Examkin

Soru

Zorluk: ZorKarstik Şekiller

Türkiye'de karstlaşma süreçleri litolojik (kayaç yapısı) özelliklere göre farklı karakterler sergilemektedir. Batı Toroslar'da kireç taşı (CaCO3CaCO_3) üzerine kurulu "kalker karstı" yaygınken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevrelerinde alçı taşı (CaSO4⋅2H2OCaSO_4 \cdot 2H_2O) üzerine kurulu "jips karstı" görülmektedir. Bu iki farklı litolojik yapı üzerinde gelişen karstik süreçler ve ortaya çıkan yer şekilleri karşılaştırıldığında, şekillerin boyutu, oluşum hızı ve kalıcılığı bakımından belirgin farklar gözlemlenmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki karstik bölgeler ve yer şekli özellikleri hakkında yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?

  1. Jipsin kimyasal çözünme hızı kalkere göre daha düşük olduğu için Sivas ve çevresindeki karstik şekiller, Toroslar'dakine göre daha derin ve geniş bir morfolojik gelişim gösterir.Cevap
  2. B
    Toroslar kuşağında kalker tabakalarının oldukça kalın ve saf olması, Elmalı, Kestel ve Korkuteli gibi geniş tabanlı polye ovalarının oluşmasına imkan sağlamıştır.
  3. C
    Jipsli arazilerde erime süreci çok hızlı gerçekleştiği için bu bölgelerdeki lapya ve dolin gibi şekiller genellikle kalker karstındakilere göre daha küçük boyutlu ve kısa ömürlüdür.
  4. D
    Konya Havzası'nın güneyindeki obruk oluşumları, litolojik hassasiyetin yanı sıra yer altı su seviyesindeki aşırı düşüşlere bağlı olarak gelişen tavan çökmeleriyle yakından ilişkilidir.
  5. E
    Akdeniz Bölgesi'ndeki karstik platolarda (Teke ve Taşeli) yüzey sularının azlığı, arazinin geçirimliliğinin yüksek olması ve suların hızla yer altına sızmasıyla açıklanmaktadır.

Cevap

Jipsin çözünme hızının kalkere göre daha düşük olduğunu ve bu yüzden daha geniş şekiller oluşturduğunu savunan ifade yanlıştır.
Doğru cevap olan ifade yanlıştır çünkü jipsin (CaSO4⋅2H2OCaSO_4 \cdot 2H_2O) çözünme hızı kalkere (CaCO3CaCO_3) göre çok daha yüksektir. Bu yüksek çözünme hızı nedeniyle jips karstında (Sivas, Çankırı çevresi) oluşan yer şekilleri, kireç taşı üzerinde gelişen Toroslar karstındaki şekiller kadar büyük boyutlara (polye gibi) ulaşamaz ve morfolojik ömürleri daha kısadır. Sivas çevresinde görülen karstik şekiller genellikle küçük çaplı dolinler ve lapyalardır.

Adım Adım Çözüm

1
Litolojik özelliklerin karşılaştırılması
Jips (alçı taşı), kalkere (kireç taşı) oranla kimyasal çözünmeye karşı çok daha hassastır.
Kayaçların kimyasal bağları ve sudaki çözünürlük katsayıları arasındaki farkı anlamak gerekir.
2
Çözünme hızının morfolojiye etkisinin analizi
Hızlı çözünen kayaçlarda (jips) şekiller küçük ve dayanıksız olurken; daha yavaş ve dirençli çözünen kayaçlarda (kalker) şekiller devasa boyutlara (polye, büyük mağaralar) ulaşabilir.
Yer şekillerinin boyutu ve ömrü, ana kayanın çözünme hızı ve tabaka kalınlığı ile doğru orantılıdır.
3
Bölgesel eşleştirme yapılması
Sivas/Erzincan (Jips) bölgesindeki şekillerin küçük, Toroslar (Kalker) bölgesindeki şekillerin ise büyük olduğu saptanır.
Türkiye'deki karstik bölgelerin karakteristik yer şekli ölçeklerini doğrulamak için gereklidir.

Anahtar Kavram

Karstlaşmada Litolojik Kontrol ve Çözünme Hızı İlişkisi

İpuçları

1
Kireç taşı (kalker) ve alçı taşı (jips) arasındaki çözünme hızı farkını hatırlayın.
2
Hangi kayaç daha hızlı erirse, oluşturduğu şekiller daha küçük ve dayanıksız olur? Sivas'taki şekiller mi yoksa Toroslar'daki polye ovaları mı daha büyüktür?
3
Jipsli arazilerde (Sivas) çözünme o kadar hızlıdır ki, yer şekilleri devasa boyutlara ulaşacak zamanı ve yapısal desteği bulamaz.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki 'Traverten' oluşumlarının sadece Denizli ile sınırlı olmadığını, kalsiyum bikarbonatlı suların olduğu her yerde görülebileceğini araştırınız.

Alternatif Yöntem

Kayaçların kimyasal formüllerini düşünerek (CaCO3CaCO_3 vs CaSO4CaSO_4), sülfatlı yapıların karbonatlı yapılara göre suyla daha hızlı reaksiyona girdiğini (çözündüğünü) kodlayabilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Bu soruyu puanla

Konular

Karstik Şekiller

Bu konudan daha fazla soru