Türkiye'de Yerleşmelerin Tarihsel Gelişimi, Fonksiyonları ve Dokusal Özellikleri

7 soru

Türkiye'de şehirlerin gelişiminde ve etki alanlarının genişlemesinde idari, sanayi, ticaret, liman, turizm gibi çeşitli fonksiyonel özellikler etkilidir. Bir şehrin nüfusunun fazla olması onun her zaman çok geniş ve küresel düzeyde bir etki alanına sahip olduğu anlamına gelmediği gibi, nüfusu görece az olan bazı şehirler de belirli fonksiyonları sayesinde bölgesel düzeyde güçlü bir çekim merkezi haline gelebilmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki şehirlerin nüfus özellikleri, dominant fonksiyonları ve etki alanları ilişkisiyle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Antalya ve Muğla gibi turizm şehirlerinin uluslararası düzeyde bir etki alanına ulaşması, bu şehirlerin sanayi üretimi ve yerleşik nüfusunun çok yüksek olmasının bir sonucudur.

Konya ve Şanlıurfa gibi büyükşehir statüsündeki merkezlerin etki alanlarının dar olması, bu şehirlerin nüfus miktarlarının az olmasından kaynaklanmaktadır.

Bayburt ve Gümüşhane gibi şehirlerin etki alanlarının yerel düzeyde kalması, bu kentlerin il merkezi olmalarına rağmen idari fonksiyonlarının bulunmamasından kaynaklanır.

İskenderun ve Ereğli gibi orta büyüklükteki şehirlerin, sahip oldukları demir-çelik sanayisi ve liman fonksiyonları sayesinde hinterlandının geniş olması ve ülke genelinde etki oluşturması, fonksiyonel özelliklerin etki alanını belirlemedeki rolüne örnektir.

Bursa ve Adana gibi tarım ve sanayinin bir arada geliştiği şehirlerin küresel etki alanına sahip olamamasının tek nedeni, bu kentlerin ulaşım ağlarının kavşak noktasında yer almamasıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İskenderun ve Ereğli gibi orta büyüklükteki şehirlerin, sahip oldukları demir-çelik sanayisi ve liman fonksiyonları sayesinde hinterlandının geniş olması ve ülke genelinde etki oluşturması, fonksiyonel özelliklerin etki alanını belirlemedeki rolüne örnektir.

Cevap

İskenderun ve Ereğli gibi orta büyüklükteki şehirlerin sanayi ve liman fonksiyonları sayesinde ülke genelinde geniş bir etki alanına sahip olması

İskenderun ve Ereğli gibi şehirlerin nüfusları İstanbul veya Ankara gibi metropoller kadar büyük olmasa da sahip oldukları demir-çelik sanayisi ve liman fonksiyonları sayesinde hinterlandları geniştir ve ülke genelinde etki gösterirler. Bu durum, şehirlerin etki alanlarının belirlenmesinde fonksiyonel özelliklerin nüfus miktarından daha öncelikli olabildiğini kanıtlar.

Adım Adım Çözüm

Şehirlerin nüfus miktarı ile etki alanı arasındaki ilişkiyi analiz etmek.

Nüfusun fazla olmasının her zaman küresel etki yaratmayacağı, nüfusu görece az olan şehirlerin ise güçlü fonksiyonları sayesinde geniş etki alanına sahip olabileceği belirlenir.

Nüfus miktarı ile fonksiyonel etki arasındaki kavram karmaşasını çözmek.

Seçeneklerdeki şehirlerin fonksiyonel özelliklerini ve etki alanlarını karşılaştırmak.

İskenderun ve Ereğli'nin demir-çelik sanayisi ile liman fonksiyonlarının bu şehirlerin nüfus boyutlarını aşan bölgesel/ulusal düzeyde bir etki alanı kazanmasını sağladığı görülür.

Doğru cevaba ulaşmak.

Anahtar Kavram

Türkiye'de şehirlerin fonksiyonel özellikleri ve etki alanları arasındaki ilişki

Soru 2Soru →

Anadolu, coğrafi konumu ve elverişli iklim şartları nedeniyle insanlık tarihinin ilk dönemlerinden itibaren yerleşme alanı olarak seçilmiştir. Aşağıdaki tabloda Türkiye'de yerleşmelerin tarihsel gelişimine ait bazı önemli merkezler ile bu merkezlerin ortaya çıktığı dönemler ve genel özellikleri verilmiştir. Tablodaki merkezleri, ait oldukları tarihsel dönemlerin genel özellikleriyle doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Karain ve Yarımburgaz Mağaraları Paleolitik Çağ yerleşmeleriyle; Çatalhöyük ve Çayönü Neolitik Çağ köy yerleşmeleriyle; Alacahöyük ve Truva Kalkolitik ve Tunç Çağı merkezleriyle; Hattuşaş ve Efes ise İlk Çağ yerleşmeleriyle eşleşmektedir.

Eşleştirmede; mağara yerleşmeleri Paleolitik Çağ'daki avcı-toplayıcı yaşam biçimini; Çatalhöyük ve Çayönü Neolitik Çağ'daki ilk tarım ve yerleşik hayata geçişi; Alacahöyük ve Truva madenciliğin başlamasıyla surlarla çevrili korunaklı Kalkolitik/Tunç Çağı yerleşmelerini; Hattuşaş ve Efes ise İlk Çağ'da gelişen büyük idari, askeri ve liman kentlerini temsil etmektedir.

Adım Adım Çözüm

Paleolitik Çağ yerleşmelerini tespit etme

Karain ve Yarımburgaz Mağaraları'nın Paleolitik Çağ'a ait doğal barınaklar olduğu belirlenir.

Anadolu'daki en eski yerleşim izleri mağaralarda avcı-toplayıcı olarak yaşayan insanlara aittir.

Neolitik Çağ yerleşmelerini tespit etme

Çatalhöyük (Konya) ve Çayönü (Diyarbakır) yerleşmelerinin tarımsal üretim ve yerleşik hayatın ilk örnekleri olan Neolitik Çağ'a ait olduğu belirlenir.

Tarımla birlikte kurulan ilk köy yerleşmeleri bu dönemin karakteristik özelliğidir.

Kalkolitik ve Tunç Çağı yerleşmelerini tespit etme

Alacahöyük ve Truva'nın maden işleme ve surlarla çevrili korunaklı yapılarıyla Kalkolitik ve Tunç Çağı'na ait olduğu belirlenir.

Madenlerin keşfi ve savunma ihtiyacı şehirlerin etrafına sur yapılmasına yol açmıştır.

İlk Çağ kentlerini tespit etme

Hattuşaş ve Efes gibi idari, askeri ve ticaret fonksiyonları gelişmiş büyük kentlerin İlk Çağ'a ait olduğu belirlenir.

Devletleşme süreciyle birlikte imparatorluk başkentleri ve önemli ticaret limanları bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kavram

Anadolu'daki yerleşmelerin tarihsel gelişim aşamaları ve bu dönemlere ait önemli yerleşim merkezlerinin coğrafi ve fonksiyonel özellikleri.

Soru 3Soru →

Türkiye'de kır yerleşmelerinin dokusal ve fonksiyonel özellikleri; fiziki coğrafya şartları (su kaynakları, yer şekilleri, iklim) ile beşeri faaliyetlerin (tarım, hayvancılık, mülkiyet yapısı) karşılıklı etkileşimi sonucunda şekillenmiştir.

Buna göre, sol sütunda verilen yerleşme tipleri ve dokusal özellikleri ile sağ sütunda verilen bu durumların ortaya çıkmasındaki temel coğrafi gerekçeleri en doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Doğu Karadeniz'deki dağınık yerleşmeler bol su ve engebe nedeniyle dağınık yerleşim gerekçesiyle; İç ve Güneydoğu Anadolu'daki yerleşmeler kuraklık ve sade morfoloji nedeniyle su kenarında toplu yerleşim gerekçesiyle; Batı Karadeniz'deki divanlar sınırlı tarım alanlar�� sebebiyle idari bütünlük arayışı gerekçesiyle; Ege ve Göller Yöresi'ndeki damlar ise engebeli karstik alanlardaki geçici hayvancılık gerekçesiyle eşleşmelidir.

Dağınık doku bol su ve yüksek engebe ile; toplu doku yetersiz su ve sade arazi ile; divan yerleşmesi Batı Karadeniz'in dağınık tarım alanlarına bağlı çok mahalleli kalıcı yapısı ile; dam yerleşmesi ise karstik ve engebeli Ege/Göller Yöresi'ndeki geçici hayvancılık faaliyetleri ile doğrudan ilişkilidir.

Adım Adım Çözüm

Dağınık yerleşim dokusunun fiziki coğrafya koşullarını analiz etmek.

Doğu Karadeniz'deki dağınık yerleşmelerin temel nedeninin yer şekillerinin engebeli olması ve su kaynaklarının bolluğu olduğu tespit edilir.

Engebeli arazi tarım alanlarını parçalar, su bolluğu ise evlerin su kaynağı kaygısı olmadan dağınık yapılmasına izin verir.

Toplu yerleşim dokusunu belirleyen iklimsel ve topoğrafik faktörleri değerlendirmek.

İç ve Güneydoğu Anadolu'da su kaynaklarının kısıtlı olması ve arazinin sade olması nedeniyle evlerin toplu inşa edildiği saptanır.

Yarı kurak bölgelerde insanlar su kuyusu veya akarsu çevrelerinde kümelenmek zorundadır.

Köy altı yerleşmelerinden olan divanın kalıcılık ve yönetim yapısını incelemek.

Batı Karadeniz'deki divan yerleşmelerinin, engebeli yapıdan dolayı parçalanan mahallelerin tek bir idari çatıda birleşmesiyle oluştuğu belirlenir.

Tarım arazilerinin dağınıklığı, idari koordinasyonu ve kalıcı yerleşimi zorunlu kılmıştır.

Dam yerleşmelerinin ekonomik fonksiyonu ve bölgesel yayılışını analiz etmek.

Ege ve Göller Yöresi'nde geçici nitelikte hayvancılık faaliyeti için kurulan barınakların dam yerleşmesi olduğu saptanır.

Karstik platolar ve engebeli yamaçlar tarımdan ziyade mevsimlik küçükbaş hayvancılığa uygundur.

Anahtar Kavram

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin fiziki ve beşeri coğrafya faktörlerine göre dokusal ve fonksiyonel dağılışı

Soru 4Soru →

Türkiye'de kır yerleşmelerinin dokusal özellikleri üzerinde yer şekillerinin engebelilik durumu ve su kaynaklarının yeterliliği doğrudan etkilidir. Su kaynaklarının bol, arazinin engebeli ve tarım alanlarının parçalı olduğu yerlerde evler birbirinden uzak inşa edilerek dağınık yerleşmeler oluşturulurken; su kaynaklarının yetersiz, arazinin düz veya düze yakın oldu��u yerlerde ise evler su kaynaklarının etrafında toplanarak toplu yerleşmeleri oluşturur.

Buna göre, coğrafi özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki alanların hangisinde dağınık yerleşme dokusunun daha yaygın olması beklenir?

Doğu Karadeniz Bölümü

Konya Ovası

Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Ergene Havzası

Şanlıurfa Platosu

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğu Karadeniz Bölümü

Cevap

Doğu Karadeniz Bölümü

Doğu Karadeniz Bölümü'nde hem su kaynaklarının bol olması hem de yer şekillerinin oldukça engebeli ve tarım alanlarının parçalı olması nedeniyle evler birbirinden uzak kurulmuştur ve dağınık yerleşme dokusu hâkimdir.

Adım Adım Çözüm

Yerleşme dokusunu etkileyen temel fiziki faktörleri analiz etmek

Dağınık yerleşmelerin yaygın olabilmesi için engebeli yer şekillerine ve bol su kaynaklarına ihtiyaç duyulduğu belirlenmiştir.

Soru kökündeki açıklama doğrultusunda dağınık yerleşme kriterlerinin hangi coğrafi özelliklere bağlı olduğunu tespit etmek gerekir.

Seçeneklerdeki alanların coğrafi özelliklerini karşılaştırmak

Doğu Karadeniz Bölümü'nün son derece engebeli olduğu ve su kaynaklarının bol olduğu belirlenirken, Konya Ovası, Güneydoğu Anadolu, Ergene Havzası ve Şanlıurfa Platosu gibi alanların düz/sade yer şekillerine ve daha az su kaynağına sahip olduğu görülmüştür.

Dağınık yerleşme şartlarına en uygun seçeneği belirlemek için Türkiye'nin bölgesel fiziki coğrafya özelliklerini kıyaslamak gerekir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Kır Yerleşmelerinde Doku Tipleri (Toplu ve Dağınık Yerleşmeler)

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 5Soru →

Türkiye'de şehirlerin büyümesi ve gelişmesinde idari, askeri, ticari, sanayi ve tarımsal gibi çeşitli ekonomik fonksiyonlar belirleyici olmuştur. Aşağıda verilen şehirlerimizi, gelişimlerinde en fazla ön plana çıkan birincil ekonomik fonksiyonlarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Batman maden ve sanayi fonksiyonuyla, İskenderun demir-çelik sanayisi ve liman fonksiyonuyla, Rize ise çay tarımı ve tarımsal sanayi fonksiyonuyla eşleşir.

Şehirlerin gelişiminde en baskın olan ekonomik faaliyet onların birincil fonksiyonunu oluşturur. Batman petrol madenciliğiyle, İskenderun demir-çelik sanayisi ve limanıyla, Rize ise çay tarımı ve tarımsal sanayisiyle eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

Batman ilinin ekonomik yapısı incelenir.

Batman'da en belirgin faaliyetin petrol çıkarma ve petrol rafinerisi (maden-sanayi) olduğu tespit edilir.

1940'larda Raman Dağı'nda petrolün bulunması şehrin kaderini değiştirmiştir.

İskenderun ilçesinin ekonomik yapısı incelenir.

İskenderun'da demir-çelik sanayisi ve deniz ticareti (liman) faaliyetlerinin ön planda olduğu belirlenir.

İskenderun Limanı ve demir-çelik tesisleri şehrin birincil büyüme motorudur.

Rize ilinin ekonomik yapısı incelenir.

Rize'de çay tarımı ve çay fabrikalarının (tarım-tarımsal sanayi) en önemli sektör olduğu saptanır.

Doğu Karadeniz iklim koşulları çay tarımı için en elverişli ortamı sunar.

Anahtar Kavram

Türkiye'deki Şehirlerin Fonksiyonel Sınıflandırılması

Soru 6Soru →

Türkiye'de köy altı yerleşmelerinin bir kısmı tarımsal faaliyetlerin ön planda olduğu kalıcı (sürekli) yerleşmelerden oluşurken, bir kısmı da hayvancılık ve balıkçılık gibi faaliyetlerin yürütüldüğü geçici yerleşmelerden oluşur. Aşağıda verilen köy altı yerleşme tiplerini, Türkiye coğrafyasındaki yaygınlık alanları ve fonksiyonel özellikleri ile doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Divan - Batı Karadeniz'deki sürekli yerleşmeler; Mezra - Doğu, Güneydoğu ve İç Anadolu'daki sürekli yerleşmeler; Oba - Toroslar ve Doğu Anadolu'daki hayvancılık amaçlı geçici çadır yerleşmeleri; Dalyan - Ege ve Akdeniz kıyılarındaki balıkçılık amaçlı geçici yerleşmeler.

Köy altı yerleşmelerinin eşleştirmesi coğrafi konum ve temel ekonomik faaliyetler baz alınarak yapılmıştır. Divan yerleşmeleri Batı Karadeniz'de mahallelerin birleşmesiyle oluşan kalıcı yerleşmelerdir. Mezralar Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da tarımsal faaliyetlerin yapıldığı sürekli yerleşmelerdir. Obalar Toroslar'da hayvancılık amaçlı çadırlardan oluşan geçici yerleşmelerdir. Dalyanlar ise kıyılarda balıkçılık amacıyla kurulan geçici yerleşmelerdir.

Adım Adım Çözüm

Köy altı yerleşmelerini kalıcılık durumlarına göre sınıflandırın.

Divan ve Mezra kalıcı (sürekli) yerleşmelerdir; Oba ve Dalyan ise geçici yerleşmelerdir.

Süreklilik durumuna göre sınıflandırma yapmak doğru tanımları bulmayı kolaylaştırır.

Kalıcı yerleşmeleri coğrafi yaygınlıklarına göre eşleştirin.

Divan yerleşmesi Batı Karadeniz ile, Mezra yerleşmesi ise Doğu, Güneydoğu ve İç Anadolu bölgeleri ile eşleşir.

Divan yerleşmeleri nemli ve dağınık mahalle yapısının muhtarlık bazında birleştiği Kuzey Anadolu'ya özgüyken; mezralar Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki geniş ailelerin tarım ve hayvancılık alanlarını temsil eder.

Geçici yerleşmeleri ekonomik fonksiyonlarına ve fiziksel yapılarına göre eşleştirin.

Oba çadırlarda yürütülen göçebe hayvancılıkla, Dalyan ise su kenarlarında yapılan balıkçılıkla eşleşir.

Oba hayvancılık temelli göçebe çadır kültürünü yansıtırken, Dalyan doğrudan kıyı balıkçılığını ve balık kapanlarını tanımlar.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Köy Altı Yerleşmelerinin Kalıcılık Durumu, Coğrafi Dağılışı ve Fonksiyonel Sınıflandırılması

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 7Soru →

Türkiye'deki yerleşmelerin tarihsel gelişim süreçleri, fonksiyonel yapıları ve dokusal özellikleri göz önüne alındığında, sol tarafta verilen açıklamaları sağ taraftaki en uygun kavram veya etmenlerle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Karabük ve İskenderun gibi şehirlerin gelişimi sanayi faaliyetleriyle; Çatalhöyük ve Göbeklitepe'nin gelişimi ilk tarım ve su kaynaklarıyla; Doğu Karadeniz'deki dağınık yerleşmeler engebeli arazi ve bol su kaynaklarıyla; İç ve Güneydoğu Anadolu'daki toplu yerleşmeler ise sade yer şekilleri ve su kıtlığıyla eşleşmektedir.

Doğru eşleştirmeler yapıldığında; ağır sanayi tesisleri Karabük ve İskenderun ile, Neolitik tarım ve su kaynakları Çatalhöyük ve Göbeklitepe ile, engebeli arazi ile bol su kaynakları Doğu Karadeniz'in dağınık yerleşmeleri ile, sade yer şekilleri ve su kıtlığı ise İç ve Güneydoğu Anadolu'nun toplu yerleşmeleri ile eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

Şehirlerin ekonomik fonksiyonlarının ve gelişim nedenlerinin analiz edilmesi.

Karabük ve İskenderun gibi kentlerde sanayi tesislerinin (demir-çelik) kurulması, bu şehirlerin birer sanayi merkezine dönüşmesini sağlamıştır.

Karabük'teki taş kömürü (enerji kaynağı) varlığı ve İskenderun'daki liman ulaşım kolaylığı, bu sanayi yatırımlarının yapılmasında belirleyici olmuştur.

Tarih öncesi yerleşmelerin kuruluş şartlarının incelenmesi.

Çatalhöyük ve Göbeklitepe gibi ilk yerleşmelerin seçilmesinde tarımsal elverişlilik ve su kaynakları etkili olmuştur.

İnsanlığın ilk yerleşik hayata geçiş dönemlerinde temel geçim kaynağının tarım olması, sulak alanları ve verimli ovaları cazip kılmıştır.

Kırsal yerleşme dokularının doğal çevre faktörleriyle ilişkilendirilmesi.

Dağınık doku bol su ve engebeli rölyefle; toplu doku ise su kıtlığı ve sade rölyefle eşleştirilmiştir.

Doğu Karadeniz'de suyun bol olması yerleşmelerin yayılmasına izin verirken, İç ve Güneydoğu Anadolu'da su kıtlığı insanları tek bir su kaynağı çevresinde toplamıştır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de yerleşmelerin dağılışını, tarihsel gelişimini, fonksiyonlarını ve dokusal özelliklerini etkileyen fiziki ve beşeri coğrafya unsurları.

Türkiye'de Yerleşmelerin Tarihsel Gelişimi, Fonksiyonları ve Dokusal Özellikleri

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar