Türk-İslam Tarihi

Cengiz Han soyundan gelmediği için "Han" yerine "Emir" unvanını kullanan, düzenlediği seferlerle Altın Orda Devleti'nin parçalanmasına neden olarak Rusya'nın güçlenmesine zemin hazırlayan ve $1402$ Ankara Savaşı'nda Osmanlı Devleti'ni mağlup eden Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, Türk-İslam tarihinde 'sosyal devlet' anlayışının ilk sistemli örneklerini sergileyen devletlerden biridir. Bu kapsamda halkın sağlık ihtiyaçlarını karşılamak ve ücretsiz tedavi hizmeti sunmak amacıyla inşa edilen, dünyadaki ilk hastane örneklerinden biri kabul edilen kurumlara ne ad verilir?

Türk-İslam devletlerinde kervansaray, hastane, medrese ve cami gibi halkın ortak kullanımına sunulan sosyal kurumların inşası ve bu kurumlarda çalışanların maaşları gibi tüm giderler 'Vakıf' adı verilen toprakların gelirlerinden karşılanmıştır. Bu sistemde vakfedilen topraklar kamu yararına ayrıldığı için alınıp satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamazdı. Buna göre, vakıf sisteminin uygulanmasının devlet ekonomisi üzerindeki temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Türk-İslam devletlerinin (Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler, Memlükler) yönetim yapıları, askeri teşkilatları ve toplumsal dinamikleri incelendiğinde pek çok özgün uygulama ile karşılaşılmaktadır.

Bu devletlerin genel özellikleri ve tarihsel süreçteki etkileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu dönemle ilgili yanlış bir değerlendirmedir?

Türk-İslam devletlerinde idari mekanizmanın sağlıklı işlemesi için "denetim" hayati bir önem taşımaktaydı. Bu amaçla kurulan Divan-ı İşraf, askeri ve adli işler haricindeki tüm mali ve idari faaliyetlerin teftişinden sorumluydu. Başında "Müşrif-i Memalik"in bulunduğu bu kurum, hem merkez hem de taşra teşkilatını kontrol altında tutardı.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Divan-ı İşraf'ın denetim yetkisinin dışında tutulan ve bağımsızlığına özen gösterilen bir alandır?

Karahanlılar ($840$ - $1212$), Türk devlet geleneği ile İslam medeniyetini sentezleyerek 'Türk-İslam Kültürü'nün temellerini atmış; milli değerler ile İslami esasları bağdaştıran özgün bir model geliştirmişlerdir.

Bu bilgilere göre, aşağıdaki Karahanlı uygulamalarından hangisi, bu sentez çabasının doğrudan yönetim hukuku ve siyasi meşruiyet alanındaki yansıması olarak değerlendirilebilir?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı, Türk-Arap münasebetlerinde asırlardır süregelen "çatışma" dönemini sona erdirip "yakınlaşma" dönemini başlatan kritik bir eşiktir. Bu süreçte Karlukların, Çin (Tang) tehdidine karşı Abbasilerin safında yer almasında ve sonrasında kitleler hâlinde İslamiyet'e geçişin hızlanmasında; Abbasilerin Emevi yönetim geleneğinden saptığı hangi temel uygulama en etkili olmuştur?

Kaşgarlı Mahmud tarafından `$11$.` yüzyılda kaleme alınan ve Abbasi halifesi El-Muktedî Billâh'a sunulan "Divan-ı Lügati't-Türk", Türk kültür tarihi açısından bir hazine niteliğindedir.

Eserin içeriği ve dönemin koşulları göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisinin bu eserin yazılma amaçları arasında yer aldığı söylenemez?

Karahanlılar Devleti, Türk-İslam sentezinin temellerini atarken toplumsal refahı ve kültürel gelişimi artırmaya yönelik kurumsal yapılar geliştirmiştir. Karahanlılar döneminde görülen;

I. Dünya eğitim tarihinde bir ilk olarak kabul edilen burslu öğrencilik sisteminin uygulanması,
II. Ticaret yolları üzerinde konaklama, ticaret ve güvenlik amacıyla Ribat adı verilen yapıların inşa edilmesi,
III. Bimaristan adı verilen hastanelerin kurularak halka ücretsiz sağlık hizmeti sunulması

gibi uygulamalar, bu devletin aşağıdaki kavramlardan hangisini öncelikli olarak benimsediğinin bir göstergesidir?

$750$ yılında Emevi iktidarının sona ererek Abbasilerin yönetime gelmesi, İslam dünyasında 'Mevali' politikasının yerini hoşgörü ve eşitlik esaslı 'Şuubiye' anlayışına bırakmasını sağlamıştır. Bu siyasi iklim değişikliği sürerken, $751$ yılında Orta Asya'da Çin'in (Tang Hanedanı) yayılmacı politikasına karşı Abbasi ordusu ile Karluk Türkleri arasında stratejik bir ittifak kurulmuştur.

Bu tarihi süreç ve Talas Savaşı'nın sonuçları analiz edildiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu gelişmenin dünya medeniyet mirası ve Türk devlet geleneği üzerindeki etkilerinden biri olarak gösterilemez?

Harezmşahlar, Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılışından sonra onun sahip olduğu toprakların büyük bir kısmına hakim olmuş ve kendilerini bu siyasi geleneğin meşru mirasçısı olarak nitelendirmişlerdir. Ancak devletin geniş sınırlarına ve askeri gücüne rağmen, Moğol saldırıları karşısında beklenen direnci gösteremeyerek kısa sürede dağıldığı görülmektedir. Bu durumun yaşanmasında etkili olan, Harezmşahlar Devleti'nin idari ve askeri yapısındaki en temel kronik sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde şehzadelerin (meliklerin) eğitimi ve eyalet yönetiminde tecrübe kazanmaları için görevlendirilen "Atabeylik" kurumu, Türk devlet geleneğinde önemli bir yer tutmuştur. Ancak merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde atabeylerin bulundukları bölgelerde bağımsızlıklarını ilan ederek devletin parçalanma sürecini hızlandırdıkları görülmektedir.

Buna göre, Atabeylik kurumunun Selçuklu devlet yapısı içerisinde merkezi otorite için potansiyel bir "tehdit" unsuru haline gelmesinin temel dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, İslamiyet’i kabul etmelerine rağmen milli kimliklerini ve Orta Asya Türk devlet geleneğini korumaya büyük önem vermişlerdir. Bu doğrultuda, eski Türk unvanlarını kullanmaya devam etmiş ve ikili yönetim teşkilatını sürdürmüşlerdir. Ancak, bu süreçte İslam medeniyetinin getirdiği bazı yeni hükümdarlık alametlerini de siyasi yapılarına dahil etmişlerdir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Karahanlıların İslamiyet ile birlikte benimsedikleri yeni hükümdarlık alametleri arasında yer alır?

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular) devletin mali işleyişini denetleyen ve 'Divan-ı İstifa' adı verilen kurumun başında 'Müstevfi' bulunurdu. Müstevfi, bütçe hazırlarken toprakların kullanım durumuna göre elde edilecek gelirleri sınıflandırırdı.

Buna göre; geliri doğrudan devlet memurlarına ve ordu mensuplarına hizmetleri karşılığında bırakılan 'Miri' toprak türü ile gayrimüslim tebaadan arazisini ekmesi karşılığında alınan ürün vergisi aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türk-İslam devletlerinde saray teşkilatı, hükümdarın hem şahsi hayatını sürdürdüğü hem de devletin yönetim merkezi olan bir yapı arz ederdi. Bu teşkilat içerisinde; hükümdarın halkla ve diğer devlet görevlileriyle olan görüşmelerini düzenleyen, elçileri kabul eden ve saraydaki protokol işlerinden sorumlu olan en yetkili görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları ve onu takip eden Akşitler (İhşidiler) döneminde; bölgede büyük imar faaliyetleri yapılmış, "Maristan" adı verilen gelişmiş hastanelerle halka ücretsiz sağlık hizmeti sunulmuş ve ekonomik refah zirveye ulaştırılmıştır. Ancak bu iki devlet de kurumsal ve ekonomik başarılarına rağmen siyasi varlıklarını bir asırdan fazla sürdürememişlerdir.

Bu devletlerin, Eyyubiler ve Memlükler gibi daha sonra kurulan haleflerine kıyasla çok daha kısa ömürlü olmalarının temel yapısal gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde merkezi yönetim teşkilatı içerisinde yer alan divanlar, devletin mali, askeri ve idari işleyişini düzenlemekle görevlendirilmiştir. Bu teşkilatlanma yapısında; devletin genel bütçesinin hazırlanması, vergilerin toplanması ve hazine ile ilgili her türlü kaydın tutulmasından sorumlu olan yüksek kurul aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde uygulanan İkta sisteminde; devlet, mülkiyeti kendisine ait olan bazı toprakların vergi gelirlerini, hizmet karşılığında askeri veya sivil görevlilere bırakmıştır. İkta sahipleri, topladıkları bu vergilerle hem kendi geçimlerini sağlamış hem de 'cebelü' (ikta askeri) adı verilen tam teçhizatlı atlı askerler yetiştirmişlerdir. Bu uygulamanın devletin ekonomik yapısına sağladığı doğrudan katkı aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı, tarihte sadece siyasi ve askerî bir çatışma olarak kalmamış; medeniyetlerin birbirini tanımasına ve teknolojik etkileşime de zemin hazırlamıştır. Savaş sırasında esir alınan Çinliler vasıtasıyla öğrenilen teknikler, Semerkant'ı önemli bir üretim merkezi hâline getirmiştir. Bu bilgiler doğrultusunda Talas Savaşı'nın dünya kültür tarihi açısından ortaya çıkardığı en önemli gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti ve diğer Türk-İslam devletlerinde; çarşı ve pazardaki ticari faaliyetlerin İslam hukukuna uygun yürümesini sağlayan, ölçü ve tartı aletlerini denetleyen, piyasadaki fiyat istikrarını (narh) gözeterek tüketicinin korunmasını amaçlayan görevli aşağıdakilerden hangisidir?