Türkiye'de akarsu vadilerinin oluşum süreçleri incelendiğinde; bazılarının akarsuyun aşındırma hızı ile yer kabuğunun yükselme hızının dengeli olduğu süreçlerde şekillendiği görülür. Yer kabuğu bloklar halinde yükselirken akarsu bu yükselmeden daha hızlı bir şekilde yatağını derinleştirirse, sıradağları enine yaran 'antesedan' (önceden oluşmuş) vadiler meydana gelir. Buna göre, antesedan vadileri benzer bir görünüme sahip olan 'epijenik' (üstten konmuş) vadilerden ayıran temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- AAkarsuyun, üzerinde aktığı dirençsiz örtü tabakasının altındaki gömülü ve dirençli kütleyi, bu örtünün aşınmasıyla ortaya çıkararak yarması
- Akarsuyun akış doğrultusunun, bölgedeki tektonik yükselmeden önce belirlenmiş olması ve akarsuyun bu yükselmeyi yararak eski doğrultusunu korumasıCevap
- CVadi oluşumunun akarsu aşındırmasından ziyade kireç taşlarının kimyasal yolla çözünmesine bağlı olarak gerçekleşmesi
- DYatak eğiminin azaldığı alanlarda akarsuyun menderesler çizerek yana doğru aşındırma yapması sonucu vadi tabanının genişlemesi
- Eİklim değişimlerine bağlı olarak akarsu debisinin artmasıyla eski alüvyonların yeniden kazılarak yatakta basamaklı bir yapının oluşması
Cevap
Antesedan vadileri epijenik vadilerden ayıran temel fark, akarsu yatağının bölgedeki tektonik yükselmeden (dağ oluşumu vb.) daha önce mevcut olması ve akarsuyun bu yükselmeye rağmen eski yolunu korumasıdır.
Doğru cevap olan ifade, antesedan vadilerin özünü açıklar: Akarsu yatağı, bölgedeki sıradağlar veya tektonik kütle yükselmeden önce oradadır. Yer kabuğu yavaşça yükselirken akarsu da aynı hızla yatağını kazar; böylece dağ yükselmiş olsa bile akarsu eski doğrultusunu değiştirmeden dağı enine yarmış olur.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Akarsu Vadilerinin Genetik Sınıflandırılması: Antesedans ve Epijenetik Süreçler
İpuçları
1
Boğaz vadilerin (yarma vadi) hepsinin oluşum hikayesi aynı değildir; bazıları akarsuyun, bazıları ise arazinin daha eski olmasıyla ilgilidir.
2
'Antesedan' kelimesi 'önceden gelen' anlamına gelir. Akarsuyun sıradağdan daha önce orada olduğunu düşünün.
3
Epijenik vadide akarsu bir kütleye 'yukarıdan konar' (sonradan gelir), antesedan vadide ise akarsu yolu üzerindeki engelin 'yükselmesine' rağmen yerini terk etmez.
Daha Fazla Pratik
Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Toros dağlarını enine yaran akarsuların (Örn: Yeşilırmak, Seyhan) antesedan ve epijenik karakterli boğazlarını incelemek bu konuyu pekiştirecektir.
Alternatif Yöntem
Zihinsel modelleme yöntemi: Bir kağıdı (yer kabuğunu) yavaşça yukarı kaldırırken sabit duran bir bıçakla (akarsu) kağıdı kestiğinizi hayal edin. Bu antesedanstır. Bir kum yığınının altındaki taşı, kumları üfleyerek (aşındırarak) ortaya çıkaran bir su akıntısı ise epijeniktir.
Tahmini Süre:2m 0s