Soru

Zorluk: OrtaÜnlü Daralması

Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri, parantez içindeki fiillerin belirtilen kurallara göre ünlü daralmasına uğramış doğru biçimleriyle doldurunuz. (1. boşluk için 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman 3. tekil şahıs çekimi; 2. boşluk için 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) almış çekimi getirilmelidir.)

Cevap:Her akşam aynı saatte sahilde yürüyen yaşlı adam, denizin dalgalarını izlerken derin hayallere dalmaya 【başlıyor】 ve içinden geçenleri kimseler duymasın 【diye】 fısıldıyor.

Cevap

İlk boşluğa gelmesi gereken sözcük 'başlıyor', ikinci boşluğa gelmesi gereken sözcük ise 'diye' şeklindedir.
İlk boşlukta 'başla-' eyleminin sonundaki geniş '-a' ünlüsü, '-yor' ekinin etkisiyle daralarak 'ı' sesine dönüşmüş ve 'başlıyor' olmuştur. İkinci boşlukta ise 'de-' eylemine gelen '-e' zarf-fiil eki, 'y' kaynaştırma sesinin etkisiyle daralarak 'diye' biçimini almıştır.

Adım Adım Çözüm

1
İlk boşluk için verilen 'başlamak' fiilinin şimdiki zaman çekimi uygulanır.
'Başlamak' fiili geniş ünlü olan '-a' sesiyle biter. Bu fiile şimdiki zaman eki olan '-yor' getirildiğinde, fiilin sonundaki '-a' geniş ünl��sü daralarak '-ı' dar ünlüsüne dönüşür ve 'başlıyor' biçimini alır.
Türkçede sonu '-a, -e' geniş ünlüleriyle biten fiillere şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde bu geniş ünlüler daralarak 'ı, i, u, ü' dar ünlülerine dönüşür.
2
İkinci boşluk için verilen 'demek' fiilinin zarf-fiil eki (-e) ile çekimi uygulanır.
'Demek' fiil köküne zarf-fiil eki olan '-e' getirildiğinde, araya giren '-y' kaynaştırma sesinin etkisiyle kökteki geniş 'e' ünlüsü daralarak 'i' sesine dönüşür ve sözcük 'diye' halini alır.
'Demek' ve 'yemek' eylemleri, şimdiki zaman eki (-yor) dışında da kaynaştırma ünsüzünün (y) etkisiyle ünlü daralmasına uğrayan istisnai eylemlerdendir.

Anahtar Kavram

Türkçede sonu geniş ünlüyle (-a, -e) biten sözcüklerin, şimdiki zaman eki (-yor) ya da kaynaştırma ünsüzünün (-y) etkisiyle daralarak dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesine ünlü daralması denir.
Tahmini Süre:1m 30s
Bu soruyu puanla