Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun volkanik platolarında akarsu ve sel sularının (yüzeysel akış) aşındırmasıyla oluşan peri bacaları ile bitki örtüsünden yoksun, eğimli ve geçirimsiz yamaçlarda görülen kırgıbayır (badlands) topoğrafyası yaygındır. Her iki yer şeklinin de yarı kurak iklim bölgelerinde ve benzer bitki örtüsü şartlarında geliştiği bilinmektedir. Buna göre, bir bölgede kırgıbayır topoğrafyası yerine özellikle peri bacalarının oluşmasını ve korunmasını sağlayan temel jeomorfolojik koşul aşağıdakilerden hangisidir?
- Litolojik yapıda aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaların (tüf ve bazalt gibi) dikey yönde üst üste bulunmasıCevap
- BAkarsu ağının, havza kaptürü olayları sonucunda Jeolojik Zaman sonlarında yeniden şekillenmiş olması
- CAnakayanın karstik (kalker, jips) yapıda olması nedeniyle yer altı drenajının yer üstü akışından güçlü olması
- DAkarsuların döküldüğü denizlerdeki kıta sahanlığının genişliği ve akıntıların şiddeti
- EYer şekillerinin oluşum sürecinde Kuzey enlemleri arasındaki sıcaklık farklarının belirleyici olması
Cevap
Peri bacalarının kırgıbayırdan farkını belirleyen temel faktör, litolojik yapıdaki dikey yöndeki direnç farklılığıdır.
Doğru seçenek, peri bacalarının oluşumu için temel şart olan litolojik direnç farkını vurgular. Peri bacalarında üstteki sert kayaç (bazalt bloğu gibi) bir şemsiye görevi görerek altındaki yumuşak tabakayı sel sularından korur. Kırgıbayırda ise böyle bir koruyucu katman olmadığı için yüzey tamamen yarılır.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Farklı Aşınma (Diferansiyel Erozyon) ve Litolojik Kontrol
İpuçları
1
Her iki yer şekli de akarsu ve sel sularının aşındırma faaliyetleri sonucunda kurak bölgelerde oluşur.
2
Peri bacalarının üst kısmında bulunan ve aşınmaya karşı dirençli olan 'şapka' bölümünün neden orada kaldığını ve neyi koruduğunu düşünün.
3
Kırgıbayır (badlands) oluşumu için tabakalar arasında direnç farkı şart değildir, ancak peri bacası için 'farklı aşınma' (selective erosion) yapabilen dikey bir tabaka dizilimi zorunludur.
Daha Fazla Pratik
Peri bacalarının oluşumunda rüzgarların sadece 'dolaylı' bir etkisi olduğunu, asıl şekillendirici gücün 'sel suları' olduğunu hatırlayarak konuyu pekiştirin.
Alternatif Yöntem
Mantıksal eleme yöntemiyle; 'enlem' (matematik konum), 'karstik' (farklı kayaç türü) ve 'delta' (biriktirme) seçeneklerini konunun dışı olduğu için eleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s