Türk-İslam Tarihi

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlılar, Büyük Selçuklular vb.) topraklar, kullanım amaçlarına ve mülkiyet yapılarına göre farklı kategorilere ayrılmıştır. Aşağıda bu toprak türlerinden bazılarının temel özellikleri verilmiştir:

- I: Mülkiyeti devlete ait olan, geliri asker yetiştirmek ve devlet görevlilerinin maaşlarını karşılamak amacıyla tahsis edilen topraklardır.
- II: Geliri; cami, medrese, hastane ve kervansaray gibi hayır kurumlarının giderlerini karşılamak için ayrılan, satılamayan ve devredilemeyen topraklardır.
- III: Şahısların tam mülkiyetinde bulunan; sahibinin satma, bağışlama ve miras bırakma hakkına sahip olduğu topraklardır.

Bu özelliklerin temsil ettiği toprak türleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Türk-İslam devletlerinde hükümdarın başkanlık ettiği, halkın şikayetlerinin dinlendiği ve üst düzey devlet görevlilerinin yargılandığı "Divan-ı Mezalim", idari ve siyasi yapının korunmasında kritik bir role sahiptir. Bu kurumun yetki alanı ve toplumsal hayat üzerindeki işlevleri göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisinin bu divanın görevleri arasında yer aldığı söylenemez?

Büyük Selçuklu Devleti döneminde eğitim ve bilim hayatının kurumsallaşmasında merkezi bir rol oynayan Nizamiye Medreseleri'nde başmüderrislik yapmış; Aristo ve Platon gibi rasyonalist filozofların görüşlerini eleştirdiği 'Tehafüt'ül-Felasife' (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eseriyle İslam düşünce tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuş olan ünlü alim aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde toprak yönetimi, devletin mali yükünü hafifletmek ve sosyal düzeni korumak amacıyla çeşitli kategorilere ayrılmıştır. Bu sistem dahilinde, mülkiyeti devlete veya şahıslara ait olan bazı arazilerin gelirleri; cami, medrese, şifahane ve kervansaray gibi toplum yararına hizmet veren kurumların giderlerini karşılamak üzere tahsis edilmiştir. Bu arazilerin en temel özelliği, mülkiyetinin hiçbir şekilde devredilememesi, satılamaz ve miras bırakılamaz olmasıdır.

Buna göre, özellikleri belirtilen ve kamu hizmetlerinin devlet hazinesine yük olmadan yürütülmesini sağlayan bu toprak türü aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, Orta Asya'da Türk-İslam kültürünün temellerini atarken sosyal devlet anlayışına büyük önem vermişlerdir. Bu doğrultuda, özellikle eğitimde fırsat eşitliğini sağlamak ve maddi durumu yetersiz öğrencilerin eğitimine devam edebilmesini desteklemek amacıyla bir sistem geliştirmişlerdir. Bu uygulama, dünya eğitim tarihinde öğrencilere yönelik ilk kurumsal destek sistemlerinden biri olarak kabul edilir.

Karahanlılar tarafından eğitim alanında hayata geçirilen bu öncü sosyal devlet uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam dünyasında bilimsel çalışmaların kurumsallaşmasıyla birlikte eğitim ve sosyal hizmetler belirli mimari yapılar çatısı altında toplanmıştır. Batı dünyasında "Avicenna" olarak tanınan ve $El-Kanun\ fi't-Tıbb$ adlı eseriyle tıp tarihine yön veren İbn-i Sina gibi hekimlerin yetiştiği, hem hastane hem de tıp fakültesi görevini üstlenen kurumlara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde uygulanan toprak sisteminde, mülkiyeti şahıslara ait olan ve sahibinin üzerinde satma, bağışlama veya miras bırakma gibi tam tasarruf yetkisine sahip olduğu arazilere "mülk topraklar" denilmiştir. Bu araziler, sahiplerinin dini kimliğine göre farklı kategorilere ayrılmış ve farklı vergi yükümlülüklerine tabi tutulmuştur.

Buna göre; fethedildiği dönemde Müslümanlara paylaştırılan, mülkiyeti Müslüman halka ait olan ve karşılığında devlete elde edilen ürün üzerinden belirli bir oranda vergi ödenen arazi türü aşağıdakilerden hangisidir?

Aşağıdaki tabloda özellikleri verilen Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında egemenlik kuran Türk-İslam devletleri, askeri ve siyasi faaliyetleriyle İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlenmişlerdir. Özellikle Haçlı Seferleri ve Moğol istilası gibi büyük tehditlerin bertaraf edilmesinde bu devletlerin kazandığı zaferler tarihsel bir dönüm noktası teşkil etmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde İslam dünyasını tehdit eden bu güçlere karşı kazanılan zaferler ve bu zaferleri kazanan devletler doğru eşleştirilmiştir?

Gazneliler, Samanoğulları geleneğinden gelen bürokratik yapıyı devralarak geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş; Sultan Mahmut’un bilimsel faaliyetleri desteklemesiyle de El-Biruni gibi dehaların yetiştiği bir kültür merkezi haline gelmişlerdir. Hindistan seferleri ile bölgede yeni bir dini ve sosyal düzenin tohumlarını atmışlardır. Ancak $1040$ yılındaki Dandanakan mağlubiyeti sonrası devletin hızla parçalanarak Hindistan içlerine çekilmesi, imparatorluğun yapısal kırılganlığını ortaya koymuştur. Bu sürecin, Karahanlılar ile kıyaslandığında Gazneliler aleyhine bu denli hızlı gelişmesinin temel yapısal gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam medeniyetinde bilginin üretimi ve korunması; 'medrese' merkezli eğitim sistemi ve bu kurumları da içine alan 'külliye' yapıları aracılığıyla kurumsallaşmıştır. Bu kurumsal yapı içinde gelişen bilimsel düşünce; akli ilimlerin (felsefe, matematik, astronomi) nakli ilimlerle (tefsir, fıkıh, hadis) olan ilişkisi üzerinden şekillenmiştir. Bu dönemde Aristo mantığını İslam dünyasına taşıyan 'Muallim-i Sani' ile felsefeyi eleştiri süzgecinden geçiren 'Hüccetü’l-İslam' gibi figürler düşünce tarihinin köşe taşlarıdır.

Buna göre; metinde bahsedilen bilimsel çevre ve bu çevrede yetişen bilginlerin çalışmalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Samanoğulları Devleti'nin Horasan valisi Alp Tigin tarafından temelleri atılan Gazneliler, en parlak dönemlerini Sultan Mahmut devrinde yaşamışlardır. Bu dönemde Hindistan'a düzenlenen seferlerle İslamiyet geniş alanlara yayılmış, sarayda El-Biruni gibi isimler himaye edilerek kültürel bir zirveye ulaşılmıştır. Ancak 1040 yılında Selçuklularla yapılan Dandanakan Savaşı'ndan sonra devlet hızlı bir çöküş sürecine girmiştir.

Gaznelilerin bu tarihsel süreci ve çok uluslu (kozmopolit) yapısı dikkate alındığında, devletin yıkılış süreciyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılabilir?

Karahanlılar, İslam medeniyetinin kurumsal zenginliğini Türk devlet geleneğiyle harmanlarken, sonraki Türk-İslam devletlerinden (Gazneliler, Selçuklular) farklı olarak etnik ve kültürel saflığı koruma eğilimi göstermiş; bu durum 'sentez' sürecinin daha milli bir çizgide seyretmesine neden olmuştur. Buna göre Karahanlıların devlet yapısı ve kültürel hayatı ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi bu 'özgün sentez' anlayışının bir yansıması olarak kabul edilemez?

Türk-İslam medeniyetinde 9. ve 13. yüzyıllar arasında yaşanan bilimsel Rönesans; hükümdarların bilim insanlarını himaye etmesi, kütüphanelerin yaygınlaşması ve eğitim kurumlarının kurumsallaşmasıyla mümkün olmuştur. Bu süreçte hem pozitif bilimlerde hem de sosyal devlet anlayışını yansıtan mimari yapılarda büyük bir gelişim gözlenmiştir.

Buna göre, Türk-İslam devletlerinde bilim, kültür ve sanat hayatına ilişkin aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türk-İslam dünyasında bilimsel çalışmaların altın çağını yaşadığı $11.$ yüzyılda; astronomi, matematik ve coğrafya alanındaki özgün buluşlarıyla tanınan Ebu Reyhan el-Biruni, birçok eserini farklı hükümdarlara ithaf etmiştir. Biruni’nin, astronomi ve matematiksel coğrafya üzerine kaleme aldığı, trigonometrik hesaplamalar ve astronomik gözlemler içeren, Gazneli Sultan Mesud’a sunarak ödüllendirildiği başyapıtı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde vakıf sistemi; cami, medrese, şifahane ve kütüphane gibi sosyal kurumların inşası ve bu kurumların sürekliliğinin sağlanmasında temel mekanizma olarak kullanılmıştır. Vakfedilen arazilerin gelirleri doğrudan bu hayır kurumlarına aktarılmış, bu gelirlerin başka bir amaçla kullanılması hukuken yasaklanmıştır.

Bu uygulamanın Türk-İslam devletlerinin ekonomi yönetimine sağladığı temel katkı aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar ($840$ - $1212$), Orta Asya Türk devlet geleneğini İslamiyet'in kurumsal yapısıyla sentezleyerek pek çok yeni uygulama başlatmışlardır. Bu devlet, sadece askeri ve ticari alanda değil, toplumsal refahı artırmaya yönelik adımlarıyla da ön plana çıkmıştır. Buna göre Karahanlılar döneminde gerçekleştirilen aşağıdaki faaliyetlerden hangisi, doğrudan eğitimde fırsat eşitliğini sağlamaya ve 'sosyal devlet' anlayışını kurumsallaştırmaya yöneliktir?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları, inşa ettikleri ve dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin tüm halka ücretsiz hizmet veren "Maristan" adlı hastanelerle Türk-İslam dünyasında sosyal devlet anlayışının en erken ve en gelişmiş örneklerinden birini ortaya koymuşlardır. Ancak gerek Tolunoğulları gerekse onlardan sonra aynı coğrafyada kurulan İhşidiler (Akşitler), bölge üzerinde kalıcı ve yüzyıllar süren bir siyasi egemenlik kuramamış, kısa sürede yıkılmışlardır. Bu devletlerin Mısır'daki siyasi varlıklarının kısa süreli olmasında etkili olan temel sosyo-politik gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

Gazneli Devleti, kuruluş coğrafyası ve genişleme siyaseti gereği bünyesinde Türk, Fars, Hint ve Afgan gibi pek çok farklı unsuru barındıran kozmopolit bir yapıya sahipti. Bu durum, devletin Karahanlılar gibi 'milli' bir karakterden ziyade 'imparatorluk' özelliği kazanmasına yol açmıştır. Gaznelilerin bu çok uluslu yapısının, Büyük Selçuklular ile yapılan $1040$ Dandanakan Savaşı sonrasındaki sürece etkisi düşünüldüğünde, merkezi otoritenin hızla çözülmesinin temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam tarihinde Gazneliler, hem askeri fetihleri hem de bilimsel faaliyetlere verdikleri destekle önemli bir yere sahiptir. Sultan Mahmut, Hindistan üzerine düzenlediği seferlerle İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını sağlarken, aynı zamanda sarayında yüzlerce bilim insanını ağırlamıştır.

Bu doğrultuda Sultan Mahmut'un, "Sarayımın en değerli hazinesi" olarak nitelendirdiği ve Hindistan seferlerine de yanında götürdüğü dünyaca ünlü bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?