Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'nin jeolojik yapısı incelendiğinde; linyit, petrol, bor ve tuz yataklarının ülkemizde oldukça geniş alanlarda bulunduğu görülmektedir. Bu yer altı kaynaklarının oluşumu aşağıdaki jeolojik zamanların hangisinde gerçekleşmiştir?

Türkiye'nin platoları oluşum süreçlerine göre farklı sınıflara ayrılmaktadır. İç Anadolu Bölgesi'ndeki platoların büyük bir kısmı 'tabaka düzlüğü' (yatay duruşlu) karakterindeyken, bölgenin güneyinde yer alan bir plato; kalkerli yapısı, yer altı sularının etkisiyle oluşan lapyaları ve büyük çöküntü kuyularıyla Akdeniz Bölgesi'ndeki Teke ve Taşeli platolarıyla litolojik benzerlik göstermektedir. Bu durum, platonun yüzey suları bakımından fakir kalmasına ve tarımsal verimliliğin kısıtlanmasına yol açmıştır.

Bu özelliklere sahip olan ve adını bölgedeki özgün jeolojik çöküntülerden alan plato aşağıdakilerden hangisidir?

$IV.$ Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) deniz seviyesinin yükselmesi ve epirojenik hareketler sonucunda, derin akarsu vadilerinin sular altında kalmasıyla "Ria tipi kıyılar" oluşmuştur. İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Haliç, Türkiye'deki bu kıyı tipinin en tipik örnekleridir. Buna göre, Türkiye'nin aşağıdaki kıyı kesimlerinden hangisi Ria tipi kıyıların bir diğer örneğini oluşturur?

Türkiye'de tektonik ovalar, aktif fay hatlarını takip eden çöküntü alanlarında (graben veya havza) alüvyonların birikmesiyle oluşmuştur. Kuzey Anadolu Fay Hattı ($KAF$), Saros Körfezi'nden başlayarak Marmara Denizi ve Kuzey Anadolu Dağları'nın güneyini takip ederek doğuya doğru uzanan ve üzerinde çok sayıda tektonik ovanın bulunduğu bir kuşaktır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Kuzey Anadolu Fay Hattı ($KAF$) kuşağı üzerinde yer alan tektonik ovalardan biri değildir?

Türkiye arazisinin büyük bir kısmının henüz deniz seviyesinin altında yer aldığı, Tetis (Tethys) Denizi tabanında devasa boyutlarda tortullaşmanın yaşandığı ve Alp-Himalaya kıvrımlanmasına hazırlık safhası olarak kabul edilen jeolojik zaman aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de rüzgârlar, akarsulara oranla yer şekillerini biçimlendirmede ikinci ($2.$) dereceden bir etkiye sahiptir. Ancak bitki örtüsünün cılız, iklimin kurak olduğu alanlarda rüzgârın doğrudan etkisiyle oluşan çeşitli aşınım ve birikim şekilleri görülür. Bu bilgilere dayanarak, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de rüzgârların 'doğrudan aşındırma' faaliyeti sonucunda meydana gelen bir yer şeklidir?

Türkiye'deki akarsuların yatak eğimlerinin fazla olması, akış hızlarının ve hidroelektrik enerji potansiyellerinin yüksek olması, bu akarsuların genel olarak "denge profili"nden uzak olduğunu göstermektedir. Türkiye akarsularının büyük bir kısmının denge profiline ulaşmamış olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de akarsuların denize döküldükleri alanlarda delta ovası oluşturabilmesi için kıta sahanlığının geniş olması, kıyıda güçlü akıntıların bulunmaması ve gelgit genliğinin az olması gibi şartlar gereklidir. Bu bağlamda, Karadeniz'e dökülen Kızılırmak ve Yeşilırmak ağızlarında Bafra ve Çarşamba gibi oldukça geniş delta ovaları gelişmişken; Sakarya Nehri'nin ağız kısmında oluşan Karasu birikme alanının çok daha dar ve kısıtlı kalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin platoları; oluşum süreçleri, yükselti basamakları ve iklim özelliklerine bağlı olarak farklı ekonomik ve demografik özellikler sergiler.

Aşağıdaki tabloda bazı platolar ve bu platolara ait belirgin özellikler eşleştirilmiştir:

Buna göre, tablodaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de rüzgarın şekillendirici etkisi, bitki örtüsünün cılız olduğu, nem oranının düşük ve fiziksel çözünmenin şiddetli olduğu alanlarda daha belirgindir.

Buna göre; İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde mantar kaya, tafoni ve kumul gibi yer şekillerinin diğer bölgelere göre daha yaygın olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan Kaçkar Dağları'nın yüksek kesimlerinde araştırma yapan bir coğrafyacı; tekneler şeklinde uzanan geniş tabanlı vadilere ve dağ yamaçlarındaki küçük çanaklarda biriken göl sularına rastlamıştır. Araştırmacının gözlemlediği bu yer şekillerinin oluşmasında etkili olan temel dış kuvvet ve bu kuvvetin Türkiye'de etkili olabilmesini sağlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet olan akarsular, arazinin jeolojik yapısına ve eğim şartlarına bağlı olarak aşındırma veya biriktirme süreçleri yürütürler. Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisi akarsuların doğrudan veya dolaylı aşındırma faaliyetleri sonucunda meydana gelen yer şekilleri arasında gösterilemez?

Türkiye'deki bazı dağ sıraları, hem litolojik yapıları gereği kalkerli (kireç taşı) araziler üzerinde bulundukları için yoğun karstik aşınım şekillerine sahiptir hem de yüksek zirvelerinde Kuvaterner ($IV.$ jeolojik zaman) buzullaşmasından kalma sirk çukurları ve hörgüç kayalar gibi şekilleri barındırır. Bu iki özelliğin aynı dağ kütlesi üzerinde belirgin olarak görülmesi, o dağın hem belirli bir kayaç yapısına sahip olmasını hem de belirli bir yükselti sınırını aşmasını gerektirir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisinde hem karstik yer şekillerinin hem de güncel veya eski buzul izlerinin bir arada görülmesi beklenir?

Türkiye'de dış kuvvetler arasında yer şekillerini biçimlendirmede en etkili olan kuvvet akarsulardır. Rüzgârlar ise genellikle bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olduğu sahalarda etkili olan 'ikincil' derecede bir dış kuvvettir.

Buna göre, Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkileri ve bu kuvvetin oluşturduğu şekillerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de yer şekillerinin önemli bir parçasını oluşturan platolar; oluşum süreçlerine göre tabaka düzlüğü, karstik, lav ve aşınım platoları olarak sınıflandırılır. Kalker (kireç taşı) ve jips gibi suda kolay çözünebilen kayaçların yaygın olduğu arazilerde, kimyasal çözünme sonucu meydana gelen düzlüklere 'karstik platolar' denir.

Buna göre, aşağıda verilen platolardan hangisi karstik oluşumlu bir platodur?

Türkiye'nin kuzeyinde yer alan Kuzey Anadolu Dağları genel olarak kıyıya paralel ve yüksek sıradağlar şeklinde uzanır. Ancak Orta Karadeniz'de yer alan Canik Dağları, Doğu ve Batı Karadeniz'deki dağlara göre hem daha alçaktır hem de kıyı çizgisinin daha gerisinde yer almaktadır.

Canik Dağları'nın bu fiziki özellikleri, aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili olmamıştır?

Türkiye'de dış kuvvetlerin ve kütle hareketlerinin etkisiyle şekillenen yer şekilleri incelendiğinde, erozyon ve heyelan süreçlerinin birbirinden farklı dinamiklere sahip olduğu görülmektedir.

Buna göre, erozyon ve heyelan olaylarının özellikleri ve korunma yöntemleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması ve $4.$ Jeolojik Zaman'daki deniz seviyesi değişimleri, kıyı tiplerinde büyük bir çeşitliliğe yol açmıştır.

Türkiye'nin kıyı tipleri ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de kıyı tiplerinin oluşum ve gelişim süreçleri incelendiğinde; dağların uzanış doğrultusu, akarsu aşındırması ve $IV.$ Jeolojik Zaman'daki epirojenik hareketler ile iklim değişimlerine bağlı deniz seviyesi yükselmelerinin (transgresyon) etkili olduğu görülmektedir. İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Menteşe Yöresi kıyılarında ria tipi, Antalya'nın Kaş ve Fenike kıyılarında ise dalmaçya tipi kıyılar bu süreçlerin birer sonucudur.

Buna göre, yukarıda belirtilen ria ve dalmaçya tipi kıyıların oluşum süreçleri dikkate alındığında, bu iki kıyı tipinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum ve değişim süreçlerinde etkili olan erozyon ve heyelan olaylarının nedenleri, sonuçları ve dağılışları dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?