İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası

Çin kaynaklarında ve Karabalgasun Yazıtı'nda yer alan bilgilere göre; Uygur Kağanı Bögü, Mani dinini resmi din ilan ettikten sonra başkent Ordubalık'ta tapınaklar inşa ettirmiş, halkın et yemesini ve savaşmasını yasaklayan Maniheist ilkeleri yaymaya çalışmıştır. Bu süreçte kağanlar, kendilerini 'Ay Tengri'de kut bulmuş' olarak nitelendiren unvanlar kullanmaya başlamışlardır. Bu din değişimi, Uygurların sosyal, sanatsal ve ekonomik yapısında devrim niteliğinde yeniliklere yol açmıştır.

Uygurlarda görülen bu din değişimi ve yerleşik yaşama geçiş süreci göz önüne alınd��ğında, devletin egemenlik anlayışı ve toplumsal yapısıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

Kök Türk Devleti hükümdarı Bilge Kağan, ülkenin etrafının surlarla çevrilmesini, Budizm ve Taoizm dinlerinin kabul edilmesini Kurultay’a teklif etmiş; ancak Vezir Tonyukuk ve Kurultay üyeleri, Türklerin göçebe yaşam tarzına ve savaşçı yapısına uygun olmadığı gerekçesiyle bu öneriyi reddetmişlerdir.

Bu tarihsel gelişme değerlendirildiğinde, ilk Türk devletlerindeki devlet yönetimi ve egemenlik anlayışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?

Uygur Devleti'nin kültürel, siyasi ve mimari yapısına ait aşağıda verilen kavramları, bu kavramlara ait doğru açıklamalarla eşleştiriniz.

İlk ve Orta Çağlarda Avrasya coğrafyasında hüküm süren ve Türk dünyasının farklı bölgelere yayılmasında etkili olan Türk devletleri ve toplulukları ile bunlara ait tarihi özellikler aşağıda verilmiştir.

Buna göre, sol sütundaki Türk devlet ve topluluklarını sağ sütundaki en belirgin tarihi özellikleri ile eşleştiriniz.

Kök Türk Devleti'nde Kapgan Kağan’ın ölümünden sonra hükümdarlık hakkı hanedanın büyük üyelerine ait olmasına rağmen, boy beylerinin desteği ve askerî gücün etkisiyle Bilge Kağan tahta çıkarılmıştır. Bu durum üzerine bazı boylar, kağanın göksel meşruiyetini (kut) sorgulayarak isyan etmiş ve kendi törelerine göre bağımsız hareket etmeye başlamışlardır.

Bu tarihi gelişme, ilk Türk devletlerindeki yönetim anlayışı ile ilgili aşağıdaki durumlardan hangisinin bir göstergesidir?

Uygur Devleti'nin kuruluş, gelişim ve yıkılış süreçlerinde yaşanan aşağıdaki olayları kronolojik olarak eskiden yeniye doğru sıralayınız.

İlk Türk devletlerinde uygulanan onlu sistemde, askeri birliklerin düzenlenmesi ile toplumsal yapının idari taksimatı iç içe geçmiştir. Barış zamanında boylar halinde hayvancılıkla uğraşan ve sosyal birer topluluk olan halk, savaş veya seferberlik durumunda hızla organize olarak askeri birliklere dönüşmüştür. Bu durum, ilk Türk toplumlarında sivil ve askeri yaşam arasındaki sınırların belirsizleşmesini sağlamıştır.

Buna göre, ilk Türk toplumlarındaki ordu ve sosyal yapı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

İlk ve Orta Çağlarda kurulan Türk devletleri ve toplulukları, gerek hüküm sürdükleri coğrafyalarda gerekse göç ettikleri bölgelerde dünya tarihi üzerinde derin izler bırakmışlardır. Sol sütunda verilen Türk devlet/topluluklarını, sağ sütunda verilen kendilerine özgü tarihi ve askeri-siyasi özellikleri ile doğru biçimde eşleştiriniz.

İlk ve Orta Çağlarda Türk dünyasına dair araştırmalarda karşılaşılan en temel tartışmalardan biri 'Türk' adının etimolojik kökeni ve bu kelimeye farklı kaynak ile araştırmacılar tarafından yüklenen anlamlardır. Aşağıda sol sütunda yer alan tarihi kaynak ve modern araştırmacıları, sağ sütunda verilen kavramsal tanımlamalar ve gerekçeleriyle doğru olacak şekilde eşleştiriniz.

Avrupa Hun Devleti ile Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans) arasında imzalanan Margus (434) ve Anatolius (447) barış antlaşmalarının maddeleri incelendiğinde; Doğu Roma'nın ödeyeceği yıllık verginin artırılması ve sınır kasabalarında serbest ticaret yapılması gibi ekonomik hükümlerin yanı sıra, "Hun imparatorluğundan kaçan sığınmacıların ve esirlerin (özellikle Hun hanedanına mensup kişilerin ve boy beylerinin) iade edilmesi, Doğu Roma'nın bu kişileri kabul etmemesi ve Hunlara karşı diğer kavimlerle ittifak kurmaması" gibi maddelerin üzerinde önemle durulduğu görülmektedir.

Buna göre, Avrupa Hun Devleti'nin Doğu Roma ile yaptığı antlaşmalarda sığınmacıların iadesi konusunu diplomatik bir öncelik hâline getirmesinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk adının tarihsel kökeni, etimolojik yapısı ve farklı kültürlerdeki anlam karşılıkları üzerine yapılan araştırmalarda çeşitli kaynaklar ve bilim insanları farklı tanımlamalar öne sürmüştür.

Buna göre, sol sütundaki kaynak ve araştırmacı yaklaşımlarını, sağ sütundaki bunlara karşılık gelen en uygun kavramsal açıklamalarla eşleştiriniz.

Çin yıllığı Shiji'de aktarıldığı üzere Asya Hun Hükümdarı Mete Han, Çin imparatoruna gönderdiği mektupta; yay çeken tüm kavimleri tek bir aile altında topladığını, Yueçileri mağlup ettiğini ve sınırlarda barışın sağlanması durumunda iki devletin halkının da huzur bulacağını belirtmiştir. Hunlar, bu askeri üstünlüğe rağmen Çin'i doğrudan topraklarına katmak yerine vergiye bağlama ve sınır ticaretini güvence altına alma yolunu seçmiş; iç yönetimde ise ikili teşkilat yapısını sürdürmüştür.

Bu bilgilere ve Asya Hun Devleti'nin idari-sosyal yapısına göre, Hunların yönetim ve dış politika stratejileri hakkında aşağıdakilerden hangisi savunulabilir?

Uygurlar Dönemi'ne ait Turfan havzasında yapılan arkeolojik kazılarda; toprak kiralama, borç para alma, iş sözleşmeleri, ortaklık kurma ve evlat edinme gibi konuları düzenleyen çok sayıda yazılı belgeye ulaşılmıştır. Söz konusu belgelerin altında sözleşmeye taraf olan kişilerin mühürleri ve şahitlerin imzaları yer almaktadır.

Bu bilgilere göre Uygurlar ile ilgili;

I. Yerleşik yaşama geçilmesiyle birlikte özel mülkiyet ve ticaret hukuku yasal bir zemin kazanmıştır.
II. Yazılı kültür, dinî alanın dışına çıkarak günlük yaşamdaki sosyo-ekonomik ilişkilerde de kullanılmıştır.
III. Siyasi meşruiyetin kaynağı olan kut anlayışı terk edilerek demokratik yönetim yapısına geçilmiştir.

yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

Uygurlar, Bögü Kağan Dönemi'nde Maniheizm dinini kabul ederek yerleşik hayata geçmişler ve bu durum toplum yaşamında köklü dönüşümlere yol açmıştır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Uygurların yerleşik hayata geçmelerinin doğrudan bir sonucu olarak gösterilebilir?

Uygur Devleti dönemine ait Turfan havzasında bulunan yazılı hukuk vesikaları; kiralamalar, borç alıp verme, iş ortaklığı ve köle satışı gibi konuları içermektedir. Şahitler huzurunda hazırlanan, tarafların mühürlerini taşıyan ve belirli cezai şartlar barındıran bu belgelerin başında, hükümdarın 'kut' yetkisine dayanan egemenliğini pekiştiren ifadeler yer almaktadır.

Bu bilgiler doğrultusunda Uygurların hukuki, siyasi ve sosyal yapısıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

Aşağıda verilen Uygur Devleti ile ilgili kavramları ve bu kavramlara ait açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Orta Çağ'da Musevilik (Yahudilik) dinini benimseyen tek Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Uygur Devleti döneminde yaşanan dinî, kültürel, sanatsal ve hukuki gelişmelerle ilgili aşağıda verilen terim ve kaynakları, bunlara ait doğru açıklamalarla eşleştiriniz.

Uygur Devleti’nde Maniheizm’in benimsenmesi ve yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte, hükümdarlar geleneksel 'Kağan' unvanının yanı sıra 'Tengride Kut Bulmuş', 'Ay Tengri' ve 'Kün Tengri' gibi unvanlar kullanmaya başlamışlardır. Ayrıca yerleşik yaşamın güçlenmesiyle hükümdarlara 'kutsal hükümdar, kut sahibi' anlamına gelen 'İdi-kut' unvanı da verilmiştir.

Bu durum, Uygurlar ile ilgili aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Kök Türk Devleti döneminde hükümdarlar için kullanılan "Tengri teğ Tengride bolmuş" (Tanrı gibi Tanrı'dan olmuş) ifadesinin yerini, Uygur Devleti'nde Maniheizm'in resmî din olarak benimsenmesinden sonra "Ay Tengride kut bulmuş" (Ay Tanrı'da kut bulmuş) unvanı almıştır.

Bu unvan değişikliği göz önüne alındığında, Uygurlar hakkında aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?