosyolojide 'toplumsal değişme' kavramıyla açıklanır.

Bu olgunun genel nitelikleri göz önünde bulundurulduğunda, aşağıdakilerden hangisi toplumsal değişmenin karakteristik özelliklerinden biri olarak kabul edilebilir?

Modern sanayi toplumlarında toplumsal iş bölümünün karmaşıklaşması, bireyleri birbirine bağımlı kılan "organik dayanışma"yı üretse de, Emile Durkheim bu sürecin her zaman kendiliğinden bir uyum yaratmadığını belirtir. Özellikle ekonomik faaliyetlerin hızla genişlediği geçiş dönemlerinde, bu faaliyetleri disipline edecek ahlaki ve hukuki kuralların (normların) aynı hızda kurumsallaşamaması toplumsal bütünleşmeyi zayıflatır. Emile Durkheim'ın kuramsal çerçevesi dikkate alındığında, modern toplumlarda görülen bu "anomik" çözülme halinin temel kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Talcott Parsons, toplumsal değişmeyi sistemin çevresine uyum sağlama kapasitesini artıran evrimsel bir süreç olarak ele alır. Bu süreçte sistem, "yapısal farklılaşma" yoluyla daha karmaşık hale gelirken, ortaya çıkan her yeni birim daha yüksek bir performans düzeyine ulaşmaya çalışır. Ancak bu yapısal bölünme, sistemin parçaları arasındaki eşgüdümü zorlaştırarak bir bütünleşme sorunu yaratır. Parsons'a göre, sistemin yeni ve daha karmaşık bir dengede ($dynamic\ equilibrium$) istikrar kazanabilmesi için kültürel sistemin bu yeni çeşitliliği kapsayacak şekilde dönüşmesi şarttır.

Bu teorik çerçevede; farklılaşmış, özelleşmiş ve çeşitlenmiş toplumsal birimlerin eylemlerini meşrulaştıran, onları ortak bir toplumsal düzen altında birleştiren değerlerin daha kapsayıcı ve soyut bir nitelik kazanması sürecine ne ad verilir?

Alain Touraine'in eylemci sosyoloji perspektifinde, bir kolektif eylemin gerçek bir toplumsal hareket olarak nitelendirilebilmesi için 'Aynılık' (Identity), 'Karşıtlık' (Opposition) ve 'Toplumsallık/Totallik' (Totality) ilkelerinin bir arada bulunması gerekir. Bu şemada yer alan 'toplumsallık' ilkesi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru şekilde tanımlanabilir?

Toplumsal değişmeyi tetikleyen unsurlar incelenirken; iklim koşulları, su kaynaklarının varlığı, toprak verimliliği ve deprem gibi doğal afetlerin toplumsal yapı üzerindeki etkisi üzerinde durulmaktadır.

Bu özellikler, toplumsal değişmeyi etkileyen aşağıdaki temel faktörlerden hangisinin kapsamında yer almaktadır?

Aşağıdaki tabloda bir toplumun belirli yıllara ait bazı yapısal verileri gösterilmiştir:

Tabloda sunulan veriler doğrultusunda gerçekleşen toplumsal dönüşüm süreci, değişmeyi etkileyen aşağıdaki faktörlerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

İşlevselci kuramın öncülerinden olan Talcott Parsons, toplumsal sistemlerin dışarıdan gelen baskılara rağmen bütünlüğünü nasıl koruduğunu inceler. Sistemin bir parçasındaki değişimin yarattığı sarsıntının, diğer parçaların uyum sağlamasıyla giderilerek istikrarın yeniden sağlanması durumunu ifade eden temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Vilfredo Pareto toplumsal değişmeyi, bireylerin psikolojik eğilimlerini yansıtan 'tortular' ($residues$) üzerinden açıklayan 'Seçkinlerin Dolaşımı' kuramıyla ele almıştır. Pareto'ya göre, 'kombinasyon tortuları' ($I.$ Sınıf) baskın olan yönetici seçkinler (tilkiler), strateji, yenilik ve hile ile iktidarlarını sürdürürken; 'kümelerin sürekliliği tortuları' ($II.$ Sınıf) baskın olan kesimler ise gelenek, sadakat ve fiziksel güç kullanımına yatkındır.

Buna göre, bir toplumda yönetici seçkinlerin tamamen 'tilki' karakterli kişilerden oluşması ve sistemin yeni 'aslan' karakterli potansiyel seçkinleri bünyesine katma (asimilasyon) yeteneğini kaybetmesi durumunda gerçekleşmesi beklenen döngüsel dönüşüm aşağıdakilerden hangisidir?