Eş Baskınlık ve Eksik Baskınlık Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi)

Soru 1Soru →

Endülüs tavuklarında tüy renginin kalıtımından sorumlu olan siyah tüy aleli ( $F^B$ ) ile beyaz tüy aleli ( $F^W$ ) arasında eksik baskınlık ilişkisi vardır. Heterozigot genotipe sahip bireyler mavi tüylü fenotipe sahiptir.

Aşağıdaki soyağacında, bu popülasyondaki bazı bireylerin tüy rengi fenotipleri verilmiştir.

Soyağacındaki bireylerden;
* $1$ ve $2$ numaralı bireyler mavi tüylü,
* $3$ numaralı birey siyah tüylü,
* $4$ ve $6$ numaralı bireyler mavi tüylü,
* $5$ numaralı birey ise beyaz tüylüdür.

$4$ numaralı mavi tüylü dişi tavuk, bu popülasyon dışından gelen $7$ numaralı horoz ile çiftleştirilmiştir. $7$ numaralı horozun fenotipi bilinmemekte; ancak annesinin mavi tüylü, babasının ise beyaz tüylü olduğu bilinmektedir.

Bu çiftleşmeden doğan ilk civcivin ( $8$ numaralı birey) beyaz tüylü olduğu gözlemlendiğine göre, aynı çiftin doğacak ikinci civcivinin beyaz tüylü dişi olma olasılığı kaçtır?

\frac{5}{24}

\frac{3}{16}

\frac{1}{8}

\frac{1}{4}

\frac{5}{48}

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: $\frac{5}{24}$

Cevap

Doğacak ikinci civcivin beyaz tüylü dişi olma olasılığı

\frac{5}{24}

'tür.

Yapılan olasılık güncellemesine göre,

7

numaralı horozun mavi tüylü (

F^B F^W

) olma olasılığı

\frac{1}{3}

, beyaz tüylü (

F^W F^W

) olma olasılığı ise

\frac{2}{3}

'tür. Bu güncellenmiş değerler üzerinden ikinci yavrunun beyaz tüylü doğma olasılığı

\frac{5}{12}

olarak hesaplanır. Dişi olma olasılığı olan

\frac{1}{2}

ile çarpıldığında nihai sonuç

\frac{5}{24}

değerini veren seçenek olur.

Adım Adım Çözüm

1

Bireylerin bilinen genotiplerini belirleme.

4

numaralı mavi tüylü dişi tavuğun genotipi

F^B F^W

şeklindedir. İlk yavru olan

8

numaralı birey beyaz tüylü olduğundan genotipi

F^W F^W

olarak belirlenir.

Eksik baskın karakterlerde fenotipler genotipleri doğrudan yansıtır; mavi tüylüler heterozigot, beyaz tüylüler ise homozigottur.

2

7

numaralı horozun başlangıçtaki olası genotip oranlarını belirleme.

7

numaralı horozun babası beyaz tüylü (

F^W F^W

), annesi ise mavi tüylüdür (

F^B F^W

). Horoz babasından kesinlikle

F^W

alelini alacağından genotipi ya mavi (

F^B F^W

) ya da beyaz (

F^W F^W

) olabilir. Başlangıçta bu iki durumun olasılığı eşittir:

P(F^B F^W) = \frac{1}{2}

ve

P(F^W F^W) = \frac{1}{2}

.

Bilinmeyen atanın ebeveynlerinin genotiplerinden yola çıkarak olası genotip dağılımını kurmak gerekir.

3

İlk yavrunun beyaz tüylü olma durumuna göre

7

numaralı horozun genotip olasılıklarını Bayes teoremiyle güncelleme.

İlk yavru (

8

numara)

F^W F^W

genotipindedir.
* Eğer

7

numaralı horoz

F^B F^W

ise (

F^B F^W \times F^B F^W

),

F^W F^W

yavru olasılığı

\frac{1}{4}

'tür.
* Eğer

7

numaralı horoz

F^W F^W

ise (

F^B F^W \times F^W F^W

),

F^W F^W

yavru olasılığı

\frac{1}{2}

'dir.

Güncel Olasılıklar:
*

P(7 = F^B F^W | \text{İlk yavru } F^W F^W) = \frac{\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}}{\left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}\right) + \left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}\right)} = \frac{1}{3}

*

P(7 = F^W F^W | \text{İlk yavru } F^W F^W) = \frac{\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}}{\left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{4}\right) + \left(\frac{1}{2} \times \frac{1}{2}\right)} = \frac{2}{3}

Gerçekleşmiş bir olay (birinci yavrunun fenotipi), ebeveynin genotipine dair olasılık dağılımını değiştirir (koşullu olasılık).

4

İkinci yavrunun beyaz tüylü (

F^W F^W

) olma olasılığını hesaplama.

Güncellenmiş olasılıklara göre:
* Horozun

F^B F^W

olması durumunda (

\frac{1}{3}

olasılıkla), beyaz yavru olasılığı

\frac{1}{4}

'tür:

\frac{1}{3} \times \frac{1}{4} = \frac{1}{12}

* Horozun

F^W F^W

olması durumunda (

\frac{2}{3}

olasılıkla), beyaz yavru olasılığı

\frac{1}{2}

'dir:

\frac{2}{3} \times \frac{1}{2} = \frac{4}{12}

Toplam beyaz yavru olasılığı:

\frac{1}{12} + \frac{4}{12} = \frac{5}{12}

Ebeveynin olası tüm genotip durumlarının ikinci yavru üzerindeki bağımsız etkileri toplanır.

5

Cinsiyet olasılığını dahil ederek nihai sonucu bulma.

İkinci yavrunun hem beyaz tüylü hem de dişi olma olasılığı:

\frac{5}{12} \times \frac{1}{2} = \frac{5}{24}

bulunur.

Tüy rengi ve cinsiyet karakterleri bağımsız kalıtıldığından olasılıkları çarpılır.

Anahtar Kavram

Eksik baskınlıkta genotip-fenotip ilişkisinin soyağacı üzerinde koşullu olasılık (Bayes teoremi) ile analiz edilmesi

Soru 2Soru →

İnsanlarda MN kan grubu sisteminde M ve N alelleri birbirine eş baskındır. Aşağ��da verilen genotipik çaprazlamalar ile bu çaprazlamalar sonucunda oluşabilecek yavruların fenotip/genotip oranlarını doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

MN x MN çaprazlaması 1:2:1 oranında fenotip ve genotip ayrışımı ile; MM x NN çaprazlaması %100 oranında eş baskın fenotipli bireyler ile; MN x NN çaprazlaması ise 1:1 oranında fenotip ve genotip ayrışımı ile eşleşir.

Genetik çaprazlama kurallarına göre, heterozigot eş baskın iki bireyin (

MN \times MN

) çaprazlanması sonucu

1:2:1

fenotip ve genotip oranı elde edilir. Homozigot farklı bireylerin (

MM \times NN

) çaprazlanmasıyla yavruların tamamı heterozigot ve dolayısıyla eş baskın fenotipte olur. Bir heterozigot ve bir homozigot bireyin (

MN \times NN

) çaprazlanması ise

1:1

oranında fenotip ve genotip ayrışımı gösterir.

Adım Adım Çözüm

1

MN \times MN

çaprazlamasını Punnett karesiyle analiz etmek.

Oluşan genotipler

MM

,

MN

,

MN

,

NN

şeklindedir. Fenotipler de sırasıyla M, MN ve N olur. Oran

1:2:1

'dir.

Eş baskınlıkta heterozigot bireyler (

MN

) her iki alelin de özelliğini fenotipte gösterdiğinden fenotip ve genotip oranları birbirine eşittir.

2

MM \times NN

çaprazlamasını analiz etmek.

Tüm yavrular

MN

genotipine sahip olur, bu da \%100 eş baskın fenotip demektir.

Farklı homozigot alellere sahip ebeveynlerin çaprazlanmasıyla sadece heterozigot yavrular meydana gelebilir.

3

MN \times NN

çaprazlamasını analiz etmek.

Yavruların yarısı

MN

, diğer yarısı ise

NN

genotipine sahip olur. Oran

1:1

'dir.

Heterozigot birey ile homozigot bireyin çaprazlanması sonucunda fenotip ve genotip dağılımı yarı yarıya (

1:1

) gerçekleşir.

Anahtar Kavram

Eş baskınlıkta heterozigot genotipli bireylerin her iki alelin de özelliğini fenotipte göstermesi ve buna bağlı olarak monohibrit çaprazlamalarda fenotip oranının genotip oranına (

1:2:1

) eşit olması.

Soru 3Soru →

Aşağıda verilen kalıtım çaprazlamaları ile bu çaprazlamalar sonucunda oluşabilecek yavru döllerin fenotip/genotip özelliklerini doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Homozigot kırmızı akşamsefası ile pembe akşamsefası çaprazlaması

\%50

pembe,

\%50

kırmızı fenotip verir; heterozigot

MN

çaprazlaması

1:2:1

oranında

M

,

MN

,

N

fenotipleri verir;

AB

ve

O

çaprazlaması

\%50

A

,

\%50

B

heterozigot yavrular verir; homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlaması ise

\%100

AB

fenotipinde heterozigot yavrular verir.

Verilen çaprazlamalar eş baskınlık ve eksik baskınlık kurallarına göre yapıldığında: akşamsefası bitkisinde kırmızı ve pembe çiçek çaprazlanması

\%50

pembe,

\%50

kırmızı fenotip verir; heterozigot

MN

çaprazlaması

1:2:1

oranında

M

,

MN

,

N

fenotipleri verir;

AB

ve

O

kan grubu çaprazlaması

\%50

A

,

\%50

B

heterozigot yavrular verir; homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlaması ise

\%100

AB

fenotipinde heterozigot yavrular verir.

Adım Adım Çözüm

1

Eksik baskınlık kalıtımına göre akşamsefası çaprazlamasını yapınız.

C^R C^R \times C^R C^W \rightarrow \frac{1}{2} C^R C^R\text{ (kırmızı)} + \frac{1}{2} C^R C^W\text{ (pembe)}

genotip ve fenotipleri elde edilir.

Bitkilerde çiçek rengi eksik baskın olduğundan homozigot kırmızı ile heterozigot pembenin çaprazlanması eşit oranda kırmızı ve pembe fenotip oluşturur.

2

Eş baskın

MN

kan grubu çaprazlamasını yapınız.

L^M L^N \times L^M L^N \rightarrow \frac{1}{4} L^M L^M\text{ (M)} + \frac{1}{2} L^M L^N\text{ (MN)} + \frac{1}{4} L^N L^N\text{ (N)}

elde edilir. Fenotip ayrışım oranı

1:2:1

olur.

Eş baskınlıkta heterozigot bireylerin kendileştirilmesi sonucu hem genotip hem de fenotip ayrışım oranları her zaman

1:2:1

olarak gerçekleşir.

3

AB

ve

O

kan gruplu bireylerin çaprazlanmasını analiz ediniz.

I^A I^B \times I^O I^O \rightarrow \frac{1}{2} I^A I^O\text{ (A kan grubu)} + \frac{1}{2} I^B I^O\text{ (B kan grubu)}

elde edilir.

Anne ve babadan gelen alellerin kombinasyonu sonucu oluşan yavruların tamamı heterozigot genotiptedir ve fenotipik olarak eşit olasılıkla

A

veya

B

grubundandır.

4

Homozigot

A

ve homozigot

B

çaprazlamasını gerçekleştiriniz.

I^A I^A \times I^B I^B \rightarrow \%100 I^A I^B\text{ (AB kan grubu)}

genotipi elde edilir.

Homozigot iki farklı eş baskın fenotipin çaprazlanmasıyla oluşacak yavruların tamamı heterozigot ve eş baskın fenotipte olur.

Anahtar Kavram

Eş baskınlık ve eksik baskınlık kalıtım modellerinde genotip ve fenotip ayrışım oranlarının analizi.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 4Soru →

Kalıtımda mendelyan olmayan kalıtım tiplerinden olan eş baskınlık (kodominans) ve eksik baskınlık ile ilgili bazı tanımlar ve özellikler aşağıda verilmiştir. Buna göre, sol sütunda verilen açıklamaları sağ sütundaki kavram veya durumlarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eş baskınlık tanımı insanlardaki

AB

ve

MN

kan grupları ile; eksik baskınlık tanımı akşamsefası bitkisinde pembe çiçek oluşumu ile; heterozigot iki bireyin çaprazlanması ise

1:2:1

oranında fenotip ve genotip ayrışımı ile eşleşir.

Doğru eşleştirmede; heterozigot bireyin her iki fenotipi birlikte göstermesi eş baskınlık ve

AB

/

MN

kan grupları ile; ara fenotip oluşturması eksik baskınlık ve akşamsefası örneği ile; heterozigot iki bireyin çaprazlanması ise fenotip ve genotip oranlarının

1:2:1

olarak eşit çıkması ile eşleşir.

Adım Adım Çözüm

1

Eş baskınlık kavramının ve örneklerinin belirlenmesi

Heterozigot bireyin her iki alelin özelliğini de fenotipte tam ve bağımsız olarak göstermesi durumunun eş baskınlık olduğu ve

AB

/

MN

kan gruplarının buna örnek teşkil ettiği tespit edilir.

Mendel genetiğinden sapma gösteren bu kalıtım biçiminde aleller birbirine baskın gelemediğinden her ikisi de doğrudan gözlenebilir.

2

Eksik baskınlık kavramının ve örneklerinin belirlenmesi

Heterozigot bireyin ebeveynlerden farklı, yeni bir ara fenotip oluşturması durumunun eksik baskınlık olduğu ve akşamsefasındaki kırmızı-beyaz çaprazlamasından pembe çiçek elde edilmesiyle örneklendiği belirlenir.

Aleller birbirinin etkisini tam olarak bastıramadığından ortaya çıkan fenotip her iki homozigot durumun karışımı olan ara fenotiptir.

3

Heterozigot çaprazlama oranlarının analiz edilmesi

Eş baskın veya eksik baskın iki heterozigot bireyin çaprazlanması durumunda (

MN \times MN

veya

C^K C^B \times C^K C^B

) fenotip ve genotip oranlarının

1:2:1

olarak gerçekleştiği hesaplanır.

Her iki durumda da heterozigot genotip (

MN

veya

C^K C^B

) kendine özgü bir fenotip sergilediği için fenotip ayrışım oranı genotip ayrışım oranına (

1:2:1

) tam olarak eşit olur.

Anahtar Kavram

Eş baskınlık ve eksik baskınlıkta heterozigot bireylerin fenotipik yansıması ve bu durumların çaprazlama oranlarına etkisi.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 5Soru →

Akşamsefası ( $Mirabilis$ $jalapa$ ) bitkisinde çiçek rengini belirleyen kırmızı ( $K$ ) ve beyaz ( $B$ ) renk alelleri arasında eksik baskınlık görülür ve heterozigotlar pembe ( $KB$ ) çiçeklidir. Tohum şekli bakımından ise düz tohum aleli ( $D$ ), buruşuk tohum aleline ( $d$ ) tam baskındır. Pembe çiçekli ve heterozigot düz tohumlu iki bitkinin çaprazlanması sonucu oluşacak oğul döllerle ( $F_1$ ) ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? (Genler bağımsızdır.)

Oğul döllerde ortaya çıkabilecek fenotip çeşidi sayısı

6

'dır.

Oğul döllerde ortaya çıkabilecek genotip çeşidi sayısı

9

'dur.

Kırmızı çiçekli ve heterozigot düz tohumlu bir bitkinin oluşma olasılığı

\frac{1}{4}

'tür.

Pembe çiçekli ve düz tohumlu bir bitkinin oluşma olasılığı

\frac{3}{8}

'dir.

Beyaz çiçekli ve buruşuk tohumlu bir bitkinin oluşma olasılığı

\frac{1}{16}

'dır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kırmızı çiçekli ve heterozigot düz tohumlu bir bitkinin oluşma olasılığı $\frac{1}{4}$ 'tür.

Cevap

Kırmızı çiçekli ve heterozigot düz tohumlu bir bitkinin oluşma olasılığının

\frac{1}{4}

olduğunu belirten ifade yanlıştır; bu olasılık

\frac{1}{8}

olmalıdır.

Kırmızı çiçekli (

KK

) olma olasılığı

\frac{1}{4}

olup, heterozigot düz tohumlu (

Dd

) olma olasılığı ise

\frac{1}{2}

'dir. Bu iki bağımsız olasılığın birlikte gerçekleşme olasılığı

\frac{1}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{8}

olmalıdır. Dolayısıyla, bu kombinasyonun olasılığını

\frac{1}{4}

olarak belirten ifade yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1

Çiçek rengi karakteri yönüyle çaprazlama yaparak olasılıkları belirleme.

Pembe çiçekli iki akşamsefası bitkisinin çaprazlanması (

KB \times KB

) sonucunda

F_1

dölünde genotip ve fenotip oranları şu şekilde bulunur:

\frac{1}{4}

Kırmızı (

KK

),

\frac{2}{4}

(yani

\frac{1}{2}

) Pembe (

KB

),

\frac{1}{4}

Beyaz (

BB

). Fenotip çeşidi sayısı

3

, genotip çeşidi sayısı

3

'tür.

Eksik baskınlıkta heterozigot genotip ara fenotip oluşturduğundan fenotip çeşidi sayısı ve oranları genotip çeşidi sayısı ve oranlarına eşittir.

2

Tohum şekli karakteri yönüyle çaprazlama yaparak olasılıkları belirleme.

Heterozigot düz tohumlu iki bitkinin çaprazlanması (

Dd \times Dd

) sonucunda genotip oranları

\frac{1}{4}

DD

,

\frac{1}{2}

Dd

,

\frac{1}{4}

dd

olarak bulunur. Fenotip oranları ise

\frac{3}{4}

Düz tohumlu (

D-

) ve

\frac{1}{4}

Buruşuk tohumlu (

dd

) şeklindedir. Fenotip çeşidi sayısı

2

, genotip çeşidi sayısı

3

'tür.

Tohum şekli karakterinde tam baskınlık söz konusudur; homozigot baskın ve heterozigot genotipler dış görünüşte aynı fenotipi (düz) gösterir.

3

Bağımsız genlerin olasılık kurallarını uygulayarak fenotip/genotip çeşitlerini ve kombine olasılıkları hesaplama.

Toplam fenotip çeşidi:

3 \times 2 = 6

. Toplam genotip çeşidi:

3 \times 3 = 9

. Kırmızı çiçekli (

KK

) olma olasılığı (

\frac{1}{4}

) ile heterozigot düz tohumlu (

Dd

) olma olasılığının (

\frac{1}{2}

) çarpımı:

\frac{1}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{8}

'dir.

Genleri bağımsız olan farklı karakterlerin birlikte ortaya çıkma olasılığı, her bir karakterin tek tek gerçekleşme olasılıklarının çarpılmasıyla hesaplanır.

Anahtar Kavram

Eksik baskınlık ve tam baskınlık gösteren karakterlerin dihibrit çaprazlama olasılık hesabı

Tahmini Süre:2m 0s

Eş Baskınlık ve Eksik Baskınlık

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar