Ekonomi Kurumu ve Çalışma

Gelişmekte olan toplumlarda modern/resmi ekonomik yapının yanında, devletin vergilendirme, denetim ve sosyal güvenlik sisteminin dışında kalan 'kayıt dışı (informal) ekonomi' alanı geniş bir yer tutmaktadır. Özellikle hızlı kentleşme süreçlerinde bu yapı, kente yeni gelen nüfusun hayatta kalma stratejileriyle bütünleşmektedir.

Buna göre, kayıt dışı ekonominin sosyolojik doğasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Sanayi toplumundan post-endüstriyel topluma geçiş sürecinde ekonomik yapıda meydana gelen değişimler, klasik sosyoloji teorisyenleri tarafından farklı açılardan ele alınmıştır. Özellikle iş bölümünün artması ve uzmanlaşmanın toplumsal sonuçları üzerine yapılan analizler bu teorisyenlerin temel ayrışma noktalarını oluşturur.

Buna göre, modern ekonomik sistemdeki iş bölümünün sonuçlarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi Karl Marx ve Emile Durkheim’ın yaklaşımları arasındaki temel farkı en doğru şekilde ortaya koymaktadır?

Emile Durkheim'ın kuramına göre; gelişmiş iş bölümünün bulunduğu modern sanayi toplumlarında, bireylerin farklı alanlarda uzmanlaşması ve bu uzmanlıkları nedeniyle birbirlerine işlevsel olarak bağımlı hale gelmesiyle ortaya çıkan toplumsal bağ aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim, iş bölümünün modern toplumlarda dayanışmayı sağlayan temel bir unsur olduğunu savunurken; Karl Marx, sanayi üretimindeki iş bölümünün işçinin kendi emeği, ürettiği ürün ve kendi insan doğası üzerindeki kontrolünü yok ettiğini ileri sürer. Marx'ın, işçinin bu kopuş ve uzaklaşma durumunu tanımlamak için kullandığı temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Modern sanayi toplumlarındaki ekonomik yapıyı ve çalışma düzenini 'rasyonelleşme' kavramı çerçevesinde analiz eden, bürokratik örgütlenmenin modern ekonominin vazgeçilmez bir parçası olduğunu ileri süren klasik sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

Modern çalışma hayatında 'prekaryalaşma' ve 'platform ekonomisi' olarak adlandırılan süreçler; çalışanın üretim araçları ve süreci üzerindeki denetimini kaybetmesi, iş süreçlerinin katı ve hesaplanabilir algoritmik rasyonaliteye hapsedilmesi ve bireylerin ortak bir mesleki ahlak ya da dayanışma ağından yoksun, kuralsız bir rekabet ortamında atomize olması ile karakterize edilir. Bu durumun sosyolojik kökenlerini analiz etmek isteyen bir araştırmacının; sırasıyla Marx, Weber ve Durkheim'ın kuramsal mirasına başvururken kullanacağı en uygun kavram seti aşağıdakilerden hangisidir?

Fordist üretim modelinde işçi kimliği; belirli bir mekâna bağlılık, sendikal güvence ve kitle üretimi disipliniyle inşa edilirken; Post-Fordist (esnek) üretim rejiminde çalışma hayatı 'parçalanmış kariyerler', 'proje bazlı çalışma' ve 'mekânsal dağınıklık' ile karakterize edilmektedir. Bu dönüşümün sosyolojik sonuçları analiz edildiğinde, modern çalışma dünyasındaki 'esneklik' ve 'güvencesizleşme' (prekaryalaşma) süreçlerinin toplumsal yapı üzerindeki etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi en isabetli değerlendirmedir?

Emile Durkheim, modern toplumlarda iş bölümünün bireyleri birbirine bağımlı kılarak toplumsal dayanışmayı (organik dayanışma) güçlendirdiğini savunur. Ancak Durkheim, iş bölümünün toplumsal yeteneklerle örtüşmediği veya adil bir şekilde dağıtılmadığı durumları 'zorlanmış iş bölümü' olarak adlandırarak bunun toplumsal bir patoloji olduğunu belirtir. Diğer yandan Karl Marx, sanayi toplumundaki iş bölümünü, işçinin üretim sürecinden, üründen ve kendi özünden kopmasına neden olan 'yabancılaşma' (alienation) süreciyle açıklar.

Bu iki kuramsal perspektif dikkate alındığında, modern sanayi toplumlarındaki iş bölümünün doğası ve sonuçları ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Sosyolojik kuramlara göre, endüstri sonrası (post-endüstriyel) toplumlar; ekonomik yapının mal üretiminden hizmet üretimine kaydığı, kuramsal bilginin temel yenilik ve politika kaynağı haline geldiği bir aşamayı temsil eder. Bu dönüşüm, çalışma hayatındaki iş gücü profilini ve uzmanlaşma biçimlerini de köklü bir şekilde değiştirmiştir.

Buna göre, endüstri sonrası toplumların çalışma yapısı ve iş gücü niteliğiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Karl Polanyi, 'Büyük Dönüşüm' adlı çalışmasında modern piyasa ekonomisinin gelişimini 'gömülülükten kurtulma' (disembeddedness) süreci üzerinden analiz eder. Polanyi’ye göre; piyasanın kendi kendini düzenleyen bir mekanizma haline gelmesi için emek, toprak ve paranın kurgusal metalara dönüştürülmesi toplum üzerinde ağır bir baskı oluşturur. Piyasa ekonomisinin bu sınırsız yayılma eğilimi, toplumun kendi varlığını korumak adına geliştirdiği sendikalaşma, sosyal politikalar ve devlet müdahalesi gibi korumacı önlemleri tetikler. Polanyi'nin bu teorisinde, piyasanın serbestleşme eğilimi ile toplumun korumacı tepkileri arasındaki bu sürekli gerilimi ve etkileşimi tanımlayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber, modern endüstriyel toplumlarda ekonomik yapının ve çalışma hayatının rasyonelleşme ilkesi çerçevesinde şekillenmesini analiz eder. Bu süreçte bürokratikleşme ve hesaplanabilirliğin artması, bireyin hareket alanını daraltan ve onu teknik kurallara hapseden bir yapı oluşturur. Weber'in, rasyonel-bürokratik yapının bireyi kuşatarak yaratıcılığını ve özgürlüğünü kısıtladığı bu toplumsal durumu ifade etmek için kullandığı metaforik kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Sanayi devrimiyle birlikte üretim süreçlerinde yaşanan köklü değişimleri analiz eden düşünürlerden Adam Smith, iş bölümünün uzmanlaşma ve verimlilik artışı yoluyla ekonomik büyümeyi tetiklediğini savunmuştur. Buna karşın Karl Marx, kapitalist üretim tarzı içindeki teknik iş bölümünün işçi üzerindeki etkilerine odaklanarak bu süreci 'yabancılaşma' (alienation) kavramıyla açıklamıştır.

Buna göre, Marx'ın iş bölümüne yönelik yaklaşımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Post-endüstriyel toplumlarda hızla yaygınlaşan dijital platform ekonomisi, "kendi işinin patronu olma" söylemi altında yeni bir esnek çalışma rejimi yaratmıştır. Platformlar üzerinden çalışan bireyler (örneğin kargo kuryeleri veya serbest yazılımcılar), yasal olarak bağımsız girişimci sayılsalar da işin algoritması tarafından katı bir şekilde denetlenmekte, sosyal güvence ağlarının dışında kalarak enformel ekonominin risklerini üstlenmekte ve devasa bir iş bölümü ağı içinde yalıtılmış olarak faaliyet göstermektedir.

Bu modern çalışma pratiklerinin klasik ve temel sosyolojik kuramlar üzerinden değerlendirilmesine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Bir ülkede kayıt dışı ekonomiyi daraltmak ve hizmet sektörünü standartlaştırmak amacıyla yeni bir istihdam politikası hayata geçirilmiştir. Bu politika ile esnek çalışanların mesai saatleri kesin kurallara bağlanmış, gelirleri öngörülebilir hâle gelerek temel yaşam ihtiyaçlarını karşılayamama durumu büyük ölçüde azalmıştır. Ancak bir süre sonra yapılan sosyolojik araştırmalar; çalışanların işlerine karşı derin bir anlamsızlık hissettiğini, katı kuralların yarattığı boğucu atmosferin işçileri makinenin basit bir dişlisi hâline getirdiğini ve kayıt dışı dönemdeki kendiliğinden gelişen yardımlaşma ağlarının çökmesiyle kuralsızlık eğilimlerinin arttığını ortaya koymuştur.

Klasik sosyoloji kuramlarının ekonomik kurumlara ve çalışma hayatına bakış açıları dikkate alındığında, bu tablonun sosyolojik analiziyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Günümüzde yapay zeka, otomasyon ve algoritmik yönetim sistemlerinin üretim süreçlerine entegrasyonu, çalışma hayatında ve ekonomik kurumlarda köklü dönüşümler yaratmaktadır. Modern çalışma hayatındaki bu dönüşümleri sosyolojik kuramların temel kavramlarıyla analiz eden bir araştırmacının aşağıdaki değerlendirmelerinden hangisi yanlıştır?