İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

Uygurlarda Maniheizm'in kabulüyle birlikte inşa edilen "stupa" adı verilen tapınakların iç mekânlarını süsleyen fresklerde, hükümdarların ve soyluların dini törenler esnasında veya tanrısal varlıklarla beraber betimlenmesi; Türk devlet geleneğinde yer alan hangi anlayışın, yeni dinin kalıpları içerisinde biçim değiştirerek devam ettiğinin en güçlü göstergesidir?

Asya Hun Devleti’nde Mete Han’ın; boy beylerinin yerel otoritesini kısıtlayarak hanedan üyelerini "Sol ve Sağ Bilge Beylikleri" gibi yüksek makamlara ataması, orduyu her boydan gelen birliklerin karıştırıldığı "onlu sistem" ile yeniden yapılandırması ve beşinci ayda Lung-çeng’de yapılan Kurultay’da halk ve hayvan sayımını (nüfus ve servet tespiti) zorunlu kılması bozkır devlet geleneğinde köklü bir dönüşümü ifade eder.

Mete Han’ın bu politikalarının, Türk devlet yapısında aşağıdakilerden hangisinin temellerini attığı savunulabilir?

Uygurlar, Bögü Kağan döneminde Maniheizm dinini benimseyerek yerleşik hayata geçmişler; bu süreçte kağıt ve matbaayı kullanmış, kütüphaneler kurarak kalıcı mimari eserler bırakmışlardır. Bu köklü yaşam tarzı değişikliği, Türk devlet geleneği ve sosyal yapısında önemli dönüşümlere neden olmuştur. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Uygurların yerleşik yaşama geçmesiyle ortaya çıkan değişimler arasında yer almaz?

İslamiyet öncesi dönemde Orta Asya ve Karadeniz’in kuzeyinde faaliyet gösteren, maden işlemeciliğindeki ustalıkları nedeniyle "Bozkırın Kuyumcuları" unvanıyla tanınan ve Tomris Hatun gibi önemli bir kadın hükümdara sahip olan topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

II. Göktürk (Kutluk) Devleti'nin kuruluşunda "İlteriş" (İli/Devleti derleyen) unvanını alan Kutluk Kağan'ın en büyük destekçisi ve stratejisti olan Vezir Tonyukuk; Türklerin yerleşik hayata geçmesine, surlarla çevrili şehirler kurmasına ve Budizm gibi dinleri kabul etmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Tonyukuk'un bu fikirleri, Türk tarihinin ilk yazılı kaynaklarından olan Orhun Abideleri'nde de vurgulanmıştır.

Tonyukuk'un bu stratejik yaklaşımla ulaşmak istediği temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Firdevsi'nin Şehnâme adlı eserinde 'Afrasiyab' adıyla efsaneleştirilen hükümdarları Alp Er Tunga liderliğinde altın çağını yaşayan; ordusundaki kadın savaşçılar (Amazonlar) ve maden işlemedeki üstünlükleri nedeniyle 'Bozkırın Kuyumcuları' olarak tarihe geçen topluluk aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti ile Çin İmparatorluğu arasında gerçekleşen askeri mücadelelerin ve yapılan diplomatik antlaşmaların temelinde, Orta Asya üzerinden geçen ticari güzergâhların denetimi yatmaktadır. Her iki güç de bu yolları kontrol ederek ekonomik ve siyasi üstünlük kurmayı hedeflemiştir.

Buna göre, Asya Hun Devleti ile Çin arasındaki rekabetin odak noktasını oluşturan en önemli ticari hat aşağıdakilerden hangisidir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han döneminde; Orta Asya'da siyasi otoriteden yoksun olan yirmi altı Türk boyunun tek bir merkezden yönetilmeye başlanması, orduda hiyerarşik bir disiplin sağlayan "onlu sistem"in kurulması ve boy beylerinin katıldığı Kurultay'ın devlet işlerinde düzenli bir danışma organı haline getirilmesi gibi köklü değişimler yaşanmıştır. Bu idari ve askeri reformlar birlikte değerlendirildiğinde, Türk devlet yapısında meydana gelen temel değişim aşağıdakilerden hangisidir?

$I.$ Göktürk Devleti’nin yıkılmasının ardından yaşanan ve Türk tarihinde "elli yıllık esaret" (matem) dönemi olarak adlandırılan sürecin sonunda Kutluk Kağan, bağımsızlık mücadelesini başarıya ulaştırarak devleti yeniden teşkilatlandırmış ve "İlteriş" unvanını almıştır. Bu tarihsel süreç ve $II.$ Göktürk Devleti'nin yapısal özellikleri göz önüne alındığında, bu devletin kuruluş mantığını $I.$ Göktürk Devleti'nden ayıran temel nitelik aşağıdakilerden hangisidir?

$I.$ Göktürk Devleti'nin kuruluş sürecinde Bumin Kağan, Töles isyanlarını bastırarak Avar Hakanı'na bağlılığını kanıtlamış ancak ödül olarak talep ettiği evlilik isteğinin "demirci köleler" nitelemesiyle reddedilmesi üzerine bağımsızlık mücadelesini başlatmıştır. $552$ yılında Ötüken merkezli kurulan bu devlet, yönetimde Türk devlet geleneği olan "ikili teşkilat" sistemini uygulamıştır. Buna göre, $I.$ Göktürk Devleti'nin kuruluş aşaması ve yönetim modeli dikkate alındığında, devletin siyasi yapısı hakkında yapılabilecek en kapsamlı değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Hunların 375 yılında Balamir önderliğinde batıya yönelmesiyle başlayan Kavimler Göçü sürecinde Roma İmparatorluğu, sınırlarına dayanan kalabalık Germen topluluklarını kontrol altında tutabilmek için onları 'foederati' (müttefik kavim) statüsüyle orduya dahil etmiş ve imparatorluk topraklarına yerleştirmiştir.

Roma İmparatorluğu'nun bu savunma politikasının devletin siyasi geleceği üzerindeki uzun vadeli etkisi dikkate alındığında, aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılabilir?

İslamiyet öncesi Türk tarihinin erken dönemlerinde; Karadeniz'in kuzeyinden Ön Asya ve Anadolu içlerine kadar uzanan geniş bir sahada etkili olan İskitler (Sakalar), bozkır kültürünün en eski temsilcilerinden biri olarak kabul edilirler.

İskitlerin tarihsel süreci ve kültürel mirası dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu topluluğu Asya Hun Devleti, Avrupa Hun Devleti veya Uygurlar gibi diğer İslamiyet öncesi Türk teşekküllerinden ayıran veya onlara öncülük eden temel özelliklerden biridir?

I. Göktürk Devleti'nde ikili teşkilat gereği devletin batı kanadını "Yabgu" unvanıyla yöneten İstemi Yabgu, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla önce Sâsânîlerle ittifak kurarak Ak Hun (Eftalit) Devleti'ne son vermiş; ancak daha sonra Sâsânîlerin Türk tüccarların geçişini engellemesi üzerine Bizans ile diplomatik temas kurarak Sâsânîlere karşı cephe almıştır.

Bu bilgilere dayanarak I. Göktürk Devleti'nin dış politikasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, kendisinden önce en iyi atını, sonra ise eşini isteyen komşu kavim Tunguzlara karşı barışın bozulmaması adına sessiz kalmıştır. Ancak Tunguzlar, iki devlet arasındaki çorak bir toprak parçasını isteyince Mete Han "At ve eş benim şahsi malımdı, verdim; lakin toprak devletindir, kimseye verilemez." diyerek savaşa girmiştir.

Bu olay, Mete Han'ın aşağıdakilerden hangisine verdiği önemi doğrudan göstermektedir?

İslamiyet öncesi Türk devletlerinin genel özellikleri ile Uygur Devleti'nin özellikleri karşılaştırıldığında bazı temel farklar ortaya çıkmaktadır:

Bu tabloya göre, Uygurların sanat anlayışındaki değişimi yansıtan soru işareti (?) yerine aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

Bumin Kağan tarafından $552$ yılında Ötüken merkezli kurulan ve tarihte "Türk" adını siyasi bir kimlik olarak kullanan ilk devlet olan I. Göktürk Devleti, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek amacıyla bölgedeki büyük güçlerle stratejik ittifaklar kurmuştur. Özellikle devletin Batı kanadını yöneten İstemi Yabgu'nun yürüttüğü diplomasi trafiği, dönemin siyasi dengelerini kökten değiştirmiştir. Buna göre, I. Göktürk Devleti'nin İpek Yolu hakimiyeti yolunda gerçekleştirdiği aşağıdaki faaliyetlerden hangisi, bu stratejik politikanın bir parçası olarak gösterilebilir?

I. Göktürk Devleti'nin kurucusu Bumin Kağan, Avar Kağanlığı'na bağlı bir boy beyi iken Töleslerin isyanını bastırarak Avarlara büyük bir hizmette bulunmuştur. Bu başarısının ardından siyasi bir evlilik yoluyla bağlarını güçlendirmek amacıyla Avar hakanının kızını istemiş, ancak hakanın verdiği aşağılayıcı cevap bağımsızlık savaşının başlamasına ve 552 yılında Ötüken merkezli yeni bir devletin kurulmasına yol açmıştır. Avar hakanının Bumin Kağan'a yönelik kullandığı "Siz benim ...siniz, nasıl böyle bir talepte bulunursunuz?" şeklindeki ifadesinde boş bırakılan yere, Aşina boyunun o dönemdeki sosyal ve ekonomik konumunu da niteleyen aşağıdaki ifadelerden hangisi getirilmelidir?

Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han, Orta Asya'da yaşayan ve farklı boylara mensup toplulukları "onlu sistem" çatısı altında yeniden organize etmiştir. Bu sistemde, geleneksel boy beylerinin kendi aşiretleri üzerindeki mutlak otoritesi zayıflatılmış; askerler ve aileler, kan bağından bağımsız olarak belirli sayısal birimlere (onbaşı, yüzbaşı, binbaşı, tümenbaşı) ayrılmıştır.

Mete Han'ın bu idari ve askeri düzenleme ile ulaşmak istediği temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Asya’da yapılan arkeolojik kazılar, bölgenin tarih öncesi devirlerine ait önemli kültürel katmanları gün yüzüne çıkarmıştır. Bu kültür merkezleri arasında, Altay-Sayan Dağları’nın güneybatısında gelişim gösteren, Orta Asya’da bakırın işlendiği ilk evreyi temsil eden ve genel bir yerleşim yeri olmanın ötesinde doğrudan 'Türklere ait en eski kültür merkezi' olarak kabul edilen tabaka aşağıdakilerden hangisidir?

I. Göktürk Devleti'nde Batı kanadını yöneten İstemi Yabgu'nun, İpek Yolu ticareti üzerinde tekel kuran Sâsânîlere karşı Bizans İmparatorluğu ile doğrudan ittifak arayışına girmesi ve bu amaçla gönderilen diplomatik heyetin başına Soğdlu bir tüccar olan Maniakh'ı getirmesi; devletin yönetim yapısı ve stratejik öncelikleri açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi bu sürecin ortaya koyduğu en kapsamlı ve doğru çıkarımdır?