Türkiye'nin Dağları

Magmanın yer kabuğundaki çatlaklardan yüzeye çıkarak birikmesi sonucunda oluşan dağlara volkanik dağlar denir. Türkiye'de bu şekilde oluşmuş birçok dağ kütlesi bulunmaktadır.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum kökeni bakımından volkanik dağlar grubunda yer almaz?

Bir grup mühendis, Türkiye genelindeki kara yolu ve demir yolu projelerinin fizibilite raporlarını incelemektedir. Raporda dikkat çeken en önemli bulgulardan biri, kuzey-güney yönlü ulaşım hatlarının inşasında tünel, viyadük ve geçit yapım maliyetlerinin, doğu-batı yönlü hatlara göre çok daha yüksek olmasıdır.

Bu maliyet farkını ortaya çıkaran temel neden, Türkiye'nin dağlarıyla ilgili aşağıdaki özelliklerden hangisidir?

Türkiye'nin dağlık kütleleri incelendiğinde; oluşum kökeni, litolojik yapı ve dış kuvvetlerin aşındırma izleri bakımından belirgin farklılıklar gözlenir. Bir dağ kütlesinin; Alp kıvrım kuşağında yer alması, bünyesinde kalın kalker (kireç taşı) tabakaları barındırması ve Kuvaterner buzullaşmasına ait sirk gölleri ile moren yığınlarına sahip olması o alanın jeomorfolojik gelişiminin karmaşıklığını gösterir.

Buna göre; yukarıda belirtilen özelliklerin tümüne sahip olan ve Orta Toroslar sistemi içerisinde yer alan dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin kıyı kuşağında yer alan sıradağlar genellikle denizel hava kütlelerinin iç kesimlere sokulmasını engelleyen ve kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı zorlaştıran birer 'engel' niteliği taşır. Ancak bu kuşak üzerindeki bazı dağ kütleleri, jeomorfolojik gelişim süreçleri neticesinde ortalama yükseltilerinin az olması ve kıyı çizgisinden daha geride konumlanmasıyla bu genellemeden ayrılır. Bu durum, söz konusu alanlarda hinterlandın (art bölge) genişlemesine ve ulaşım ağlarının daha kolay tesis edilmesine olanak sağlamıştır.

Bu morfolojik özellikleri sayesinde bulunduğu ilin Karadeniz'in en gelişmiş ticaret ve ulaşım merkezi olmasına doğrudan katkı sağlayan dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’de sıradağların kıyı çizgisine paralel uzandığı alanlarda, dağların yükseltisi ve kıyıya olan uzaklığı limanların gelişimi üzerinde doğrudan bir etkiye sahiptir. Dağların kıyıya çok yakın ve yüksek olduğu yerlerde limanların art bölgesi (hinterland) dar kalırken, yükseltinin azaldığı veya dağların geriye çekildiği alanlarda ulaşım ağları gelişerek hinterland genişler.

Buna göre; aşağıdaki dağ kütlelerinden hangisi, hemen kıyı şeridinde yer alan limanın demir yolu bağlantısının bulunmamasına ve ticari hinterlandının diğer Karadeniz limanlarına göre daha dar kalmasına yol açan temel etkendir?

Türkiye'de dağların büyük bir bölümü, yer kabuğunu oluşturan esnek tabakaların yan basınçlara maruz kalarak kıvrılmasıyla (orojenez) meydana gelmiştir. Bu kıvrılma hareketi sonucunda tabakaların yukarı doğru bükülerek oluşturduğu yüksek kısımlara ne ad verilir?

Türkiye'nin dağ kuşakları, sahip oldukları litolojik yapıya göre farklı yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Batı Karadeniz'de kıyıya paralel uzanan bir dağ sırası, hem yoğun orman örtüsüyle hem de kireç taşı (kalker) tabakalarının aşınmasıyla oluşan ve derinliği bazı yerlerde $800$ metreyi bulan Valla Kanyonu gibi karstik oluşumlarıyla tanınmaktadır.

Buna göre, özellikleri belirtilen bu dağ sırası aşağıdakilerden hangisidir?

Orojenez (dağ oluşumu) esnasında esnek yapılı tortul tabakaların yan basınçlara maruz kalarak kıvrılması sonucunda yüksekte kalan kısımlara 'antiklinal', alçakta kalan kısımlara ise 'senklinal' adı verilir. Türkiye'deki sıradağların büyük bir kısmı bu jeolojik süreçle meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi yukarıda açıklanan oluşum süreci (kıvrımlanma) sonucunda meydana gelmiştir?

Türkiye'nin jeolojik yapısı ve yer şekilleri üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı, saha çalışması sırasında sırasıyla şu gözlemleri yapmıştır:

I. Yer kabuğundaki çatlaklardan çıkan lavların üst üste birikmesiyle oluşan koni biçimli bir yükselti inceledim.
II. Esnek tortul tabakaların yan basınçlarla kıvrılması sonucu oluşmuş, üzerinde antiklinal ve senklinal yapılar bulunan bir sıradağ kütlesine tırmandım.
III. Sertleşmiş tabakaların yan basınçlar altında kırılmasıyla yükselmiş bir horst kütlesi üzerinde incelemelerde bulundum.

Bu coğrafyacının gözlem yaptığı dağlar, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?

Türkiye'de orojenez (dağ oluşumu) süreçlerinde, yan basınçlara maruz kalan tabakaların esnekliğini yitirmiş (sertleşmiş) olması, bu kütlelerin kıvrılmak yerine kırılmasına neden olur. Bu kırılma düzlemi boyunca yükselen bloklara "horst", çöken bloklara ise "graben" adı verilir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum özellikleri bakımından bir "horst" kütlesi özelliği taşımaktadır?

Türkiye'de dağların büyük bir bölümü levhaların sıkıştırması sonucu kıvrılarak veya kırılarak oluşurken, bazıları ise yer altındaki magmanın yüzeye çıkmasıyla (volkanizma) meydana gelmiştir. Ayrıca dağların genel olarak doğu-batı yönünde uzanması, ülkemizde kuzey-güney yönlü ulaşım maliyetlerini artıran temel bir faktördür.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum bakımından kırıklı (horst-graben) bir yapıya sahiptir?

Türkiye'de orojenez (dağ oluşumu) süreci, yer kabuğunu oluşturan tabakaların esneklik durumuna göre kıvrılma veya kırılma şeklinde gerçekleşir. Sert yapıdaki tabakaların yan basınçlara maruz kalarak kırılmasıyla oluşan yüksek kısımlara "horst", alçalan kısımlara ise "graben" adı verilir. Bu oluşum tipine en çok Ege Bölgesi'nde rastlansa da farklı coğrafi bölgelerde de istisnai örnekleri bulunmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Ege Bölgesi dışında yer alan ve kırılma süreci sonucunda oluşmuş bir "horst" özelliğine sahiptir?

Türkiye'de dağların genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı ve iklimin etki alanını doğrudan etkiler. Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması ulaşımı kolaylaştırırken, bu dağların büyük çoğunluğu sert tabakaların yan basınçlara uğrayarak kırılmasıyla (horst-graben sistemi) oluşmuştur.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşan (horst) dağlardan biridir?

Türkiye'de dağların oluşumunda etkili olan iç kuvvetlerden orojenez süreci, yer kabuğu tabakalarının esnekliğine göre iki farklı şekilde sonuçlanır: Esnek tabakalar yan basınçlarla kıvrılarak antiklinal ve senklinal yapıları oluştururken, sertleşmiş tabakalar kırılarak horst ve graben sistemlerini meydana getirir.

Buna göre, aşağıdaki dağ eşleştirmelerinden hangisindeki her iki dağ da yan basınçların etkisiyle tabakaların kıvrılması sonucunda oluşmuştur?

Türkiye'deki bazı dağ sıraları, hem litolojik yapıları gereği kalkerli (kireç taşı) araziler üzerinde bulundukları için yoğun karstik aşınım şekillerine sahiptir hem de yüksek zirvelerinde Kuvaterner ($IV.$ jeolojik zaman) buzullaşmasından kalma sirk çukurları ve hörgüç kayalar gibi şekilleri barındırır. Bu iki özelliğin aynı dağ kütlesi üzerinde belirgin olarak görülmesi, o dağın hem belirli bir kayaç yapısına sahip olmasını hem de belirli bir yükselti sınırını aşmasını gerektirir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisinde hem karstik yer şekillerinin hem de güncel veya eski buzul izlerinin bir arada görülmesi beklenir?

Türkiye'nin kuzeyinde yer alan Kuzey Anadolu Dağları genel olarak kıyıya paralel ve yüksek sıradağlar şeklinde uzanır. Ancak Orta Karadeniz'de yer alan Canik Dağları, Doğu ve Batı Karadeniz'deki dağlara göre hem daha alçaktır hem de kıyı çizgisinin daha gerisinde yer almaktadır.

Canik Dağları'nın bu fiziki özellikleri, aşağıdakilerden hangisi üzerinde etkili olmamıştır?

Türkiye'de dağların oluşum süreçleri (orojenez ve volkanizma) ile bu süreçlerin sonucunda ortaya çıkan morfolojik yapılar arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Buna göre;

- X Dağı: Akdeniz Bölgesi'nde yer almasına rağmen, genel kıvrım sisteminden farklı olarak sertleşmiş tabakaların kırılması (horst) sonucu oluşmuştur.
- Y Dağı: İç Anadolu Bölgesi'nde, yer kabuğundaki bir çatlak (fay) hattı boyunca magmanın yüzeye çıkmasıyla oluşan sönmüş bir volkan konisidir.
- Z Dağı: Kuzey Anadolu Dağları'nın bir parçası olup, esnek tabakaların yan basınçlarla kıvrılması (antiklinal) sonucunda Batı Karadeniz bölümünde yükselmiştir.

Yukarıda özellikleri belirtilen dağlar, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Türkiye'de özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yer alan volkanik dağların (Erciyes, Hasan Dağı, Nemrut, Süphan vb.) harita üzerinde incelendiğinde, belirli bir doğrultu boyunca adeta bir hat şeklinde dizildikleri görülmektedir. Bu volkanik kütlelerin çizgisel bir uzanış sergilemesi, aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir göstergesidir?

Türkiye’de volkanizma sonucu oluşan dağlar, lavların kimyasal bileşimi, akışkanlık durumu ve püskürme özelliklerine göre farklı morfolojik yapılar kazanmıştır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Karacadağ; Ağrı, Erciyes veya Nemrut gibi volkanik dağlardan farklı olarak, yükseltisi az ancak taban genişliği oldukça fazla olan "kalkan biçimli volkan" yapısındadır. Karacadağ'ın çevresindeki diğer volkanik dağlara göre bu özel yapıya sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’nin yer şekilleri üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı; dağların oluşum mekanizmalarının, uzanış doğrultularının ve yükselti değerlerinin bölgedeki ekonomik faaliyetler ile ulaşım sistemleri üzerinde belirleyici olduğunu gözlemlemiştir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlar ve bu dağların yer şekli özelliklerinin ulaşım/ticaret üzerindeki etkileriyle ilgili eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?