Examkin

Beş Tümel

11 soru

Tüm türler11Çoktan seçmeli6Eşleştirme5
Soru 1Soru →

Klasik mantıkta kavramlar arası hiyerarşik ilişkileri ve bu kavramların taşıdığı nitelikleri sın��flandırmada "beş tümel" (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) temel bir rol oynar. Bu tümel kavramlar sabit tanımlardan ziyade, kavramların birbirlerine göre üstlendikleri göreli konumlara göre işlev kazanır.

Bir felsefe öğretmeni, beş tümel konusunu işlerken tahtaya şu örneği yazar:
"Akıllı saat" kavramı, "giyilebilir teknoloji" kavramına göre tür iken, "elektronik cihaz" kavramına göre daha özel bir basamakta yer alır. Akıllı saati diğer saat türlerinden ayıran "sensörlerle nabız ölçebilme" niteliği onun için bir ayrım iken; akıllı saat türüne özgü olan "adım sayma" yetisi özgülük, "mavi renkli kordona sahip olma" ya da "şarj edilebilir olma" durumları ise ilintidir.

Öğretmenin bu örneğinden hareketle öğrencilerden Ayşe şu yorumları yapmıştır:
I. "Giyilebilir teknoloji" kavramı, "akıllı saat" kavramına göre cins konumundadır.
II. "Sensörlerle nabız ölçebilme" özelliği, akıllı saatin kurucu ve özsel bir niteliği olduğundan ayrım tümelini örneklendirir.
III. "Şarj edilebilir olma" özelliği, sadece akıllı saat türüne ait bir durum olduğundan özgülük kapsamında değerlendirilmelidir.

Buna göre, Ayşe'nin yaptığı yorumlardan hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

Doğru cevap I ve II ifadelerini içeren seçenektir.
Ayşe'nin I. ve II. yorumları doğrudur. Giyilebilir teknoloji, akıllı saate kıyasla daha genel olduğu için cinstir. Sensörlerle nabız ölçebilme özelliği ise akıllı saati diğer saatlerden ayıran temel özsel nitelik olduğundan ayrımdır. Dolayısıyla I ve II ifadelerinin yer aldığı seçenek doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Cins ve tür kavramlarının göreli ilişkisini metindeki örneğe göre incelemek.
"Giyilebilir teknoloji" kavramının "akıllı saat" kavramını kapsayan daha genel bir sınıf olduğunu, dolayısıyla ona göre "cins" konumunda bulunduğunu tespit etmek.
Cins, altında başka türleri barındıran daha kapsayıcı kavramları ifade eder.
2
Ayrım tümelinin işlevini verilen özellik üzerinden değerlendirmek.
"Sensörlerle nabız ölçebilme" özelliğinin akıllı saat türünü genel saat cinsinden ayıran özsel ve ayırt edici nitelik (ayrım) olduğunu belirlemek.
Ayrım, aynı cins içerisindeki bir türü diğer türlerden ayıran temel özelliktir.
3
Özgülük ve ilinti tümelini "şarj edilebilir olma" örneği üzerinden karşılaştırmak.
"Şarj edilebilir olma" niteliğinin telefondan bilgisayara kadar pek çok farklı elektronik cihaz türünde ortak bulunması sebebiyle özgülük değil ilinti olduğunu anlamak.
Özgülük yalnızca tek bir türe ait olan özellikleri tanımlarken, ilinti birden fazla türe yayılan özsel olmayan özellikleri kapsar.

Anahtar Kavram

Beş Tümel (Cins, Tür, Ayrım, Özgülük, İlinti) kavramlarının tanımı ve birbirleriyle ilişkileri
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 2Soru →

Klasik mantıkta kavramlar arası hiyerarşiyi ve varlıkların sınıflandırılmasını göstermek için kullanılan Porphyrios Ağacı, beş tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) teorisiyle doğrudan ilişkilidir. Bir felsefe öğretmeni, bu konuyu işlerken tahtaya şu kavram zincirini yazmıştır:

`Cevher (Töz) → Cisim → Organizma → Omurgalı → Kuş`

Öğretmen, öğrencilerinden bu zincirdeki kavramları ve aralarındaki mantıksal ilişkileri beş tümel açısından değerlendirmelerini istemiştir. Öğrenciler şu yorumları yapmıştır:

* Ayşe: Zincirdeki 'Organizma' kavramı, 'Cisim' kavramına göre tür iken, 'Omurgalı' kavramına göre cinstir. Bu durum, cins ve tür kavramlarının göreli olduğunu gösterir.
* Berk: 'Cevher' kavramı bu hiyerarşide kendisinden daha genel bir sınıf bulunmayan en üst cinstir (cins-i âlâ) ve sistemde sadece cins rolündedir.
* Ceren: 'Kuş' kavramını 'Omurgalı' kavramından ayıran ve sadece kuşlara ait olan 'uçabilme' yeteneği, kuş kavramının özgülüğü (proprium) olarak tanımlanmalıdır.
* Doruk: Kuşların mevsimsel olarak göç etmesi veya yumurtlayarak çoğalması, sadece kuş türüne özgü olmayıp diğer bazı omurgalı sınıflarında da görüldüğü için 'ilinti' (accidens) kapsamında değerlendirilir.

Buna göre, öğrencilerden hangilerinin yaptığı yorumlar klasik mantık kuralları açısından doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ayşe, Berk ve Doruk

Cevap

Ayşe, Berk ve Doruk'un yaptıkları yorumlar klasik mantık kuralları açısından doğrudur.
Ayşe'nin 'Organizma' kavramının üstündeki 'Cisim'e göre tür, altındaki 'Omurgalı'ya göre cins olduğu yönündeki tespiti doğrudur; çünkü cins ve tür kavramları hiyerarşik konuma göre değişen göreli kavramlardır. Berk'in 'Cevher' kavramının en üst cins (cins-i âlâ) olduğu ve kendisinden daha genel bir kavram olmadığı için sadece cins rolü üstlendiği tespiti doğrudur. Doruk'un kuşların göç etmesi ve yumurtlaması özelliklerinin diğer bazı omurgalı sınıflarında da görülmesi nedeniyle 'ilinti' (accidens) olduğu değerlendirmesi de doğrudur; çünkü bu özellikler sadece kuş türüne özgü değildir. Bu nedenle Ayşe, Berk ve Doruk'un yorumları klasik mantığa uygundur.

Adım Adım Çözüm

1
Zincirdeki göreli cins-tür ilişkisini incelemek.
Organizma kavramı, Cisim'e göre alt sınıfta (tür) yer alırken, Omurgalı'ya göre üst sınıfta (cins) yer alır. Bu nedenle Ayşe'nin yorumu doğrudur.
Klasik mantıkta cins ve tür kavramları mutlak değil, hiyerarşideki konuma göre değişen göreli kavramlardır.
2
En üst cins (cins-i âlâ) tanımını sorgulamak.
Cevher (töz), Porphyrios Ağacı'nın en tepesinde yer alır ve kendisinin üstünde başka bir cins yoktur. Dolayısıyla Berk'in yorumu doğrudur.
Cins-i âlâ, yalnızca cins olan ve hiçbir şekilde tür olamayan en genel kavramdır.
3
Özgülük (proprium) kavramının tanımını ve örneğini analiz etmek.
Uçabilme özelliği sadece kuşlara ait değildir (örneğin yarasalar ve böcekler de uçar). Bu yüzden özgülük olamaz. Ceren'in yorumu yanlıştır.
Özgülük, bir türe ait olan fakat onun tanımına girmeyen, sadece o türe özgü olan niteliktir. Başka türlerle paylaşılan nitelikler ilintidir.
4
İlinti (accidens) kavramının tanımını ve örneğini analiz etmek.
Göç etmek ve yumurtlamak kuşlar dışında sürüngenler, balıklar gibi diğer omurgalılarda da görülür. Bu yüzden ilintidir. Doruk'un yorumu doğrudur.
İlinti, bir türe ait olan ama başka türlerle de paylaşılan, ortak niteliklerdir.

Anahtar Kavram

Beş Tümel (Cins, Tür, Ayrım, Özgülük, İlinti) ve Porphyrios Ağacı
Soru 3Soru →

Felsefe öğretmeni tahtaya şu iki örneği yazar:

I. Düşünmek, sadece insana özgü olan ve insanı diğer canlılardan ayıran bir özelliktir.
II. Uyumak, hem insanda hem de diğer hayvanlarda ortaklaşa bulunan bir özelliktir.

Buna göre, öğretmenin verdiği bu örnekler sırasıyla beş tümelden hangilerine karşılık gelmektedir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Özgülük - İlinti

Cevap

Özgülük - İlinti
Düşünmek eylemi sadece insan türüne özgü bir nitelik olduğundan 'özgülük'; uyumak eylemi ise insanın yanı sıra diğer canlıların da ortak olarak paylaştığı bir nitelik olduğundan 'ilinti' kavramıyla açıklanır. Bu nedenle doğru sıralama özgülük ve ilinti olmalıdır.

Adım Adım Çözüm

1
İlk örnek olan 'düşünmek' özelliğinin kapsamını belirlemek.
'Düşünmek' özelliğinin sadece tek bir türe (insana) ait olduğu ve onu diğerlerinden ayırdığı görülür. Bu durum beş tümel içinde 'özgülük' kavramına karşılık gelir.
Yalnızca bir türe ait olan ayırt edici özellikleri saptamak amacıyla bu adım uygulanır.
2
İkinci örnek olan 'uyumak' özelliğinin kapsamını belirlemek.
'Uyumak' özelliğinin hem insanda hem de diğer canlı türlerinde (hayvanlar) ortak olarak bulunduğu görülür. Bu durum beş tümel içinde 'ilinti' kavramına karşılık gelir.
Birden fazla türün ortaklaşa paylaştığı nitelikleri saptamak amacıyla bu adım uygulanır.
3
Bulunan iki kavramı sırasıyla bir araya getirmek.
Sıralama 'Özgülük - İlinti' olarak bulunur.
Soru kökündeki sırayla eşleştirme yapmak amacıyla bu adım uygulanır.

Anahtar Kavram

Beş tümel kavramlarından özgülük ve ilinti arasındaki fark
Tahmini Süre:45s
Soru 4Soru →

Aşağıda klasik mantıktaki beş tümel kavramı ile bu kavramlara ait örnekler verilmiştir. Bu kavramları doğru örnekleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cins
Tür
Ayrım
Özgülük
İlinti

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Cins kavramı insana göre daha genel olan hayvan veya canlı kavramı ile; tür kavramı hayvan kavramının altında yer alan insan kavramı ile; ayrım kavramı insanı diğer canlılardan ayıran akıllı olma özelliği ile; özgülük kavramı sadece insana ait olan konuşma özelliği ile; ilinti kavramı ise insanın yanı sıra diğer canlılarda da bulunan uyuma özelliği ile eşleşir.
Mantıksal olarak beş tümel kavramları (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) kendilerine ait klasik örneklerle doğru bir şekilde eşleştirilmiştir. Cins hayvan kavramıyla, tür insan kavramıyla, ayrım akıllı olma özelliğiyle, özgülük konuşma özelliğiyle, ilinti ise uyuma özelliğiyle örtüşmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Cins kavramının tanımı ve örneği belirlenir.
Cins, kaplamı daha fazla olan genel kavramdır. Hayvan veya canlı, insan kavramına göre daha genel olduğu için cinstir.
Cins tanımının doğru uygulanması.
2
Tür kavramının tanımı ve örneği belirlenir.
Tür, kaplamı daha az olan özel kavramdır. Hayvan kavramının altında yer alan insan bir türdür.
Tür kavramının tespit edilmesi.
3
Ayrım kavramının tanımı ve örneği belirlenir.
Ayrım, türü cinsten ayıran temel özelliktir. İnsanı hayvan cinsinden ayıran akıllı olma özelliği ayrımdır.
Ayrım kavramının tespit edilmesi.
4
Özgülük kavramının tanımı ve örneği belirlenir.
Özgülük, yalnızca bir türe ait olan özelliktir. Konuşma sadece insana ait olduğundan özgülüktür.
Özgülük kavramının tespit edilmesi.
5
İlinti kavramının tanımı ve örneği belirlenir.
İlinti, birden fazla türün ortaklaşa paylaştığı özelliktir. Uyuma diğer canlılarda da bulunduğu için ilintidir.
İlinti kavramının tespit edilmesi.

Anahtar Kavram

Beş Tümel
Soru 5Soru →

Klasik mantıkta, Aristotelesçi sınıflandırma sisteminin temelini oluşturan beş tümel; nesnelerin özsel ve ilintisel niteliklerini ayırt etmek için kullanılır. Geometrik şekiller dünyasındaki kavramsal ilişkileri temel alan bir mantık çalışmasında, bu tümellerin doğru örneklendirilmesi amaçlanmaktadır.

Buna göre, sol sütunda yer alan beş tümel terimlerini, sağ sütundaki üçgen kavramı ekseninde verilen doğru örnekleriyle eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cins
Tür
Ayrım
Özgülük
İlinti

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Cins kavramı geometrik şekil tanımıyla; tür kavramı üçgen tanımıyla; ayrım kavramı üç kenarlı olma niteliğiyle; özgülük kavramı iç açılarının toplamının 180∘180^\circ olması durumuyla; ilinti kavramı ise dik açılı veya eşkenar olma niteliğiyle eşleşmektedir.
Doğru eşleştirmede; üst kavram olan geometrik şekil cins ile, altındaki üçgen tür ile, üçgeni kare veya daireden ayıran üç kenarlı olma özelliği ayrım ile, sadece üçgene özgü olan iç açılar toplamının 180∘180^\circ olması özgülük ile ve zorunlu olmayan dik/eşkenar olma özelliği ilinti ile eşleştirilmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Cins ve tür ilişkisini kurmak için kavramların kapsayıcılık düzeylerini analiz edin.
"Geometrik şekil" daha üstte ve kapsayıcı olduğu için cins, "üçgen" ise onun altında sınıflanan bir kavram olduğu için tür olarak belirlenir.
Cins, türü içine alan daha genel bir kavramdır.
2
Üçgeni, üyesi olduğu geometrik şekil cinsindeki diğer üyelerden ayıran kurucu niteliği tespit edin.
"Üç kenarlı olma" niteliği üçgenin ayrımı (fasıl) olarak eşleşir.
Ayrım, bir türü kendi cinsi içindeki diğer türlerden ayıran temel özelliktir.
3
Sadece üçgen türüne ait olan ve tüm üçgenlerde zorunlu olarak bulunan matematiksel özelliği saptayın.
"İç açılarının toplamının 180∘180^\circ olması" durumu özgülük (proprium) ile eşleşir.
Özgülük, bir türe has olan ve o türün tüm bireylerinde zorunlu bulunan türetilmiş niteliktir.
4
Üçgenin özünde bulunmayan, değişebilen ve her üçgende ortak olmayan niteliği bulun.
"Dik açılı veya eşkenar olma" niteliği ilinti (accidens) ile eşleşir.
İlinti, kavramın varlığı için zorunlu olmayan, rastlantısal ve değişken özelliklerdir.

Anahtar Kavram

Beş Tümel (Cins, Tür, Ayrım, Özgülük, İlinti)
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 6Soru →

Klasik mantıkta kavramlar arası hiyerarşik ilişkileri belirleyen beş tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) kavramların göreli konumlarına ve taşıdıkları özelliklerin niteliğine göre şekillenir. Bir felsefe öğretmeni, bu konunun daha iyi kavranması için tahtaya aşağıdaki hiyerarşik sıralamayı yazar:

* Müzik Aleti
* Telli Çalgı
* Yaylı Çalgı
* Keman
* Çello

Öğretmen öğrencilerinden, bu hiyerarşide yer alan kavramları ve "çene altına sıkıştırılarak çalınma", "ahşaptan yapılmış olma" gibi özellikleri beş tümel açısından değerlendirmelerini ister.

Buna göre, öğrencilerin yaptığı aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi klasik mantık kurallarına göre doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: “Yaylı Çalgı” kavramı “Telli Çalgı”ya göre tür, “Keman”a göre cins konumundadır; kemanın “çene altına sıkıştırılarak çalınması” özgülük iken, “ahşaptan yapılmış olması” ilintidir.

Cevap

“Yaylı Çalgı” kavramı “Telli Çalgı”ya göre tür, “Keman”a göre cins konumundadır; kemanın “çene altına sıkıştırılarak çalınması” özgülük iken, “ahşaptan yapılmış olması” ilintidir.
Klasik mantıkta cins ve tür kavramları göreli olup, bir kavram üstündeki kavrama göre tür, altındaki kavrama göre cinstir. Buna göre 'Yaylı Çalgı', üstündeki 'Telli Çalgı'ya göre tür iken, altındaki 'Keman'a göre cinstir. Yalnızca bir türe ait olan özellikler 'özgülük' (proprium) adını alır. 'Çene altına sıkıştırılarak çalınma' özelliği sadece kemana özgü olduğu için özgülüktür. Birden fazla türe ait olabilen ortak özellikler ise 'ilinti' (accidens) olarak adlandırılır. 'Ahşaptan yapılmış olma' özelliği keman dışındaki çalgılarda da bulunabildiği için ilintidir.

Adım Adım Çözüm

1
Hiyerarşideki kavramların birbiriyle olan alt-üst ilişkilerini analiz etmek.
“Yaylı Çalgı” kavramı, üstünde yer alan “Telli Çalgı”ya göre daha özel olduğu için tür; altında yer alan “Keman”a göre daha genel olduğu için cinstir.
Cins ve tür kavramlarının mutlak değil, hiyerarşik konuma göre değişen göreli kavramlar olduğunu doğrulamak.
2
“Çene altına sıkıştırılarak çalınma” özelliğinin tümel karşılığını belirlemek.
Bu özellik sadece “Keman” türüne özgüdür ve onun özsel tanımına girmeden yalnızca ona ait bir niteliktir, dolayısıyla “özgülük”tür.
Özgülük kavramının yalnızca bir türe ait olma koşulunu test etmek.
3
“Ahşaptan yapılmış olma” özelliğinin tümel karşılığını belirlemek.
Ahşap olma özelliği sadece kemana ait değildir; çello, gitar gibi diğer birçok türde de ortak olarak bulunur, dolayısıyla “ilinti”dir.
İlinti kavramının birden fazla türe ait ortak özellik olma koşulunu doğrulamak.
4
Elde edilen sonuçları birleştirerek doğru seçeneği belirlemek.
“Yaylı Çalgı”nın tür ve cins ilişkisini, özelliklerin ise sırasıyla özgülük ve ilinti olduğunu belirten seçeneğin doğru olduğu belirlenir.
Mantıksal analizlerin klasik mantık kuralları ile tam uyumunu sağlamak.

Anahtar Kavram

Beş Tümel
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 7Soru →

Aşağıda klasik mantıktaki beş tümel kavramı ve gökcisimleri hiyerarşisi temel alınarak hazırlanan bazı mantıksal tanımlamalar verilmiştir. Bu kavramları doğru mantıksal tanımlamalarıyla eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cins
Tür
Ayrım
Özgülük
İlinti

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleştirmede; Cins ifadesi gökcismi kavramının hiyerarşideki konumuyla, Tür ifadesi gezegen kavramıyla, Ayrım ifadesi kendi enerjisini üreterek ışık yayma özelliğiyle, Özgülük ifadesi nükleer füzyon reaksiyonu gerçekleştirme niteliğiyle, İlinti ifadesi ise küresel şekle sahip olma özelliğiyle eşleşmelidir.
Mantıksal hiyerarşide gökcismi üst kavram olarak cinstir; gezegen onun altındaki türdür. Yıldızın kendi enerjisini üreterek ışık yayması onu gezegenden ayıran ayrımıdır. Nükleer füzyon reaksiyonu gerçekleştirmek sadece yıldıza ait olan bir özgülüktür. Küresel şekle sahip olma ise hem yıldızlarda hem gezegenlerde bulunabilen bir ilintidir.

Adım Adım Çözüm

1
Cins ve Tür kavramlarının tespit edilmesi.
Gökcismi kavramı 'Cins', gezegen ise onun altında konumlanan 'Tür' olarak belirlenir.
Cins daha genel olanı, tür ise bu genelin altında özelleşmiş olanı temsil eder.
2
Ayrım özelliğinin ayırt edilmesi.
Yıldızı gezegenden ayıran 'kendi enerjisini üreterek ışık yayma' özelliği 'Ayrım' olarak belirlenir.
Ayrım, türü akranlarından ayıran kurucu niteliktir.
3
Özgülük ve İlinti kavramlarının ayrıştırılması.
Nükleer füzyon 'Özgülük', küresel şekil ise 'İlinti' olarak eşleştirilir.
Özgülük sadece ilgili türe has iken, ilinti türün özüne ait olmayan ve başka türlerle paylaşılan niteliktir.

Anahtar Kavram

Beş Tümel (Cins, Tür, Ayrım, Özgülük, İlinti) Kavramlarının Mantıksal Analizi
Soru 8Soru →

Klasik mantıkta varlıkların sınıflandırılması ve kavramlar aras�� hiyerarşinin belirlenmesinde 'beş tümel' (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) temel ölçüt olarak kullanılır. Bu hiyerarşik yapıda kavramlar bulundukları konuma göre birbirleriyle ilişkilendirilir.

Örneğin, 'omurgalı', 'memeli' ve 'köpek' kavramlarının oluşturduğu bir hiyerarşide:
* 'Memeli' kavramı, 'omurgalı' kavramına göre daha özel bir grubu temsil ederken, 'köpek' kavramına göre daha genel bir grubu temsil eder.
* Köpeğin 'havlaması' sadece bu türe ait bir davranış iken, 'solunum yapması' veya 'uyuması' diğer memelilerle paylaştığı bir durumdur.

Bu parçadan hareketle beş tümel ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bir kavramın ortak özelliklere sahip olduğu gruptaki diğer türlerden ayrılmasını sağlayan özsel niteliği o kavramın ilintisidir.

Cevap

Bir kavramın ortak özelliklere sahip olduğu gruptaki diğer türlerden ayrılmasını sağlayan özsel niteliği o kavramın ilintisidir.
Doğru yanıt, bir kavramı kendi cinsindeki diğer türlerden ayıran özsel niteliğin ilinti olduğunu iddia eden seçenektir. Klasik mantıkta bu nitelik 'ayrım' (differentia) olarak adlandırılır. İlinti ise özsel olmayan, rastlantısal ve paylaşılan özellikleri ifade eder. Dolayısıyla bu tanım yanlıştır ve paragraftan bu yargıya ulaşılamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Paragraftaki hiyerarşik ilişkileri analiz edin.
'Memeli' kavramının 'omurgalı'ya göre tür, 'köpek'e göre cins olduğu saptanır. Bu durum cins ve türün göreli olduğunu gösterir.
Seçeneklerdeki cins-tür ilişkilerinin doğruluğunu test etmek için bu analiz gereklidir.
2
Paragrafta verilen özellikleri beş tümel kurallarına göre sınıflandırın.
'Havlama' sadece köpeğe özgü olduğundan 'özgülük'; 'solunum yapma' ve 'uyuma' genel/paylaşılan özellikler olduğundan 'ilinti' olarak belirlenir.
Özgülük ve ilinti tanımlarının doğruluğunu denetlemek için bu sınıflandırma gereklidir.
3
Seçeneklerde verilen tanımları klasik mantık kurallarıyla karşılaştırarak yanlış olanı bulun.
Ortak özelliklere sahip olunan gruptaki diğer türlerden ayrılmayı sağlayan özsel niteliğin 'ilinti' değil, 'ayrım' kavramına ait olduğu görülür.
Ulaşılamayacak olan yanlış yargıyı tespit etmek için her seçeneğin bilimsel tanımı kontrol edilmelidir.

Anahtar Kavram

Beş tümel arasındaki hiyerarşik ve tanımsal ilişkiler
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 9Soru →

Klasik mantıkta kavramların birbirleriyle olan ilişkilerini ve taşıdıkları nitelikleri sınıflandırmak amacıyla Porphyrios tarafından ortaya konan beş tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) sistemi kullanılır. Buna göre, sol sütunda verilen beş tümel kavramını sağ sütunda çiçekli bitkiler hiyerarşisi üzerinden verilen örnek ifadelerle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cins
Tür
Ayrım
Özgülük
İlinti

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Cins 'çiçekli bitkiye kıyasla bitki' kavramıyla, Tür 'bitki kavramına kıyasla çiçekli bitki' kavramıyla, Ayrım 'tohumla üreme' özelliğiyle, Özgülük 'çiçek açma' özelliğiyle, İlinti ise 'rüzgarda sallanma veya süs bitkisi olarak yetiştirilme' gibi özelliklerle eşleşmektedir.
Beş tümel hiyerarşisinde 'bitki' kavramı cins; 'çiçekli bitki' tür; çiçekli bitkiyi diğer bitkilerden ayıran 'tohumla üreme' ayrım; yalnızca bu türe ait olan 'çiçek açma' özgülük; bitkinin dışsal ve arızi bir niteliği olan 'süs amacıyla yetiştirilme/rüzgarda sallanma' ise ilintidir.

Adım Adım Çözüm

1
Cins ve Türün Belirlenmesi
Hiyerarşik olarak kapsamı daha geniş olan 'bitki' cins, onun altında yer alan 'çiçekli bitki' ise tür olarak belirlenir.
Cins, altındaki türlerin ortak özsel özelliklerini gösteren üst kavramdır; tür ise cinsin altında yer alan daha özel bir kavramdır.
2
Ayrımın Belirlenmesi
Çiçekli bitkiyi çiçeksiz bitkilerden ayıran 'tohumla üreme' özelliği ayrım olarak tespit edilir.
Ayrım, bir türü aynı cins altındaki diğer türlerden ayıran temel özsel niteliktir.
3
Özgülük ve İlintinin Belirlenmesi
Sadece çiçekli bitkilere ait olan 'çiçek açma' özelliği özgülük; başka türlerle paylaşılan veya zorunlu olmayan arızi nitelikler ise ilinti olarak belirlenir.
Özgülük yalnızca bir türe ait olan nitelikleri, ilinti ise birden fazla türde ortaklaşa bulunabilen veya geçici özellikleri ifade eder.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta Porphyrios Ağacı kapsamında tanımlanan Beş Tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) kavramları ve aralarındaki ilişkiler.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 10Soru →

Klasik mantıkta Porphyrios Ağacı ile somutlaştırılan kavramlar arası hiyerarşik ilişkileri belirleyen 'beş tümel' (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) sınıflandırması kullanılır.

Buna göre, sol sütunda verilen beş tümel kavramlarını, sağ sütundaki akıllı telefon hiyerarşisine ait örnek ifadelerle doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Cins
Tür
Ayrım
Özgülük
İlinti

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Cins kavramı 'Elektronik Cihaz' kategorisiyle, Tür kavramı 'Akıllı Telefon' kavramıyla, Ayrım kavramı 'GSM şebekesi üzerinden hücresel arama yapabilme' niteliğiyle, Özgülük kavramı 'IMEI numarası taşıma' özelliğiyle, İlinti kavramı ise 'siyah renkli koruyucu kılıfla kullanılması' durumuyla eşleşmektedir.
Beş tümel tanımları akıllı telefon hiyerarşisine uygulandığında; 'Elektronik Cihaz' üst sınıf olarak cins, 'Akıllı Telefon' bu sınıfın bir üyesi olarak tür, 'GSM şebekesiyle arama yapabilme' onu diğer cihazlardan ayıran ayrım, 'IMEI numarasına sahip olma' yalnızca bu türe has bir özgülük ve 'siyah kılıf kullanma' ise özsel olmayan bir ilinti olur.

Adım Adım Çözüm

1
Cins kavramının tespiti
Cins, genel ve kapsayıcı sınıftır. Örnekteki 'Elektronik Cihaz' ifadesi akıllı telefonu kapsadığı için cinstir.
Beş tümel hiyerarşisinde üstte yer alan ve alttakileri kapsayan kavramı bulmak için.
2
Tür kavramının tespiti
Tür, cinsin altında yer alan daha özel bir sınıftır. Örnekteki 'Akıllı Telefon' ifadesi elektronik cihaz cinsi altındaki türdür.
Cinsin altında gruplanan özel kavramı belirlemek için.
3
Ayrım kavramının tespiti
Ayrım, türü cinsin diğer üyelerinden ayıran özsel farktır. 'GSM şebekesi üzerinden hücresel arama yapabilme' niteliği akıllı telefonu diğer cihazlardan ayırır.
Türü diğer türlerden ayıran temel niteliği saptamak için.
4
Özgülük kavramının tespiti
Özgülük, sadece o türe ait olan niteliktir. 'IMEI numarası taşıma' özelliği yalnızca hücresel iletişim cihazlarına hastır.
Yalnızca o kavrama özgü olan niteliği ayırt etmek için.
5
İlinti kavramının tespiti
İlinti, özsel olmayan, başka nesnelerde de bulunabilen geçici niteliktir. 'Siyah renkli koruyucu kılıf kullanılması' ilintidir.
Kavramın özünü etkilemeyen dışsal özelliği belirlemek için.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta beş tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) kavramları ve bu kavramların hiyerarşik ilişkileri.
Soru 11Soru →

Klasik mantık dersinde Porphyrios Ağacı konusunu işleyen bir öğretmen, tahtaya şu hiyerarşik sıralamayı yazar:

Canlı →\rightarrow Hayvan →\rightarrow Eklem Bacaklı →\rightarrow Böcek →\rightarrow Arı

Öğretmen, öğrencilerden bu kavramlar arasındaki ilişkileri "beş tümel" (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) çerçevesinde analiz etmelerini ister. Öğrencilerin yaptığı bazı değerlendirmeler şunlardır:

I. "Böcek" kavramı, "Eklem Bacaklı" kavramına göre tür; "Arı" kavramına göre ise cinstir.
II. "Bal yapma" özelliği sadece arıya ait olduğundan "özgülük", arının "sarı-siyah çizgili olması" ise "ilinti"dir.
III. "Eklem bacaklı olma" özelliği, böceği diğer hayvanlardan ayıran temel yapısal özellik olduğundan "özgülük" olarak sınıflandırılmalıdır.

Buna göre, öğrencilerin yaptığı değerlendirmelerden hangileri doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve II

Cevap

Birinci ve ikinci değerlendirmelerin doğru olduğu, üçüncünün ise yanlış olduğu öncülleri içeren seçenek doğru cevaptır.
Birinci öncülde belirtilen cins ve tür kavramlarının göreliliği mantıksal açıdan doğrudur; zira böcek kavramı eklem bacaklıya göre daha dar kapsamlı olduğundan tür, arıya göre daha geniş kapsamlı olduğundan cinstir. İkinci öncüldeki 'bal yapma' sadece arı türüne özgü bir nitelik olduğundan özgülük, 'sarı-siyah çizgili olma' ise arının özünü değiştirmeyen ve başka türlerde de bulunabilen bir nitelik olduğundan ilintidir. Üçüncü öncüldeki 'eklem bacaklı olma' ise bir ayrım özelliğidir, özgülük değildir. Bu nedenle doğru değerlendirmeler sadece birinci ve ikinci öncüllerde yer almaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Hiyerarşideki cins ve tür kavramlarının göreliliğini inceleme.
"Böcek" kavramının "Eklem Bacaklı" kavramının altında (tür), "Arı" kavramının ise üstünde (cins) yer aldığı görülür.
Cins ve tür ilişkilerinin mutlak değil göreli olduğunu belirlemek için.
2
Özgülük ve ilinti ayrımını değerlendirme.
"Bal yapma" arı türüne has bir özellik olduğundan özgülük, "sarı-siyah çizgili olma" ise arının özsel yapısını belirlemeyen geçici/rastlantısal bir özellik olduğundan ilintidir.
Özgülük (bir türe has özellik) ve ilinti (genel veya arızi özellik) ayrımını doğru yapmak için.
3
Ayrım kavramını inceleme.
"Eklem bacaklı olma" özelliği, böceği yakın cinsinden ayıran temel yapısal fark olduğu için özgülük değil "ayrım"dır.
Ayrım ile özgülük kavramlarının birbiriyle karıştırılmasını önlemek için.

Anahtar Kavram

Klasik mantıkta kavramlar arası hiyerarşiyi ve nitelikleri belirleyen beş tümel (cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti) kavramları ve aralarındaki farklar.
Beş Tümel Alıştırma Soruları — YKS AYT (Alan Yeterlilik Testi) | Examkin