Examkin

Soru

Zorluk: ZorTürkiye'de Siyasal Partiler ve Parti Sistemleri

Erken Cumhuriyet döneminde demokratikleşme ve çok partili siyasal hayata geçiş amacıyla kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF), kısa süreli faaliyetlerinin ardından siyaset sahnesinden çekilmişlerdir. Bu iki muhalefet partisinin siyasi hayattan çekilme süreçleri, dönemin yasal mekanizmaları ve siyasi krizleri bağlamında önemli farklılıklar gösterir.

Buna göre, TCF ve SCF'nin siyasal faaliyetlerinin sona ermesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi dönemin yasal ve siyasal gerçeklerine uygundur?

  1. TCF, Takrir-i Sükun Kanunu'na dayanılarak İcra Vekilleri Heyeti kararıyla kapatılmış; SCF ise siyasi gerilimin rejime zarar vereceği endişesiyle bizzat kurucuları tarafından feshedilmiştir.Cevap
  2. B
    TCF'nin tasfiyesinde Hıyanet-i Vataniye Kanunu doğrudan etkili olurken; SCF'nin kapatılmasında Menemen Olayı sonrası ilan edilen sıkıyönetim kanunları belirleyici olmuştur.
  3. C
    Her iki siyasi parti de, Şeyh Sait İsyanı ve sonrasında yurt genelinde yayılan rejim karşıtı faaliyetler gerekçe gösterilerek Takrir-i Sükun Kanunu'nun verdiği yetkilerle kapatılmıştır.
  4. D
    TCF doğrudan Ankara İstiklal Mahkemesinin verdiği yargısal kararla kapatılmış; SCF ise kurucularının İzmir Suikastı davasına dâhil edilmesi süreciyle tasfiye edilmiştir.
  5. E
    TCF, parti içindeki muhafazakâr grubun ayrılması sonucu kurucularının istifasıyla dağılmış; SCF ise doğrudan Cumhurbaşkanı'nın çok partili hayata geçişi erteleme kararnamesiyle kapatılmıştır.

Cevap

TCF'nin Takrir-i Sükun Kanunu'na dayanılarak Bakanlar Kurulu (İcra Vekilleri Heyeti) kararıyla kapatıldığı, SCF'nin ise bizzat kurucuları tarafından feshedildiği ifade edilen seçenektir.
Doğru olan seçenekte siyasi tarihimizin önemli iki ayrımı net bir şekilde yapılmıştır: TCF'nin kapatılması idari bir karar olan İcra Vekilleri Heyeti kararıyla, yasal dayanak olarak Takrir-i Sükun Kanunu kullanılarak gerçekleşmiştir. SCF ise dışarıdan bir müdahale (mahkeme veya hükümet kararı) ile değil, iktidar ile artan siyasi gerilimin rejime zarar vereceği endişesiyle bizzat kurucusu Ali Fethi Okyar'ın iradesiyle hukuken feshedilmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
TCF'nin kapatılma sürecindeki yasal mekanizmayı belirle.
1925 Şeyh Sait İsyanı sonrası çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu'nun hükümete (İcra Vekilleri Heyeti) verdiği yetkiyle kapatılmıştır. İstiklal Mahkemesi yargılama yapsa da partiyi kapatan merci hükümettir.
Kapatılma işleminin idari niteliğini ve yasal dayanağını tespit etmek.
2
SCF'nin siyaset sahnesinden çekilme biçimini ve zamanlamasını belirle.
SCF, 1930'daki yerel seçimler ve mitingler sırasındaki gerilimin Atatürk ile karşı karşıya gelme riski taşıması nedeniyle, kurucusu Ali Fethi Okyar tarafından kendi isteğiyle feshedilmiştir (kapatılmamıştır).
Fesih ile dışarıdan kapatılma arasındaki hukuki ve siyasi farkı ortaya koymak.
3
Dönemlerin kronolojisini kontrol et (Menemen Olayı, İzmir Suikastı).
İzmir Suikastı (1926) TCF kapandıktan sonra gerçekleşmiştir. Menemen Olayı (Aralık 1930) ise SCF feshedildikten (Kasım 1930) sonra yaşanmıştır. Dolayısıyla SCF'nin kapanmasında Menemen Olayı'nın veya TCF'nin kapanmasında İzmir Suikastı'nın doğrudan yasal bir nedenselliği yoktur.
Zaman çizelgesindeki anakronizm (tarihsel kayma) hatalarını elemek.

Anahtar Kavram

Erken Cumhuriyet Dönemi Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve Hukuki Süreçleri
Bu soruyu puanla

Konular

Türkiye'de Siyasal Partiler ve Parti Sistemleri