Examkin

Mantığa Giriş ve Klasik Mantık

108 soru

Tüm türler108Çoktan seçmeli66Doğru / Yanlış13Eşleştirme24Sıralama5
Soru 101Soru →

Klasik mantıkta doğru düşünmenin temelini oluşturan akıl ilkeleri, düşüncenin tutarlılığın�� ve geçerliliğini sağlayan en genel kurallardır.

Buna göre, sol sütunda verilen açıklamaları sağ sütundaki uygun akıl ilkeleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Mantıksal olarak bir kavramın kendi kendisiyle aynı olma durumunu ifade eder. A=AA = A veya 'A, A'dır' şeklinde formüle edilir.
Bir nesnenin aynı zaman ve şartlar altında çelişik iki yükleme birden sahip olamayacağını belirtir. AA, aynı anda hem BB hem de BB-olmayan olamaz.
Çelişik iki önermeden birinin doğru, diğerinin yanlış olduğunu; bu iki durum dışında üçüncü bir seçeneğin bulunamayacağını belirtir. AA, ya BB ya da BB-olmayandır.
Bir şeyin var olabilmesi veya bir önermenin doğru kabul edilebilmesi için kendisi dışında mantıksal bir dayanağının bulunması gerektiğini savunur.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Birinci açıklama Özdeşlik İlkesi ile, ikinci açıklama Çelişmezlik İlkesi ile, üçüncü açıklama Üçüncü Halin İmkânsızlığı İlkesi ile ve dördüncü açıklama Yeter-Sebep İlkesi ile eşleşir.
Verilen tanımlar ve mantıksal formüller sırasıyla klasik mantığın dört temel ilkesiyle (Özdeşlik, Çelişmezlik, Üçüncü Halin İmkânsızlığı ve Yeter-Sebep) birebir örtüşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Özdeşlik ilkesinin tanımı ve sembolik gösterimi incelenir.
Bir kavramın veya nesnenin kendisiyle aynı olmasını ifade eden, 'A=AA = A' formülüne sahip açıklama Özdeşlik İlkesi ile eşleştirilir.
Özdeşlik ilkesi her şeyin kendisi olmasını ve kavramların kararlılığını gerektirir.
2
Çelişmezlik ilkesinin tanımı ve yüklem ilişkisi çözümlenir.
Aynı anda hem BB hem de BB-olmayan olunamayacağını belirten açıklama Çelişmezlik İlkesi ile eşleştirilir.
Çelişmezlik ilkesi bir varlığa aynı anda zıt iki özelliğin yüklenemeyeceğini öngörür.
3
Üçüncü halin imkânsızlığı ilkesinin iki seçenekli yapısı değerlendirilir.
İki çelişik durum dışında üçüncü bir seçeneğin bulunmadığını belirten 'A, ya B ya da B-olmayandır' ifadesi Üçüncü Halin İmkânsızlığı İlkesi ile eşleştirilir.
Bu ilke mantıkta gri alanları dışlayarak iki kesin değerden birinin seçilmesini zorunlu kılar.
4
Yeter-sebep ilkesinin varlık veya bilgi düzeyindeki gerekçe arayışı analiz edilir.
Her önermenin veya olayın mantıklı bir dayanağı olması gerektiğini savunan açıklama Yeter-Sebep İlkesi ile eşleştirilir.
Yeter-sebep ilkesi, hiçbir şeyin sebepsiz yere var olamayacağını veya doğru kabul edilemeyeceğini belirtir.

Anahtar Kavram

Akıl İlkeleri
Soru 102Soru →

I. Öncül: Bütün kuşlar kanatlıdır.
II. Öncül: Bazı hayvanlar kuş değildir.
Sonuç: O halde bazı hayvanlar kanatlıdır.

Yukarıda verilen kıyasın geçersiz olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Öncüllerden biri olumsuz olduğu hâlde sonucun olumlu olması

Cevap

Öncüllerden biri olumsuz olduğu hâlde sonucun olumlu olması
Klasik mantık kuralları uyarınca bir kıyasta öncüllerden biri olumsuz ise sonuç da olumsuz olmalıdır. Verilen kıyasta ikinci öncül olumsuz bir önerme olmasına karşın sonuç önermesi olumlu bir yargı bildirmektedir. Bu durum kıyasın nitelik kuralını doğrudan ihlal ettiği için çıkarımı geçersiz kılmaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Kıyası oluşturan öncüllerin ve sonucun niteliğini (olumlu veya olumsuz olma durumlarını) analiz etmek.
Birinci öncül olumlu, ikinci öncül olumsuz ('de��ildir' ifadesinden dolayı) ve sonuç önermesi ise olumludur.
Kıyasın geçerlilik kurallarına uygunluğunu denetleyebilmek için öncelikle önermelerin nitelik özelliklerini belirlemek gerekir.
2
Nitelikle ilgili klasik kıyas kurallarını hatırlamak ve kıyasa uygulamak.
Klasik mantık kurallarına göre, öncüllerden biri olumsuz ise sonuç önermesi de mutlaka olumsuz olmak zorundadır.
Öncüllerin taşıdığı olumsuzluk niteliğinin sonuç önermesinin niteliğini nasıl belirlediğini denetlemek.
3
Kıyastaki kural ihlalini tespit edip geçersizlik nedenini netleştirmek.
İkinci öncül olumsuz olmasına rağmen sonuç önermesi olumlu kurulduğu için kıyas geçersizdir.
Hatalı çıkarımın hangi mantık kuralına aykırı olduğunu kesin olarak saptamak.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta kıyas kuralları ve nitelik yönünden geçerlilik koşulları
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 103Soru →

Bir mahkemede sanık avukatı müvekkilini savunurken şöyle der: "Müvekkilim olay anında ya suç mahallindeydi ya da suç mahallinde değildi. Yasalar gereği bu iki ihtimalden biri mutlaka doğrudur. Dolayısıyla müvekkilimin orada olduğunu iddia eden savcılık makamı, onun orada bulunmasının nedenlerini ve somut kanıtlarını sunmakla yükümlüdür."

Buna göre, avukatın savunmasında başvurduğu akıl ilkeleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Üçüncü halin imkânsızlığı - Yeter-sebep

Cevap

Üçüncü halin imkânsızlığı - Yeter-sebep
Avukatın müvekkilinin olay anında ya suç mahallinde olduğunu ya da olmadığını ve bu iki durumdan birinin mutlaka doğru olduğunu belirtmesi, üçüncü bir olasılığın bulunmadığını ifade eden üçüncü halin imkânsızlığı ilkesine dayanır. Savcılık makamının iddiayı ispatlamak için somut nedenler ve kanıtlar sunması gerektiğini belirtmesi ise her doğruluk iddiasının bir gerekçeye dayanmasını öngören yeter-sebep ilkesinin bir gereğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Avukatın müvekkilinin olay anında "ya suç mahallinde olduğunu ya da olmadığını" belirttiği ilk yargısını analiz etmek.
Bu önerme mantıksal olarak p veya p-değil (p V ~p) yapısındadır. Bir şeyin ya kendisi ya da değili olduğunu, ortasında üçüncü bir şıkkın bulunamayacağını söyleyen ilke Üçüncü Halin İmkânsızlığı ilkesidir.
Metindeki ilk akıl ilkesini doğru tespit etmek amacıyla bu adım gerçekleştirilmiştir.
2
Avukatın ikinci yargısı olan savcılığın iddiasını ispatlamak için "nedenleri ve somut kanıtları sunmakla yükümlü olması" ifadesini analiz etmek.
Bir iddianın veya yargının doğru kabul edilebilmesi için mantıksal bir kanıta, gerekçeye dayanması gerektiğini savunan ilke Yeter-Sebep ilkesidir.
Metindeki ikinci akıl ilkesini doğru tespit etmek amacıyla bu adım gerçekleştirilmiştir.
3
Elde edilen akıl ilkelerini metindeki sıraya göre bir araya getirmek.
Doğru sıralama Üçüncü halin imkânsızlığı ve Yeter-sebep şeklindedir.
Seçenekler arasından doğru eşleştirmeyi bulmak için sıralama birleştirilmiştir.

Anahtar Kavram

Akıl İlkeleri (Üçüncü Halin İmkânsızlığı ve Yeter-Sebep)
Soru 104Soru →

Klasik mantıkta tasım (kıyas) kuralları göz önünde bulundurulduğunda, orta terimin (terminus medius) her iki öncülde de tikel (dağıtılmamış) olarak yer alması durumunda öncüller arasında geçerli bir mantıksal bağ kurulamayacağı ve bu nedenle kıyasın geçersiz olacağı iddiası doğru mudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: True

Cevap

Orta terimin her iki öncülde de tikel (dağıtılmamış) olarak yer alması durumunda kıyasın geçersiz olacağı iddiası doğrudur.
Orta terimin öncüllerden en az birinde tümel (dağıtılmış) olarak yer alması zorunluluğu geçerli bir çıkarım için şarttır; bu kuralın ihlali kıyası geçersiz kılar.

Adım Adım Çözüm

1
Klasik mantıktaki geçerli tasım (kıyas) kurallarını hatırlayarak orta terimin rolünü inceleyin.
Kıyas kuralları, orta terimin öncüllerden en az birinde dağıtılmış (tümel) olarak yer almasını zorunlu kılar.
Orta terim öncüller arasında köprü vazifesi görerek mantıksal bağı kuran unsurdur.
2
Orta terimin her iki öncülde de tikel (dağıtılmamış) olması durumunda ortaya çıkacak mantıksal sonucu analiz edin.
Orta terimin her iki öncülde de tikel olması, 'orta terimin dağıtılmaması hatası' (undistributed middle) ile sonuçlanır ve büyük ile küçük terim arasında geçerli bir ilişki kurulmasını engeller.
Sınırları tam olarak çizilmemiş iki tikel küme arasında kesin bir ortaklık kurulamayacağından çıkarım geçersiz kalır.
3
Verilen iddianın doğruluk değerini bu kurallara göre belirleyin.
İddia, bu kuralı doğru bir şekilde ifade etmekte ve kıyasın geçersiz olacağını belirtmektedir. Dolayısıyla iddia doğrudur.
İddia klasik kıyas kurallarının temel geçerlilik şartlarından biriyle tam olarak örtüşmektedir.

Anahtar Kavram

Kıyas Kuralları ve Orta Terimin Dağıtılması
Soru 105Soru →

Klasik mantıkta bazı kıyaslar yapısal olarak standart formun dışına çıkarlar. Örneğin günlük hayattaki bazı tartışmalarda, muhatabı ikna etmek amacıyla öncüllerden birinin ya da her ikisinin gerekçesiyle birlikte sunulduğu görülür.

Buna göre;

"Bütün bilgeler sorgulayıcıdır; çünkü sorgulama olmadan doğru bilgiye ulaşılamaz.
Sokrates bir bilgedir.
O hâlde Sokrates de sorgulayıcıdır."

şeklindeki bir akıl yürütme, aşağıdaki kıyas türlerinden hangisine örnek oluşturur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Epikerem

Cevap

Epikerem
Verilen kıyas örneğinde, 'Bütün bilgeler sorgulayıcıdır' şeklindeki birinci öncülün hemen ardından 'çünkü' bağlacıyla başlayan bir açıklama ve gerekçe sunulmuştur. Klasik mantıkta, en az bir öncülü kanıtı veya gerekçesiyle birlikte sunulan bu tür kıyaslara kanıtlı kıyas ya da epikerem adı verilir. Dolayısıyla doğru cevap epikerem seçeneğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Kıyasın öncüllerini ve yapısını inceleme
Birinci öncülde 'Bütün bilgeler sorgulayıcıdır' iddiası sunulmuş ve hemen ardından 'çünkü sorgulama olmadan doğru bilgiye ulaşılamaz' ifadesiyle bu iddianın gerekçesi/kanıtı belirtilmiştir.
Kıyas türünün belirlenebilmesi için öncüllerin sunuluş biçimindeki yapısal özelliklerin tespit edilmesi gerekir.
2
Tespit edilen yapısal özelliği kıyas çeşitleriyle karşılaştırma
En az bir öncülünün gerekçesiyle (kanıtıyla) birlikte verildiği kıyas türünün klasik mantıkta 'Epikerem' (Kanıtlı Kıyas) olarak adlandırıldığı bilgisiyle eşleştirilir.
Kıyas çeşitlerinin tanımlarını kullanarak verilen örneğin hangi sınıfa girdiğini kesinleştirmek gerekir.

Anahtar Kavram

Epikerem (Kanıtlı Kıyas), öncüllerinin en az birinin kanıtıyla veya gerekçesiyle birlikte sunulduğu kıyas türüdür.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 106Soru →

Klasik mantıkta kıyaslar, yapısal özelliklerine ve öncüllerinin sıralanış şekillerine göre çeşitli gruplara ayrılır. Buna göre, sol sütunda verilen argüman örneklerini sağ sütundaki kıyas türleri ile doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Sokrates bir filozoftur; o hâlde sorgulayıcı bir zihne sahiptir.
Her canlı ölümlüdür, çünkü hücreleri zamanla yaşlanır. İnsan da bir canlıdır. O hâlde insan da ölümlüdür.
Planlı çalışan kişi zamanı iyi yönetir. Zamanı iyi yöneten kişi stresten uzak kalır. Stresten uzak kalan kişi mutlu olur. O hâlde planlı çalışan kişi mutlu olur.
Sınava çok çalışırsan sosyal hayatından geri kalırsın, çalışmazsan sınavda başarısız olursun. Sınava ya çok çalışacaksın ya da çalışmayacaksın. O hâlde ya sosyal hayatından geri kalacaksın ya da sınavda başarısız olursun.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Sokrates ile ilgili argüman Entimem ile, canlıların ölümlülüğü ile ilgili kanıt içeren argüman Epikerem ile, planlı çalışmakla başlayan zincirleme argüman Sorit ile, sınava çalışmak veya çalışmamak arasındaki seçim içeren argüman ise Dilemna ile eşleşir.
Argümanlar incelendiğinde; eksik öncülü olan argüman entimemle, gerekçe/kanıt içeren argüman epikeremle, ara sonuçları atlanmış zincirleme argüman soritle ve iki seçenekli çıkmaz sunan argüman dilemnayla tam olarak eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
İlk argümanın yapısını incelemek
Sokrates'in filozof olması ve sorgulayıcı zihne sahip olması arasında doğrudan bir çıkarım yapılmıştır. Ancak 'Tüm filozoflar sorgulayıcıdır' gibi tümel bir büyük öncül dille ifade edilmeyip eksik bırakılmıştır. Bu durum entimem tanımına uyar.
Eksik öncüllü kıyasları tespit etmek için dilde ifade edilmeyen ancak zihnen kabul edilen önermeleri belirlemek gerekir.
2
İkinci argümanın yapısını incelemek
Büyük öncülün hemen yanında 'çünkü' bağlacıyla başlayan bir açıklama ve kanıt yer almaktadır. Bu yapı epikerem tanımına uyar.
Kanıtlı kıyasların ayırt edici özelliği olan öncüllerin gerekçelendirilmesini tespit etmek gerekir.
3
Üçüncü argümanın yapısını incelemek
Öncüller zincirleme bir şekilde birbirine bağlanmış ve aradaki sonuçlar yazılmadan ilk özne ile son yüklem birleştirilmiştir. Bu yapı sorit tanımına uyar.
Zincirleme kıyasların kısaltılmış bir formu olan sorit yapısını tanımak gerekir.
4
Dördüncü argümanın yapısını incelemek
İki koşullu önerme ve bir ayrıklı önermeden hareketle iki farklı seçenek sunulmuş ve her iki seçeneğin de bir sonuca bağlandığı görülmüştür. Bu yapı dilemna tanımına uyar.
Koşullu-seçmeli yapıdaki ikilemleri ayırt etmek gerekir.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta kıyas çeşitleri (basit, bileşik ve düzensiz kıyaslar) ve bunların yapısal formları.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 107Soru →

Aşağıda verilen akıl yürütme örneklerini, karşılarında yer alan klasik mantıktaki kıyas çeşitleriyle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Her dürüst insan erdemlidir, çünkü dürüstlük ahlaki bir değerdir. Ahmet de dürüst bir insandır. O hâlde Ahmet erdemlidir.
Kitap okuyan insan bilgi edinir. Bilgi edinen insan olayları doğru analiz eder. Olayları doğru analiz eden insan isabetli kararlar verir. O hâlde kitap okuyan insan isabetli kararlar verir.
Çalışkandır, çünkü her gün düzenli olarak kütüphaneye gidiyor.
Eğer projeyi zamanında teslim edersen çok yorulacaksın; eğer teslim etmezsen düşük not alacaksın. Projeyi ya zamanında teslim edeceksin ya da etmeyeceksin. O hâlde ya çok yorulacaksın ya da düşük not alacaksın.

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Her dürüst insan erdemlidir diye başlayan kanıtlı argüman Epikerem; kitap okuma odaklı zincirleme argüman Sorit; kütüphaneye gitmeye dayalı eksik öncüllü argüman Entimem; proje teslimi konulu iki uçlu argüman ise Dilemna ile eşleşir.
Verilen akıl yürütme biçimleri klasik mantıktaki kıyas kurallarına göre incelendiğinde; kanıt barındıran birinci çıkarım epikeremle, ara sonuçları elenmiş zincirleme yapıdaki ikinci çıkarım soritle, eksik öncüllü üçüncü çıkarım entimemle ve iki zorlu seçenek sunan dördüncü çıkarım dilemnayla tam olarak eşleşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Birinci ifadedeki 'çünkü dürüstlük ahlaki bir değerdir' gerekçesini saptamak.
Öncüllerinin yanında kanıt barındıran kıyas yapısı belirlenir.
Bu yapısal özellik bizi doğrudan kanıtlı kıyas olan epikereme götürür.
2
İkinci ifadedeki ardışık ilişkileri ve atlanan ara sonuçları analiz etmek.
Önermelerin birbirini zincirleme takip ettiği ama ara çıkarımların yazılmadığı görülür.
Bu yapı klasik mantıkta sorit kıyas çeşidini tanımlar.
3
Üçüncü ifadedeki eksik önermeyi belirlemek.
Zihinde gizli tutulan bir büyük öncülün varlığı saptanır.
Tek bir öncülle yapılan bu eksik çıkarım entimem olarak adlandırılır.
4
Dördüncü ifadedeki koşullu seçenekleri ve çıkmazı incelemek.
İki ucu da istenmeyen bir sonuca çıkan ikili önerme yapısı görülür.
Bu tip akıl yürütmeler mantıkta dilemna (ikilem) sınıfına girer.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta kıyas çeşitleri ve yapısal özellikleri
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 108Soru →

Bir felsefe öğretmeni mantık dersinde tahtaya şu akıl yürütmeyi yazar:

- Bütün sorgulayanlar filozoftur.
- Bütün filozoflar bilgedir.
- Bütün bilgeler erdemlidir.
- Bütün erdemliler mutludur.
- O hâlde bütün sorgulayanlar mutludur.

Öğretmen, bu akıl yürütmede birinci kıyasın sonucu olan 'Bütün sorgulayanlar bilgedir' ve ikinci kıyasın sonucu olan 'Bütün sorgulayanlar erdemlidir' önermelerinin gösterilmeyip atlandığını açıklar.

Buna göre, öğretmenin tahtaya yazdığı akıl yürütme aşağıdaki kıyas türlerinden hangisine örnektir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sorit

Cevap

Sorit
Soruda verilen akıl yürütme, zincirleme kıyasın ara sonuçlarının ('Bütün sorgulayanlar bilgedir' ve 'Bütün sorgulayanlar erdemlidir') atlanmasıyla oluşturulmuş bir sorittir. Sorit kıyaslarda, birinin yüklemi diğerinin konusu olacak şekilde ilerleyen öncüllerin ardından doğrudan en baştaki özne ile en sondaki yüklemi bağlayan sonuç önermesine ulaşılır.

Adım Adım Çözüm

1
Akıl yürütmedeki öncüllerin birbiriyle ilişkisini inceleyin.
Öncüllerin terimlerinin bir zincir gibi birbirini takip ettiği (sorgulayan -> filozof -> bilge -> erdemli -> mutlu) ve birinci öncülün konusu ile son öncülün yükleminin sonuçta birleştirildiği görülür.
Kıyasın yapısal olarak zincirleme bir karaktere sahip olup olmadığını anlamak için.
2
Öncüller arasındaki ara sonuç önermelerinin yazılıp yazılmadığını kontrol edin.
'Bütün sorgulayanlar bilgedir' ve 'Bütün sorgulayanlar erdemlidir' gibi ara sonuçların çıkarımda yer almadığı, atlandığı tespit edilir.
Zincirleme kıyas ile sorit arasındaki en temel ayrım noktası ara sonuçların varlığıdır.
3
Mantıksal tanım eşleştirmesini yapın.
Klasik mantıkta, zincirleme kıyasta ara sonuçların çıkarılmasıyla yapılan kıyasa sorit adı verilir.
Bulgularımızı klasik mantık terimleriyle adlandırmak için.

Anahtar Kavram

Sorit Kıyas Türü
ÖncekiSayfa 6 / 6
Mantığa Giriş ve Klasik Mantık Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) — Sayfa 6 | Examkin