Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye arazisinin jeolojik gelişim süreci incelendiğinde; arazinin farklı dönemlerde dikey yönde (epirojenez) ve yatay yönde (orojenez) hareketlere maruz kaldığı, bu süreçlerin sonucunda da bugünkü morfolojik yapının şekillendiği görülmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki yer şekilleri ve bu şekillerin oluşumuna zemin hazırlayan jeolojik süreçler ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin kıyı morfolojisinin gelişiminde; epirojenik hareketler, $IV.$ Jeolojik Zaman'daki (Kuvaterner) deniz seviyesi değişimleri (transgresyon) ve akarsuların biriktirme faaliyetleri temel belirleyici unsurlar olmuştur. Bu süreçlerin etkileşimi, kıta sahanlığının (shelf) genişliğine bağlı olarak farklı kıyı tiplerinin ve yer şekillerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Buna göre, aşağıda verilen kıyı bölgesi ve bu bölgenin oluşum süreci/özelliği eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin platoları; oluşum kökenleri, iklim şartları ve litolojik yapılarına göre farklı doğal ve ekonomik özellikler sergilerler. Bu alanlarla ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi, platonun fiziki yapısı ile üzerinde yürütülen ekonomik faaliyet arasındaki ilişkiyi yanlış yansıtmaktadır?

Türkiye’de yer şekillerinin oluşum süreci incelendiğinde; Neojen (Tersiyer sonu) döneminde dış kuvvetlerce büyük ölçüde aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir hafif dalgalı düzlük (peneplen) haline gelen Anadolu kütlesinin, Kuvaterner (IV. Zaman) başlarından itibaren toptan (epirojenik) bir yükselmeye maruz kaldığı görülmektedir. Bu dikey hareket, Türkiye'nin bugünkü yüksek ve engebeli görünümünün temel nedenidir.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi, Anadolu kütlesinin bu 'toptan yükselme' (epirojenez) sürecine bağlı olarak ortaya çıkan jeomorfolojik özellikler arasında gösterilemez?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisinin (aşınım ve birikim) dağılışı üzerinde sadece yıllık yağış miktarının azlığı ve bitki örtüsünün cılızlığı değil; kum kaynağının mevcudiyeti, litolojik yapı ve rüzgâr hızı gibi faktörler de belirleyicidir.

Buna göre, aşağıda verilen alanların hangisinde rüzgâr şekillerinin oluşumu, kuraklığın temel belirleyici olduğu "İç Anadolu tipi" rüzgâr şekillenmesinden farklı bir gelişim süreci göstermektedir?

Türkiye'de dağların eteklerinde, eğimin aniden azaldığı yerlerde akarsuların taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşan ve yan yana gelen birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle genişleyen düzlüklere "dağ eteği ovaları" (piyedmont) denir.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi oluşum kökeni bakımından bu açıklamaya en uygun örnektir?

Türkiye’nin geniş bir alanını kaplayan tabaka düzlüğü (yatay duruşlu) platoları, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygın olarak görülmektedir. Buna göre, söz konusu platoların genel özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi bu platolar için ortak bir özellik değildir?

Türkiye'nin jeolojik gelişim süreci; okyanus tabanlarında tortullaşma, levha hareketleri ile dağ oluşumu ve toptan yükselme gibi karmaşık evrelerden oluşmaktadır. Bu süreçte arazinin sertlik derecesi ve oluştuğu dönem, tektonik hareketlere verdiği tepkiyi ve sahip olduğu yer altı kaynaklarını belirlemiştir.

Buna göre, Türkiye'nin jeolojik oluşumuyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine uzanış doğrultusu, kıyı tiplerinin oluşumundan kıyıdaki aşındırma ve biriktirme süreçlerine kadar pek çok faktörü doğrudan etkiler. Buna göre, dağların kıyıya paralel uzandığı ve kıta sahanlığının (şelf) dar olduğu bir kıyı bölgesiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

Türkiye arazisi jeolojik süreç boyunca farklı evrelerden geçmiş, bugünkü ana hatlarını büyük oranda Tersiyer ve Kuvaterner dönemlerinde kazanmıştır. Ancak bu ana şekillenme sürecinden önce, Alp-Himalaya orojenezine hazırlık evresi olarak bilinen ve Anadolu arazisinin büyük bir kısmının derin denizlerle kaplı olduğu uzun bir birikim dönemi yaşanmıştır.

Bu dönemde Tethys (Tetis) Denizi tabanında büyük ölçüde tortullanma birikiminin gerçekleşmesi, aşağıdaki jeolojik zamanlardan hangisinde meydana gelmiştir?

Türkiye'deki platoların karakteristik özellikleri üzerine çalışma yapan bir araştırmacı raporunda şu ifadelere yer vermiştir:

I. İnceleme yaptığım ilk sahada, kalkerli yapının etkisiyle yüzey suları yer altına sızmış, bu durum sahanın yer üstü su potansiyelini düşürürken tarımsal sulamada ciddi kısıtlamalar yaratmıştır.
II. İkinci duraktaki plato sahası, akarsular tarafından deniz seviyesine kadar aşındırılmış düzlüklerin daha sonra epirojenik olarak yükselmesiyle oluşmuş; günümüzde ise ulaşım ve sanayi imkanlarının çeşitliliğiyle Türkiye ekonomisinin kalbi konumuna gelmiştir.
III. Üçüncü sahada ise, Üçüncü Jeolojik Zaman sonundaki volkanik faaliyetlerle yayılan bazaltik lavların geniş alanları kapladığı ve bu yüksek düzlüklerde yaz yağışlarının vejetasyonu canlandırarak mera hayvancılığına uygun ortam hazırladığı gözlemlenmiştir.

Buna göre araştırmacının ziyaret ettiği sahaların oluşum türleri aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'nin jeolojik gelişim süreci incelendiğinde; Egeid karasının çökmesiyle Ege Denizi'nin oluşması, İstanbul ve Çanakkale boğazlarının açılması gibi olayların yaşandığı jeolojik zaman aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin platoları üzerinde yürütülen ekonomik faaliyetler; yükselti, iklim şartları ve litolojik özelliklere göre şekillenmektedir. Bir araştırmacı, İç Anadolu Bölgesi'ndeki platoları incelerken bir alanda yüzey sularının aşırı geçirgen kayaç yapısı nedeniyle yer altına sızdığını, bu durumun tarımsal sulamayı zorlaştırdığını ve arazide çok sayıda doğal kuyu benzeri çöküntünün bulunduğunu gözlemlemiştir.

Araştırmacının gözlem yaptığı ve ismini bu doğal yer şekillerinden alan plato aşağıdakilerden hangisidir?

Dağ yamaçlarından aşağıya doğru hızla akan suların, eğimin azaldığı dağ eteklerine ulaştığında taşıdıkları materyalleri biriktirmesiyle oluşan yelpaze şeklindeki yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'deki platolar; oluşum süreçleri bakımından aşınım, lav, karstik ve tabaka düzlüğü (yatay duruşlu) olarak sınıflandırılır. Bu sınıflardan "tabaka düzlüğü" grubuna giren platoların temel özelliği, sertleşmiş tortul tabakaların epirojenik yükselme ile akarsular tarafından parçalanmasıdır. Ancak bir platonun bu genel yapıya sahip olmasına rağmen, litolojik (kayaç) yapısının etkisiyle farklı bir oluşum sürecinin izlerini taşıması coğrafi bir çeşitliliktir.

Buna göre, aşağıdaki durumlardan hangisi "tabaka düzlüğü" karakterindeki bir platonun, bulunduğu bölgenin kayaç yapısı nedeniyle gösterdiği farklılaşmış bir özelliğidir?

Türkiye'deki ovalar, bulundukları coğrafi konuma göre kıyı ve iç ovalar şeklinde sınıflandırılabilir. Kıyı ovalarının büyük bir bölümü akarsuların taşıdığı alüvyonların deniz kıyısında birikmesiyle oluşan delta ovalarıdır. Ancak bazı ovalar deniz kıyısında yer almasına rağmen, bölgenin jeolojik ve litolojik yapısına bağlı olarak farklı süreçlerle şekillenmiştir.

Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi bir kıyı ovası olmasına rağmen oluşum kökeni bakımından bir delta ovası değildir?

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun kurak sahalarında ve bazı Neojen havzalarında görülen mantar kaya (şeytan masası) oluşumları, rüzgârın seçici aşındırma faaliyetinin bir sonucudur. Bu yer şekillerinin kaide kısımlarının (alt bölümlerinin), üst kısımlarına göre çok daha ince bir yapı kazanmış olması rüzgârın fiziksel çalışma prensibiyle açıklanmaktadır.

Bu morfolojik farklılığın ortaya çıkmasında etkili olan dinamik süreçlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Ülkemizde yer şekillerinin gelişiminde dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan kuvvet buzullardır. Ancak Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) boyunca yaşanan iklim değişimleri sonucunda, yükseltisi belirli bir sınırın üzerindeki dağlarda buzul aşındırma ve biriktirme şekilleri oluşmuştur. Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde buzul şekillerine (sirk, moren, hörgüçkaya vb.) rastlanması beklenmez?

Türkiye'nin batı kıyılarında dağların genellikle denize dik uzanması; limanların art bölgelerinin genişlemesini ve kıyıda çok sayıda koy, körfez ve doğal liman oluşmasını sağlamıştır. Bu durum aynı zamanda gerçek kıyı uzunluğu ile kuş uçuşu kıyı uzunluğu arasındaki farkın artmasına neden olur. Ancak bölgenin güneyinde, kıyı çizgisinin doğrultu değiştirmesine bağlı olarak bir dağ sırasının konumu bu genel duruma bir istisna teşkil eder.

Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisinin kıyı çizgisine göre konumu, bulunduğu yörede kıyıdaki girinti ve çıkıntı sayısının bölge geneline göre daha az olmasına ve liman hinterlandının daralmasına yol açmıştır?

Türkiye arazisinin jeolojik gelişimi incelendiğinde, yer kabuğunun yaşlı, sert ve dayanıklı bölümleri olan "masif" araziler önemli bir yer tutar. Yıldız Dağları (Istranca), Menteşe ve Kırşehir çevresinde geniş yer kaplayan bu yaşlı kütleler aşağıdaki jeolojik zamanların hangisinde oluşmuştur?