Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi incelendiğinde; rüzgârın doğrudan (birincil) etkili olduğu alanlar ile diğer dış kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri 'dolaylı' (ikincil) olarak modifiye ettiği alanlar arasında belirgin farklar görülür.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rüzgârın Türkiye'deki dolaylı (sekonder) etkisine ve bu etkinin gerçekleştiği morfolojik sürece en iyi örnektir?
- Ürgüp-Göreme çevresinde akarsu ve sel aşındırmasıyla oluşan dikliklerin, rüzgâr abrazyonuyla işlenerek özgün peri bacası formlarına ulaştırılmasıCevap
- BKarapınar ve çevresindeki geniş sahalarda bitki örtüsü kaybına bağlı olarak rüzgârın zemini süpürmesiyle oluşan deflasyon düzlükleri
- CIğdır ve Karapınar gibi lokal alanlarda rüzgâr hızının kesildiği noktalarda biriktirilen lös örtülerinin kalınlığının artması
- DSert tabakaların altında yer alan yumuşak dokuların rüzgâr tarafından doğrudan oyulmasıyla oluşan şahit kaya ve mantar kaya örnekleri
- ETuz Gölü havzasında hâkim rüzgâr yönü boyunca uzanan ve yardang olarak adlandırılan rüzgâr oluklarının belirginleşmesi
Cevap
Ürgüp-Göreme çevresinde akarsu ve sel aşındırmasıyla oluşan dikliklerin, rüzgâr abrazyonuyla işlenerek özgün peri bacası formlarına ulaştırılması seçeneği rüzgârın Türkiye'deki en tipik dolaylı etkisini örneklendirir.
Doğru seçenek olan Ürgüp-Göreme'deki peri bacaları, rüzgârın Türkiye'deki 'ikincil' rolünü en net gösteren örnektir. Peri bacalarının ana yapısı, tüf ve bazalt gibi volkanik kayaçların sel suları ve akarsular tarafından dikey yönde aşındırılmasıyla oluşur. Rüzgâr ise bu aşınmış yüzeylere çarparak onları inceltir ve nihai formunu verir. Bu nedenle rüzgâr burada birincil değil, modifiye edici bir güçtür.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Rüzgârın İkincil Etkisi ve Peri Bacası Oluşum Mekanizması
İpuçları
1
Rüzgâr Türkiye'de çoğu zaman 'tek başına' büyük şekiller yapamaz; genellikle suların başladığı işi bitirir.
2
Peri bacalarının oluşumunda asıl payın sel sularına mı yoksa rüzgâra mı ait olduğunu hatırlayın.
3
Lös, mantar kaya ve barkan gibi şekiller doğrudan rüzgârın eseriyken; peri bacalarında rüzgâr sadece 'yardımcı' roldedir.
Daha Fazla Pratik
Rüzgâr erozyonu ile su erozyonunun (akarsu) Türkiye'de hangi bölgelerde benzer nedenlerle (bitki örtüsü azlığı) şiddetli olduğunu inceleyebilirsiniz.
Alternatif Yöntem
Soruyu çözerken 'Hangi yer şekli tek bir kuvvetin eseri değildir?' diye düşünmek rüzgârın ikincil etkisini bulmanızı kolaylaştırır.
Tahmini Süre:1m 30s