Immanuel Wallerstein’ın "Modern Dünya Sistemi" yaklaşımı, uluslararası ilişkiler analizinde devleti veya toplumu değil, sınırları siyasi olmaktan ziyade ekonomik bir işbölümü ile belirlenen küresel kapitalist ekonomiyi temel analiz birimi olarak kabul eder. Bu bağlamda Wallerstein, küresel eşitsizliği ve sömürü mekanizmalarını açıklarken kendisinden önceki Marksist ve yapısalcı teorileri genişletir.
Buna göre, Wallerstein'ın Dünya Sistemleri Teorisi'ni klasik Bağımlılık Teorisi'nden (Dependency Theory) ayıran ve kapitalist dünya ekonomisinin siyasal olarak kutuplaşarak çökmesini engellediği öne sürülen temel teorik farklılık aşağıdakilerden hangisidir?
- Sistemin aşırı kutuplaşmasını tamponlayan, merkez ile çevre arasında yer alarak eşzamanlı olarak hem sömüren hem de sömürülen konumunda işlev gören dinamik bir "yarı-çevre" kuşağının kavramsallaştırılması.Cevap
- BMerkez ve çevre ülkeler arasındaki sömürü ilişkisinin mutlak determinist bir yaklaşımla ele alınarak, azgelişmişliğin kalıcı ve değişmez bir yapı olarak tanımlanması.
- CKüresel işbölümünde çevre bölgelerin sermaye yoğun ve tekelci üretime yönelirken, merkez bölgelerin emek yoğun ve rekabetçi üretime bağımlı hale gelmesi.
- DTemel analiz birimi olarak ulus-devletin benimsenerek, gelişmiş merkez devletlerin azgelişmiş çevre devletler üzerindeki doğrudan siyasi ve askeri tahakkümünün ön plana çıkarılması.
- EKüresel kapitalist sömürünün devamlılığının salt asimetrik ekonomik süreçlerle değil, merkezdeki tarihsel bloğun uluslararası sivil toplum aracılığıyla çevre üzerinde ürettiği ideolojik hegemonya ve rıza ile açıklanması.
Cevap
Sistemin aşırı kutuplaşmasını tamponlayan, merkez ile çevre arasında yer alarak eşzamanlı olarak hem sömüren hem de sömürülen konumunda işlev gören dinamik bir "yarı-çevre" kuşağının kavramsallaştırılması seçeneğidir.
Wallerstein'ın Dünya Sistemleri Teorisi'ni kendisinden önceki Marksist yaklaşımlardan ve Bağımlılık Teorisi'nden ayıran en kritik yenilik, 'yarı-çevre' (semi-periphery) kavramıdır. Bağımlılık Teorisi dünyayı sadece sömüren merkez ve sömürülen çevre olarak ikiye bölerken, Wallerstein bu ikili yapının sistemin çöküşünü hızlandıracağını öne sürer. Sistemin istikrarı, ortada yer alan ve hem merkezin ürünlerini ithal edip hammadde sağlayan (sömürülen) hem de çevreye endüstriyel ürün satıp onları sömüren yarı-çevre ülkelerinin varlığı ile sağlanır. Bu grup, uçlar arasındaki siyasi kutuplaşmayı engelleyen bir tampon görevi görür.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Dünya Sistemleri Teorisi'nde Yarı-Çevre Kavramı ve Küresel İşbölümü