Türk-İslam Tarihi

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşundan yıkılışına kadar geçen süreçte yaşanan askeri ve siyasi gelişmeler, Türk-İslam tarihinin akışını değiştiren önemli dönüm noktalarını içinde barındırır. Bu süreçteki olaylar, devletin hem yükselişinde hem de merkezi otoritesinin sarsılmasında belirleyici olmuştur.

Buna göre, Büyük Selçuklu Devleti'nin siyasi tarihi ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türk-İslam medeniyetinde bilimsel çalışmaların sistemleşmesine öncülük eden; bilimleri ilk kez sınıflandırarak eğitim dünyasına kazandıran ve Aristo'nun felsefesini en iyi açıklayan kişi olması sebebiyle '$II. Öğretmen$' ($Muallim-i Sani$) ünvanıyla anılan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin siyasi tarihinde yaşanan bazı önemli askeri ve siyasi gelişmeler aşağıda karışık olarak verilmiştir:

I. Pasinler Savaşı
II. Katvan Savaşı
III. Dandanakan Savaşı
IV. Malazgirt Savaşı

Bu savaşların kronolojik olarak eskiden yeniye (geçmişten günümüze) doğru sıralanışı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu) 'adalet' mülkün temeli, 'ordu' ise bu temelin muhafızı olarak görülmüştür. Devlet teşkilatlanmasında askeri gücün sivil hukuk düzenini zedelememesi ve 'adalet dairesi' (daire-i adliye) ilkesinin korunması için çeşitli kurumsal fren ve denge mekanizmaları işletilmiştir.

Bu bilgiler ışığında, aşağıdaki uygulamalardan hangisinin Türk-İslam devletlerinde ordu ve hukuk arasındaki dengeyi koruma ve yargı bağımsızlığını sağlama amacına hizmet ettiği savunulamaz?

751 yılında gerçekleşen Talas Savaşı'nın sonuçları ve bölge üzerindeki etkilerini analiz etmek amacıyla hazırlanan aşağıdaki tabloyu inceleyiniz:

Tabloda soru işareti (?) ile boş bırakılan alana, bu savaşın Orta Asya'nın geleceği üzerindeki etkisi düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

Bir tarih öğretmeni sınıfta şu açıklamayı yapmıştır: "Talas Savaşı ($751$), Türklerin dünya görüşünü ve kültürel havzasını değiştiren bir katalizör görevini üstlenmiştir. Ancak tarihsel süreçte 'olay' ile 'olgu' kavramlarını birbirine karıştırmamak gerekir; zira askeri bir zafer olan bu savaş, sonuçları itibarıyla çok daha geniş bir zamana yayılan yapısal değişimlerin başlangıcıdır."

Öğretmenin bu ifadesinden yola çıkarak, Talas Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler hakkında yapılan aşağıdaki yorumlardan hangisi, tarihsel kronoloji ve gerçeklik açısından hatalıdır?

Mısır ve Suriye merkezli olarak kurulan bu devlet, $1171$ yılında bölgedeki Şii Fatımi egemenliğine son vererek bölgede Sünni İslam otoritesinin yeniden tesis edilmesini sağlamıştır. Kudüs'ü Haçlılardan geri almasıyla İslam dünyasında büyük bir saygınlık kazanan bu devletin hükümdarı, tarihte "Hadimü’l-Haremeyn" (Mekke ve Medine'nin Hizmetkârı) unvanını kullanan ilk lider olarak kabul edilir. Ayrıca ordusunda istihdam ettiği Kafkas ve Türk kökenli köle askerlerin (Memlükler) zamanla güçlenerek yönetimi ele geçirmesi, bu devletin siyasi varlığının sona ermesine neden olmuştur.

Yukarıda temel özellikleri ve tarihsel önemi belirtilen Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Samaniler Devleti'nin Horasan valisi Alp Tigin tarafından temelleri atılan Gazneliler, Sultan Mahmut döneminde İslam dünyasında büyük bir güç haline gelmiştir. Bu dönemde Hindistan'a düzenlenen 17 sefer, bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağlamış ve Sultan Mahmut'un yanında bulunan Biruni gibi bilim insanları bölgenin kültürel yapısını incelemişlerdir.

Buna göre, Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinin bölgedeki toplumsal yapı üzerindeki en önemli etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında $868$-$1517$ yılları arasında hüküm süren Tolunoğulları ve Akşitler (İhşidiler), Abbasi otoritesinin zayıflamasıyla ortaya çıkan 'Tevaif-i Mülük' devletleridir. Her iki devletin de yönetim ve ordu teşkilatı Türklerden oluşurken, halkın büyük çoğunluğu Araptır. Bu durumun yarattığı sosyal ve etnik kopukluk, devletlerin kısa sürede yıkılmalarına zemin hazırlamıştır. Ancak, Mısır'daki bu 'Türk yönetimi - Arap tebaası' denklemi daha sonra kurulan Eyyubiler ve Memlükler için de geçerli olmasına rağmen; Memlüklerin yaklaşık üç asır boyunca ayakta kalması ve Moğol-Haçlı tehditlerini bertaraf ederek bölgede uzun süre hakimiyet kurması aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilendirilebilir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemi olan Sultan Melikşah zamanında, devletin mali ve tarımsal işlerini düzenlemek amacıyla kurulan astronomi heyetinin başkanlığını yapmıştır. Matematik alanında $3.$ dereceden denklemlerin çözümü üzerine çalışmış, ancak dünya çapındaki ününü daha çok Güneş yılı esaslı bir takvim hazırlaması ve edebi alandaki 'Rubai'leri ile kazanmıştır.

Yukarıda özellikleri belirtilen Türk-İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam medeniyetinde kültürel ve bilimsel gelişmeleri yansıtan bazı kavram ve kişiler aşağıda eşleştirilmiştir:

Buna göre, tabloda numaralandırılmış eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletleri içerisinde yer alan; Abbasi halifesi tarafından kurucusuna 'nurlu' veya 'prenseslerin prensi' anlamına gelen özel bir unvan verilen ve kutsal topraklar olan Hicaz (Mekke ve Medine) bölgesine hakim olan ilk Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Gazneli Mahmut döneminde Hindistan üzerine düzenlenen seferler sonucunda İslamiyet bu bölgede yayılmış ve bölgenin kültürel yapısı değişmiştir. Bilim ve sanata büyük önem veren Sultan Mahmut'un 'Sarayımın en değerli hazinesi' diyerek onurlandırdığı Biruni'yi de beraberinde götürdüğü bu seferlerin ardından devlet, çok uluslu ve geniş bir imparatorluk haline gelmiştir. Ancak bu parlak dönemin ardından Gaznelilerin Horasan hakimiyeti için Selçuklularla giriştiği mücadeleler devletin kaderini tayin etmiştir. 1040 yılında yaşanan ve Gaznelilerin ağır bir yenilgi alarak çöküş sürecine girmesine, Büyük Selçuklu Devleti'nin ise resmen kurulmasına yol açan tarihi gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde, Müslüman olmayan (gayrimüslim) erkeklerden askerlik yapmamaları karşılığında ve can-mal güvenliklerinin devletçe korunması amacıyla yılda bir kez alınan vergi aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında Müslüman Araplar ile Çinliler arasında gerçekleşen Talas Savaşı'nda Karluk Türkleri, Abbasilerin yanında yer alarak savaşın kazanılmasında belirleyici bir rol oynamıştır. Bu zaferden sonra Türkler ile Müslümanlar arasındaki münasebetler dostane bir sürece girmiş ve İslamiyet Türkler arasında hızla yayılmaya başlamıştır. Türklerin kitleler halinde İslamiyet'e girmesine zemin hazırlayan bu sürecin en önemli siyasi ve sosyal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde Tuğrul Bey, Alp Arslan ve Melikşah gibi güçlü hükümdarların ardından tahta çıkan ve 'Sultan-ı Azam' unvanıyla devleti son kez bir arada tutmayı başaran Sultan Sencer dönemi, Selçuklu siyasi tarihinin en kritik süreçlerinden biridir. Bu dönemde yaşanan ve Selçuklu ordusunun ağır bir mağlubiyet alarak yıkılış sürecine girmesine neden olan $1141$ Katvan Savaşı'nın sonuçları dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu savaşın doğrudan bir etkisi olarak gösterilemez?

Büyük Selçuklu Devleti’nde hukuk sisteminin işleyişinde, hükümdar adına örfi yargı yetkisini kullanan, saray ve ordu dışındaki sivil bürokrasinin en üst kademesindeki görevlileri dahi yargılama ve tutuklama yetkisine sahip olan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde saray teşkilatında hükümdarın en yakınında bulunan ve hükümdar ile tebaası (halk) arasındaki ilişkileri düzenleyen en üst düzey görevliye "Hacibü'l-Hüccab" (Has Hacip) denirdi. Hacibü'l-Hüccab, aynı zamanda saray protokolünün yürütülmesinden, elçilerin kabulüne kadar pek çok önemli görevi üstlenirdi.

Buna göre, Hacibü'l-Hüccab'ın Türk-İslam devlet yönetimindeki temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde adalet mekanizması sadece şer'î ve örfî mahkemelerle sınırlı kalmamış; devletin bekasını ilgilendiren ağır siyasi suçların, yüksek rütbeli memurların görev suistimallerinin ve vakıfların denetimi gibi meselelerin görüşüldüğü, bizzat hükümdarın başkanlık edebildiği en üst düzey yargı organı olan Divan-ı Mezalim tesis edilmiştir. Bu kurumun işleyişi ve yetki alanı dikkate alındığında, Divan-ı Mezalim'in Türk-İslam devlet yapısındaki rolü hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları, sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak inşa ettikleri 'Maristan' adlı hastanelerde din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin tüm halka ücretsiz sağlık hizmeti sunmuştur. Tolunoğulları ve sonrasında kurulan İhşidiler (Akşitler), bölgede güçlü bir askeri yapı oluşturup imar faaliyetleriyle Mısır'ı bayındır hale getirmelerine rağmen, her iki devletin de siyasi ömrü oldukça kısa sürmüştür. Bu devletlerin parlak bir dönem yaşamalarına rağmen 'kısa ömürlü' olmalarının temel sosyo-politik gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?