Türkiye'nin Yer Şekilleri

Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) buzullaşmalarının Türkiye yer şekilleri üzerindeki etkisi incelendiğinde; buzul dillerinin indiği alt sınırın ve kalıcı kar başlangıç yükseltisinin bölgeden bölgeye farklılık gösterdiği görülür. Bu farklılıkta matematik konum (enlem) ile özel konum (yükselti, nemlilik, bakı) özellikleri temel belirleyicidir.

Buna göre, aşağıda verilen dağlık kütleler veya yamaçlar arasındaki buzullaşma sınırı farklarından hangisinin temel nedeni diğerlerinden farklı bir konum özelliği ile açıklanır?

Türkiye'de yer alan platolar oluşum özelliklerine ve üzerinde yürütülen ekonomik faaliyetlere göre farklılık gösterir. Yükseltisi oldukça fazla olan, lav örtüsüyle kaplı arazilerde yaz yağışlarına bağlı olarak gür çayırların yetiştiği ve buna bağlı olarak büyükbaş mera hayvancılığının temel geçim kaynağı olduğu plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de platoların oluşumu; volkanizma, karstlaşma, aşınım (peneplen) ve tabaka düzlüğü gibi farklı jeolojik süreçlere dayanmaktadır. Bu oluşum süreçleri, platoların hem litolojik (taş yapısı) özelliklerini hem de üzerindeki ekonomik faaliyetleri doğrudan etkilemektedir. Buna göre; aşağıda verilen plato ve oluşum süreci eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

Akarsular, yatak eğiminin ve akış hızının yüksek olduğu yerlerde enerjilerinin büyük kısmını yatağı kazmaya (derine aşındırma) harcarken; eğimin azaldığı ve hızın düştüğü yerlerde yana aşındırma ve biriktirme faaliyetlerine yönelirler.

Buna göre, yatak eğimi azalan bir akarsu kesiminde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Türkiye'de sıradağların kıyı çizgisine paralel uzandığı bölgelerde kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım, dağ sıraları üzerindeki doğal geçitler ve tüneller aracılığıyla sağlanır. Doğu Karadeniz Bölümü'nde dağların kıyıya paralel iki sıra halinde uzanması, kıyıdan en iç kesimlerdeki merkezlere ulaşımda 'kademeli' bir geçit sisteminin kullanılmasını zorunlu hale getirmiştir.

Buna göre, Rize limanından yük alan bir tırın en kısa güzergâhı takip ederek Erzurum şehrine ulaşması için sırasıyla hangi dağ sıralarını ve bu dağlar üzerindeki geçitleri aşması gerekir?

Yer kabuğunu oluşturan tabakaların esnekliğini yitirerek sertleştiği alanlarda, yan basınçların etkisiyle kıvrılma yerine kırılmalar meydana gelir. Bu kırılma sonucunda yükselen kısımlara "horst", çöken kısımlara ise "graben" adı verilir. Türkiye'nin jeolojik yapısı dikkate alındığında, aşağıdaki dağlardan hangisinin bu şekilde oluşan bir "horst" kütlesi olduğu söylenebilir?

Türkiye'de akarsuların denize döküldükleri yerlerde delta ovaları oluşturabilmesi; kıyı topoğrafyası, deniz derinliği ve akarsu özellikleri gibi faktörlerin etkileşimine bağlıdır.

Ege kıyılarında delta oluşumunun Doğu Karadeniz kıyılarına göre çok daha yaygın ve büyük ölçekli olması, bu bölgenin öncelikle hangi özelliğine bağlanabilir?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisi; bitki örtüsünün cılız, nem oranının düşük ve mekanik çözülmenin şiddetli olduğu kurak sahalarda daha belirgindir. Bu durumun en tipik örnekleri İç Anadolu'da Konya-Karapınar çevresi ile Güneydoğu Anadolu düzlüklerinde görülür.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu bölgelerde rüzgârların doğrudan aşındırma faaliyeti sonucunda oluşan bir yer şeklidir?

Türkiye, mutlak konumu gereği orta kuşakta yer aldığı için buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi diğer dış kuvvetlere göre daha sınırlıdır. Ancak Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) dönemindeki iklim salınımları sırasında, yükseltisi fazla olan dağlık alanlarda buzul aşındırma ve biriktirme faaliyetleri gerçekleşmiştir.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde buzul topoğrafyasına ait izlere (sirk gölleri, morenler vb.) rastlanması beklenmez?

Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi; yıllık yağış miktarının azaldığı, bitki örtüsünün seyrekleştiği ve fiziksel ufalanmanın şiddetli olduğu kurak-yarı kurak bölgelerde belirginleşir. Konya-Karapınar yöresi, bu dış kuvvetin hem aşındırma hem de biriktirme yoluyla oluşturduğu topografik unsurların Türkiye'deki en tipik örneklerini barındırmaktadır.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekli eşleştirmelerinden hangisi rüzgârın doğrudan etkisiyle oluşmuş "aşındırma" ve "biriktirme" şekillerine sırasıyla doğru bir örnektir?

Türkiye'de delta ovalarının oluşabilmesi için kıta sahanlığının geniş (kıyının sığ) olması, kıyıda güçlü dalga ve akıntıların bulunmaması ve akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması gerekir. Bu şartların sağlandığı Orta Karadeniz ve Çukurova gibi alanlarda geniş deltalar oluşurken, bazı büyük akarsularımızın ağız kısmında beklenen büyüklükte deltalar meydana gelememiştir.

Buna göre; Sakarya Nehri'nin döküldüğü Karadeniz kıyılarında, Kızılırmak'ın oluşturduğu Bafra Ovası gibi geniş bir deltanın oluşmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekilleri özellikleri dikkate alındığında, platoların yükseltisi batıdan doğuya doğru gidildikçe genel olarak artış gösterir. Bu yükselti farkı, platoların iklim özelliklerini ve üzerinde yürütülen temel ekonomik faaliyetleri de doğrudan etkiler. Buna göre, yükseltisi en az olan ve bu nedenle tarım veya hayvancılıktan ziyade sanayi, ticaret ve ulaşım faaliyetlerinin en fazla geliştiği plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de rüzgârların doğrudan yer şekillerini biçimlendirici etkisi (aşınım ve birikim), belirli coğrafi sahalarda diğer dış kuvvetlere oranla daha belirgindir. Özellikle İç Anadolu'da Konya-Karapınar çevresi ile Doğu Anadolu'da Iğdır Ovası, rüzgâr faaliyetlerinin en şiddetli hissedildiği alanlar arasında yer alır.

Bu iki farklı bölgede rüzgârların yer şekillendirici etkisinin yüksek olmasında;

I. Yıllık yağış miktarının azlığına bağlı kuraklık,
II. Mekanik (fiziksel) çözünme sonucu oluşan kırıntılı malzemenin bolluğu,
III. Rüzgârın hızını kesecek engebelerin az olduğu geniş düzlüklerin varlığı,
IV. Arazinin büyük ölçüde dirençli masif kütlelerden oluşması

özelliklerinden hangileri ortak birer faktör olarak değerlendirilebilir?

Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması, farklı jeolojik zamanlarda meydana gelen değişimler ve dağların kıyı çizgisine göre uzanışı, kıyılarımızda çeşitli kıyı tiplerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Buna göre, Türkiye'nin kıyı özellikleri ve kıyı tipleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin jeolojik gelişiminde önemli bir yer tutan "Masif" araziler, Paleozoik'te (Birinci Zaman) oluşmuş, metamorfizmaya uğramış sert ve yaşlı kütlelerdir. Bu arazilerin Türkiye'deki dağılışı ve genel özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de kalıcı kar (toklutaş) sınırı ve buzullaşma etkilerinin alt sınırı, matematik konum gereği güneyden kuzeye doğru gidildikçe enlem etkisiyle alçalma eğilimi gösterir. Ancak özel konum şartları, bu genel kuralın bölgesel ölçekte sapmalara uğramasına neden olabilmektedir. Örneğin, Doğu Karadeniz kıyı kuşağındaki yüksek dağlarda Pleistosen dönemine ait buzul izlerinin başladığı yükseltinin, Türkiye'nin iç ve güney kesimlerindeki benzer hatta daha yüksek zirvelere sahip dağlara göre çok daha aşağılarda yer aldığı görülmektedir.

Bu durumun ortaya çıkmasında ve buzul sınırının enlem etkisinden bağımsız olarak alçalmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye arazisinin jeolojik gelişimi; levha hareketleri, tortullanma süreçleri ve farklı zamanlarda etkili olan iç kuvvetlerin (orojenez, epirojenez, volkanizma) karmaşık bir etkileşimidir. Bu süreçler neticesinde Anadolu, farklı karakterdeki jeolojik yapıların bir araya gelmesiyle bugünkü mozaik yapısını kazanmıştır.

Buna göre, Türkiye'nin jeolojik geçmişi ve bu süreçlerin günümüz yer şekillerine yansımalarıyla ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi bilimsel olarak yanlıştır?

Türkiye'deki akarsuların rejimleri genellikle düzensizdir. Bu durum, yıl içinde akarsuyun taşıdığı su miktarında ve buna bağlı olarak aşındırma-biriktirme faaliyetlerinde belirgin değişikliklere neden olur. Özellikle yatak eğiminin azaldığı geniş tabanlı vadilerde, yaz kuraklığına bağlı olarak debinin düştüğü dönemlerde akarsuyun taşıdığı materyaller yatak içerisinde birikmeye başlar.

Buna göre, akım şiddetinin arttığı dönemlerde yer değiştirebilen veya tamamen ortadan kalkabilen bu geçici akarsu birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda ve değişiminde dış kuvvetler ile kütle hareketleri önemli bir yere sahiptir. Özellikle erozyon ve heyelan süreçleri, hem doğal dengenin korunması hem de ekonomik faaliyetlerin sürdürülebilirliği açısından sıklıkla karşılaştırılan iki olgudur. Bu iki sürecin oluşum mekanizmaları ve önleyici tedbirleri dikkate alındığında, aralarındaki temel farkla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Rüzgârların yer şekillerini aşındırma ve biriktirme yoluyla şekillendirme gücü; rüzgârın hızına ($V$), zemindeki malzemenin kuruluğuna ($k$) ve bitki örtüsünün yoğunluğuna ($b$) bağlı olarak değişir. Bu değişkenler arasındaki ilişki kabaca $Güç \propto \frac{V \cdot k}{b}$ şeklinde ifade edilebilir.

Türkiye'nin coğrafi özellikleri ve rüzgâr şekillerinin dağılışı dikkate alındığında, yukarıdaki değişkenler ve bu dış kuvvetin etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?