Türkiye'nin Yer Şekilleri
848 soru
Türkiye'de dış kuvvetlerin ve kütle hareketlerinin yer şekilleri üzerindeki etkileri incelendiğinde; erozyon (toprak süpürülmesi) ve heyelan (kütle hareketi) süreçleri arasındaki farklara dair aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Türkiye arazisi; kuzeyde Avrasya levhası ile güneyde Afrika ve Arabistan levhalarının birbirine yaklaşması ve arada kalan Tethys Denizi tortullarının sıkışması süreciyle şekillenmiştir. Bu karmaşık tektonik süreç ve sonuçları düşünüldüğünde, Türkiye'nin jeolojik oluşumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Türkiye'de karstik topoğrafyanın gelişimi; kayaç yapısı, iklim özellikleri ve tektonik hareketler gibi faktörlerden etkilenmektedir. Ülkemiz, hem karstik aşınım hem de karstik birikim şekilleri bakımından oldukça zengin bir çeşitliliğe sahiptir.
Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Bir sivil toplum kuruluşu, afet bilincini artırmak amacıyla hazırladığı eğitim broşüründe kütle hareketleri ve toprak kayıpları ile ilgili çeşitli bilgilere yer vermiştir. Broşürde arazinin litolojik yapısı, eğim durumu, bitki örtüsü ve meteorolojik faktörlerin bu doğa olayları üzerindeki etkileri detaylandırılmıştır.
Hazırlanan bu broşürdeki aşağıdaki ifadelerden hangisi, erozyon ve heyelan ile ilgili bilimsel bir yanılgı içermektedir?
Türkiye'nin plato alanlarında görülen yerleşme dokusu ve ekonomik faaliyetler; yükselti, iklim ve litolojik (taş yapısı) özelliklerin bir sentezidir. Bazı platolarımızda su yetersizliği iklimsel kuraklıktan (yağış azlığı) kaynaklanırken, bazı alanlarda yıllık yağış miktarı yeterli olmasına rağmen kayaç yapısının suyu hızla yer altına sızdırması yüzey suyu kıtlığına ve dolayısıyla nüfusun seyrelmesine yol açar.
Buna göre, aşağıda verilen plato ve su yetersizliğinin temel nedeni eşleştirmelerinden hangisi, platonun 'oluşum kökeni' ve 'fiziki coğrafya özellikleri' dikkate alındığında yanlıştır?
Yerkabuğunu oluşturan tortul tabakalar, sahip oldukları esneklik derecelerine göre tektonik hareketlere farklı tepkiler verir. Esnekliğini kaybetmiş sert yapıdaki araziler, yan basınçların etkisiyle kıvrılamaz ve belirli kırık hatları (faylar) boyunca dikey yönlü yer değiştirmeye uğrar. Bu süreç sonucunda bloklardan bazılarının yüksekte kalmasıyla dağlar meydana gelirken, bazı bloklar çökerek çukur alanları oluşturur.
Buna göre, parçada ifade edilen oluşum sürecinde faylanma ile yüksekte kalarak dağları meydana getiren jeomorfolojik birime verilen ad ve bu duruma Türkiye'den verilebilecek en uygun örnek aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
Türkiye'de dağların kıyı çizgisine göre konumu, uzanış doğrultusu ve sahip oldukları yükselti değerleri; kıyı ile iç kesimler arasındaki etkileşimi, ulaşım olanaklarını ve limanların gelişimini doğrudan belirler. Aşağıdaki tabloda Kuzey Anadolu Dağları'nın iki farklı bölümüne ait bazı jeomorfolojik özellikler karşılaştırılmıştır:
| Özellik | Orta Karadeniz (Canik) | Doğu Karadeniz (Kaçkar) |
|---|---|---|
| Ortalama Yükselti | ~ m | ~ m |
| Kıyıya Uzaklık | Fazla (- km) | Az (- km) |
| Kıta Sahanlığı (Şelf) | Geniş | Dar |
Bu tablodaki veriler ve Türkiye'nin yer şekilleri özellikleri dikkate alındığında, Canik Dağları'nın sergilediği bu karakteristik yapının bölge coğrafyası üzerindeki sonuçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirmede en büyük paya sahip olan kuvvet akarsulardır. Akarsular, taşıma güçlerinin ve akış hızlarının fazla olduğu alanlarda yatağını kazarak aşındırma yaparken; hızın ve eğimin azaldığı yerlerde taşıdıkları malzemeleri bırakarak biriktirme yaparlar. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsu aşındırma faaliyetleri sonucunda meydana gelen bir yer şeklidir?
Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda etkili olan süreçler kıyı şeridinde de çeşitliliğe yol açmıştır. Marmara Denizi'nin kuzeyinde, özellikle İstanbul'un batısında yer alan Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece göllerinin bulunduğu kıyı şeridi 'Limanlı Kıyı' tipinin ülkemizdeki en tipik örneğidir.
Bu kıyı tipinin temel oluşum süreci aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak ifade edilmiştir?
Türkiye'nin yer şekillerinin gelişim sürecinde etkili olan dış kuvvetler ve kütle hareketleri incelendiğinde; erozyonun (toprak süpürülmesi) daha çok yüzeysel ve uzun süreli bir aşınım süreci olduğu, heyelanın (kütle hareketi) ise derin tabakaları kapsayan ani bir yer değiştirme olduğu görülür. Bu iki doğa olayının oluşum mekanizmaları ve önleme stratejileri arasındaki temel farklar göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Türkiye'de dış kuvvetlerin etkisiyle gerçekleşen toprak kayıpları ve kütle hareketleri üzerine yapılan bir araştırmada aşağıdaki karşılaştırma tablosu hazırlanmıştır:
| Özellik | Erozyon | Heyelan |
|---|---|---|
| Gerçekleşme Hızı | Yavaş ve uzun süreli | Ani ve kısa süreli |
| Mekanizma | Toprağın üst kısmının süpürülmesi | Toprak ve kayaların kütlece kayması |
| Etki Derinliği | Yüzeyel (Birkaç santimetre) | Derin (Ana kayaya kadar) |
Bu tabloya ve genel coğrafi bilgilere göre, erozyon ve heyelan olaylarını birbirinden ayıran temel farklar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Türkiye'de geniş alan kaplayan platolar, oluşum özelliklerine göre farklı sınıflara ayrılır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Gaziantep ve Şanlıurfa platoları ile İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan Haymana ve Cihanbeyli platoları benzer jeolojik süreçlerle meydana gelmişlerdir. Ancak bu platoların coğrafi özellikleri ve ekonomik faaliyetleri arasında belirgin farklar bulunmaktadır.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Gaziantep ve Şanlıurfa platolarını, İç Anadolu'daki tabaka düzlüğü platolarından ayıran bir fark değildir?
Akarsuların taşıdıkları alüvyonları denize döküldükleri sığ kıyılarda biriktirmesiyle oluşan ovalara delta ovası denir. Bu ovalar, mineral bakımından zengin toprak yapıları sayesinde Türkiye tarımı için hayati önem taşır. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi oluşum kökeni bakımından bir delta ovasıdır?
Türkiye'de platolar, akarsular tarafından derince yarılmış ve çevresine göre yüksekte kalmış geniş düzlüklerdir. Bu yer şekilleri, oluştukları bölgenin iklim ve jeolojik yapısına göre farklı ekonomik faaliyetlere ev sahipliği yapar. Özellikle İç Anadolu Bölgesi'ndeki platolar, geniş yüz ölçümleri ve yatay duruşlu (tabaka düzlüğü) yapılarıyla ülkemizin tahıl üretimi ve küçükbaş hayvancılık merkezleri arasında yer alır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve bu özelliklere sahip olan platolardan biridir?
Türkiye'de delta ovalarının oluşumu; akarsuyun taşıdığı malzeme miktarı, kıyı derinliği ve kıyıdaki akıntılar gibi faktörlerin etkileşimiyle gerçekleşir. Ancak bazı kıyılarımızda, fiziksel şartlar uygun görünmesine rağmen geniş delta ovaları oluşmamaktadır.
Aşağıdaki tabloda üç farklı akarsu ve bu akarsuların döküldükleri kıyılara dair bazı özellikler verilmiştir:
| Akarsu | Kıta Sahanlığı | Havza Özelliği | Delta Oluşumu |
|---|---|---|---|
| Kızılırmak | Geniş | Bol Alüvyon | Var |
| Büyük Menderes | Geniş | Bol Alüvyon | Var |
| Manavgat Çayı | Geniş | Bol Su Taşıma | Yok |
Tablodaki bilgilere göre, Manavgat Çayı'nın döküldüğü kıyıda kıta sahanlığı geniş olmasına rağmen bir delta ovası oluşturamamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye, dünya üzerindeki konumu nedeniyle genel olarak sıcaklık değerlerinin deniz seviyesinde buzul oluşumuna imkan vermediği bir ülkedir. Buna karşın, özellikle Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'deki bazı dağlık kütlelerde sirk gölleri ve buzul vadileri gibi yer şekillerine rastlanmaktadır.
Söz konusu bu alanlarda buzul şekillerinin görülebilmesini sağlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'de dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı alanlarda kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım zordur ve genellikle geçitlerle sağlanır. Bu kıyılarda doğal liman, koy ve körfez sayısı az, kıta sahanlığı ise genellikle dardır. Bu özelliklere sahip olan ve ülkemizde Karadeniz ile Akdeniz kıyılarında geniş yer tutan kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'nin dağlık kütlelerinin morfolojik ve jeolojik gelişim süreçleri incelendiğinde; tektonik hareketlerin, litolojik yapının ve iklimsel değişimlerin karmaşık bir etkileşim içinde olduğu görülür. Bir dağ kütlesinin;
I. Tethys (Tetis) deniz tabanındaki tortulların Alp orojenezi ile yükselmesi sonucu oluşması ve zirvelerinde denizel fosillere rastlanması,
II. Kalkerli (kireç taşı) yapıya sahip olması nedeniyle lapyalar, dolinler ve mağaralar gibi gelişmiş karstik şekilleri bünyesinde barındırması,
III. metrenin üzerindeki yükseltisi nedeniyle Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde buzullaşmaya maruz kalarak sirk ve moren gibi glasyal izler taşıması,
IV. Akdeniz kıyı kuşağında yer alması sebebiyle güney yamaçlarında maki ve orman vejetasyonu görülürken, kuzey yamaçlarında karasal karakterli bitki topluluklarının baskın olması
özelliklerinin tamamına sahip olan dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirici etkisi, özellikle İç Anadolu'nun güneyi (Konya-Karapınar çevresi) ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde daha belirgindir. Bu durumun ortaya çıkmasında, söz konusu bölgelerin aşağıdaki özelliklerinden hangisi temel etkendir?
Türkiye'de dış kuvvetler ve kütle hareketlerinin yer şekilleri üzerindeki etkisi incelendiğinde, erozyon ve heyelan olaylarının oluşum mekanizmaları ile bunlara karşı alınacak önlemler arasında belirgin farklar olduğu görülür. Erozyon, toprağın üst kısmının dış kuvvetlerle süpürülmesi şeklinde ilerleyen uzun süreli bir süreçken; heyelan, yamacın bir kısmının kütle halinde kaymasıyla sonuçlanan ani bir olaydır.
Buna göre, Karadeniz Bölgesi gibi dik eğimli ve bol yağışlı sahalarda heyelan riskine karşı yürütülen ağaçlandırma çalışmalarının, İç Anadolu'daki erozyonla mücadeledeki kadar kesin bir çözüm sunmamasının temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?