Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'deki ovalar oluşum kökenlerine göre tektonik, karstik ve delta ovaları gibi farklı gruplara ayrılmaktadır. Aşağıdaki tabloda bazı ovalar ve bu ovaların oluşum türleri eşleştirilmiştir:

Buna göre, tablodaki ovalardan hangisinin oluşum türü yanlış eşleştirilmiştir?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle bitki örtüsünün cılız olduğu kurak ve yarı kurak sahalarda rüzgârlar yer şekillerini oluşturmada önemli bir dış kuvvettir. Buna göre, aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda rüzgârların doğrudan etkili olduğu söylenemez?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirme kapasitesi; iklimsel kuraklık, bitki örtüsünün cılızlığı, yüzeydeki malzemenin boyutu ve litolojik direnç gibi faktörlerin karmaşık etkileşimiyle belirlenir.

Buna göre, Türkiye'deki rüzgâr şekilleri ve bu şekilleri oluşturan jeomorfolojik süreçler ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi coğrafi açıdan yanlıştır?

Türkiye'de kıyıların şekillenmesinde dağların uzanış doğrultusu, kıta sahanlığının (şelf alanı) genişliğini ve buna bağlı olarak delta ovalarının oluşumunu doğrudan etkiler. Dağların denize dik uzandığı, kıyı derinliğinin az ve kıta sahanlığının geniş olması sebebiyle delta oluşumuna en elverişli olan kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de çözünebilen kayaçlar üzerinde oluşan yer şekilleri, arazideki kayaç türüne göre farklılıklar göstermektedir. Özellikle İç Anadolu Bölgesi'nde "alçı taşı" olarak da bilinen kayaçlar üzerinde yaygın bir karstlaşma süreci görülür. Buna göre, Türkiye'de bu kayaç türüne bağlı olarak gelişen yer şekillerinin en yoğun bulunduğu il aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisinin (aşınım ve birikim) en fazla olduğu yerlerin başında İç Anadolu'daki Konya-Karapınar çevresi ile Doğu Anadolu'daki Iğdır Ovası gelmektedir. Bu alanlarda rüzgârın şekillendirme gücünün, Türkiye'deki diğer yarı kurak sahalara oranla daha şiddetli olmasında iklimsel faktörlerin yanı sıra yer yapısına dair özellikler de etkili olmuştur.

Buna göre, söz konusu sahalarda rüzgârın jeomorfolojik bir dış kuvvet olarak etkinliğini artıran temel litolojik faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de karstik yer şekillerinin oluşumu ve dağılışı üzerinde litolojik yapı (kayaç türü) belirleyici bir rol oynamaktadır. Ülkemizde karstik aşınım süreçleri sadece kireç taşları ($CaCO_3$) üzerinde değil, aynı zamanda çözünme hızı çok daha yüksek olan jips (alçı taşı - $CaSO_4 \cdot 2H_2O$) tabakaları üzerinde de gerçekleşmektedir. Bu durum, bölgeye özgü hızlı gelişen obruk, dolin ve mağara gibi şekillerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Buna göre, jips karstına bağlı olarak gelişen yer şekillerine aşağıdaki illerin hangisinde en yaygın şekilde rastlanır?

Türkiye kıyılarının jeomorfolojik gelişiminde dağların uzanış doğrultusu, dördüncü jeolojik zamandaki deniz seviyesi değişimleri (transgresyon) ve akarsuların biriktirme faaliyetleri temel belirleyicilerdir. Bu faktörlerin bölgesel farklılıklar göstermesi, Türkiye'nin üç tarafında birbirinden farklı kıyı tiplerinin ve yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Buna göre, Türkiye'deki kıyı tipleri ve bu tiplerin görüldüğü alanların özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle bitki örtüsünün cılız ve arazinin sel sularıyla aşınmaya müsait olduğu alanlarda 'kırgıbayır' (badlands) ve 'peri bacaları' gibi yer şekillerine rastlanmaktadır. Her iki yer şeklinin oluşum süreçleri ve karakteristik özellikleri dikkate alındığında, bu şekilleri birbirinden ayıran 'temel' litolojik (kayaç yapısı) fark aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yüksek dağlık bölgelerinde yapılan jeomorfolojik araştırmalarda; sirk gölleri, U tipi vadi profilleri ve moren yığınları gibi oluşumlara rastlanmaktadır. Bu yer şekillerinin bulunduğu bir bölgeyle ilgili olarak aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Türkiye'de karstik şekiller; kayaç türüne (litoloji), yer altı sularının hareketine ve aşınım-birikim süreçlerine bağlı olarak gelişim gösterir. Akdeniz Bölgesi'nde kalker (kireç taşı), İç Anadolu'da ise jips (alçı taşı) üzerinde farklı büyüklükte ve karakterde karstik yapılar mevcuttur.

Buna göre, Türkiye’deki karstik yer şekilleriyle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'deki akarsuların orta ve aşağı çığırlarında, yatak eğiminin azaldığı ve yatağın genişlediği kesimlerde "ırmak adası" (kum adası) adı verilen birikim şekillerine rastlanmaktadır. Ancak bu yer şekilleri çoğu zaman kalıcı bir nitelik taşımamakta, belirli dönemlerde görülüp daha sonra yer değiştirmekte veya tamamen ortadan kalkmaktadır.

Bu yer şekillerinin geçici bir karaktere sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’de dış kuvvetler ve yer yapısı etkileşimi sonucunda meydana gelen heyelan ve erozyon olayları; oluşum dinamikleri, etkili oldukları coğrafi sahalar ve korunma yöntemleri bakımından temel farklılıklara sahiptir. Karadeniz yamaçlarındaki killi yapı ve bakı etkisiyle tetiklenen kar erimeleri ile İç Anadolu’daki bitki örtüsü kaybı, bu süreçlerin Türkiye'deki temel belirleyicileri arasındadır.

Buna göre, Türkiye’de heyelan ve erozyon olaylarının gelişim süreçleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin platoları; oluşum kökenleri, üzerindeki hakim malzeme örtüsü ve deniz seviyesinden yükseltileri bakımından farklılıklar gösterir. Bu farklılıklar, platoların su tutma kapasitesini ve toprak verimliliğini etkileyerek ekonomik faaliyetlerin sınırlarını belirler.

Buna göre, Türkiye'deki platoların oluşum özellikleri ve bu alanlardaki ekonomik faaliyetler hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde platolar, epirojenik yükselme ve akarsu aşındırmasının birleşik bir ürünüdür. Oluşum süreçlerine göre yapılan sınıflandırmalarda, İç Anadolu Bölgesi'ndeki düzlüklerin çoğu "tabaka düzlüğü (yatay duruşlu)" platolar olarak adlandırılır. Bu sınıflama içerisinde yer alan Obruk Platosu, ismini aldığı derin karstik kuyuların (obruklar) varlığına rağmen "karstik plato" (Teke ve Taşeli gibi) kategorisinde değerlendirilmez.

Obruk Platosu'nun yapısal ve litolojik özellikleri dikkate alındığında, bu sahanın karstik platolardan ziyade tabaka düzlüğü platolarıyla aynı kategoride yer almasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekilleri çeşitlilik gösterir ve dağlar oluşum süreçlerine göre kıvrımlı, kırıklı veya volkanik yapıda olabilir. Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi volkanik faaliyetler sonucunda oluşmuş bir dağ kütlesidir?

Türkiye'de $4.$ jeolojik zamanda meydana gelen deniz seviyesi yükselmeleri (transgresyon), farklı kıyı tiplerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu süreçte, özellikle karstik arazilerde yer alan derin kanyon vadilerin sular altında kalmasıyla oluşan ve dünyada nadir rastlanan kıyı tipine 'kalanklı kıyı' adı verilir.

Buna göre, sözü edilen kıyı tipinin Türkiye'deki en belirgin örnekleri aşağıdaki alanların hangisinde yer almaktadır?

Türkiye’nin dağları, oluşum süreçlerine göre kıvrımlı, kırıklı ve volkanik dağlar olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Bu dağların oluşum kökenleri ve Türkiye coğrafyasındaki dağılışı dikkate alındığında, aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de özellikle bitki örtüsünün gür olduğu Doğu Karadeniz kıyı kuşağında ağaçlandırma çalışmalarının kütle hareketlerini (heyelan) durdurmada tek başına yeterli olmaması, bu sürecin erozyondan farklı bir mekanizmaya sahip olduğunu göstermektedir.

Buna göre, heyelanı erozyondan ayıran ve bitki örtüsünün bu olay üzerindeki önleyici etkisini sınırlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin kıyı kesimlerinde dağların denize göre uzanış doğrultusu, iç kesimlerle yapılan karayolu ve demiryolu ulaşımının maliyetini doğrudan etkilemektedir. Dağların denize dik uzandığı alanlarda ulaşım daha kolay ve ekonomik iken, paralel uzandığı alanlarda maliyetler artmaktadır. Buna göre, aşağıdaki dağ sıralarından hangisinin uzanış biçimi, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım maliyetinin diğerlerine göre daha düşük olmasını sağlar?