Türkiye'nin Yer Şekilleri

Coğrafya dersinde öğrencilerine Türkiye'deki ovaların oluşum mekanizmalarını anlatan bir öğretmen, tahtaya üç farklı ovanın belirgin özelliklerini şu şekilde yazmıştır:

• X Ovası: Kireç taşı (kalker) tabakalarının yaygın olduğu sahada, kimyasal çözünme süreçlerine bağlı olarak gelişmiş polye özelliğindeki düzlüklerdir.
• Y Ovası: Levha hareketlerine bağlı olarak gelişen ve Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) üzerinde yer alan çöküntü hendeği içinde alüvyal dolgularla oluşmuştur.
• Z Ovası: Akarsu havzasındaki erozyonla taşınan kırıntılı malzemelerin, gelgit genliğinin düşük ve kıta sahanlığının geniş olduğu kıyı kuşağında birikmesiyle meydana gelmiştir.

Bu özelliklere göre X, Y ve Z ovaları aşağıdakilerin hangisinde doğru örneklendirilmiştir?

Türkiye arazisinin bugünkü jeomorfolojik görünümünü kazanmasında $III.$ Jeolojik Zaman'ın sonlarında hız kazanan levha hareketleri belirleyici olmuştur. Özellikle güneyden Arap Levhası'nın, kuzeyden ise Avrasya Levhası'nın Anadolu kütlesini sıkıştırması, bölgede şiddetli tektonik olaylara yol açmıştır. Buna göre, sözü edilen sıkıştırma hareketinin bir sonucu olarak Anadolu levhasında meydana gelen temel gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Doğadaki bazı kayaçlar su ile temas ettiğinde kimyasal olarak kolayca çözünebilme özelliğine sahiptir. Bu erime süreci sonucunda arazi yüzeyinde lapyalar (küçük kaya oyukları), dolinler (erime çanakları) ve obruklar (çökmüş derin kuyular) gibi aşınım şekilleri meydana gelir. Aynı zamanda, yer altı sularının içindeki eriyik minerallerin çökelmesiyle mağaralarda sarkıt ve dikit gibi birikim şekilleri oluşur.

Temel özellikleri ve oluşum biçimleri verilen bu karstik şekillerin Türkiye'deki dağılışı dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de özellikle Ege Bölgesi'ndeki akarsuların, denize döküldükleri alanlara yakın yerlerde 'menderes'ler (büklümler) oluşturarak aktıkları gözlemlenmektedir.

Bir akarsuyun yatağında menderesler oluşturarak akması, bu akarsuyla ilgili aşağıdakilerden hangisinin kesin bir göstergesidir?

Rüzgârlar, bitki örtüsünün cılız ve kuraklığın belirgin olduğu bölgelerde hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleri yaparak yer yüzünü şekillendirirler. Buna göre, rüzgârların taşıdığı ince boyutlu materyallerin (toz ve kum), rüzgâr hızının azaldığı alanlarda üst üste yığılmasıyla oluşan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de heyelan olaylarının en yoğun görüldüğü saha Karadeniz Bölgesi iken, erozyonun en şiddetli olduğu alanlar İç ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir. Karadeniz Bölgesi'nde bitki örtüsünün gür ve koruyucu olmasına rağmen heyelan riskinin bu denli yüksek olması; heyelan oluşumunda aşağıdakilerden hangisinin bitki örtüsünden daha baskın bir role sahip olduğunu gösterir?

İç Anadolu Bölgesi'nin doğusunda, Kayseri ile Sivas illeri arasında yer alan ve ortalama yükseltisi $1500$ metreyi bulan Uzunyayla Platosu, Türkiye'nin önemli hayvancılık sahalarından biridir.

Bu platonun coğrafi konumu ve fiziki özellikleri göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu saha için yanlış bir değerlendirmedir?

Türkiye'de karstik yer şekillerinin oluşum süreci ve morfolojik özellikleri üzerinde kayaçların kimyasal çözünme hızı belirleyici bir faktördür. Batı Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen karstik şekiller çok daha büyük boyutlara (polye, geniş obruklar vb.) ulaşabilirken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde oluşan şekillerin genellikle daha küçük boyutlu olduğu ve yer şekillerinin çok daha kısa sürede morfolojik değişikliğe uğradığı gözlemlenmektedir.

Sivas ve çevresindeki karstik şekillerin Akdeniz'deki örneklere göre daha küçük boyutlu ve değişken olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin genç oluşumlu bir arazi yapısına sahip olması; tektonizma ve epirojenez gibi iç kuvvetlerin yer şekilleri üzerindeki etkisini belirgin kılmıştır. Bu durumun bir sonucu olarak ülkemizdeki ovaların büyük bir bölümü, aktif fay hatları üzerindeki çöküntü alanlarında (tektonik havzalarda) gelişim göstermiştir.

Bu şekilde oluşan ovaların genel özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu ovaların tümü için geçerli bir özellik değildir?

Anadolu levhasının tektonik evrimi; Mezozoik'teki tortullanma ve Alp kıvrımlarının hazırlık evresinden (Paleotektonik), Miyosen sonu itibarıyla başlayan aktif faylanma ve blok hareketleri evresine (Neotektonik) kadar uzanan karmaşık bir süreçtir. Günümüz Türkiye topoğrafyasını şekillendiren bu iki ana evrenin karakteristik özellikleri ve meydana gelen olaylar düşünüldüğünde, aşağıdakilerden hangisi Neotektonik dönemde (Üst Miyosen - Günümüz) gerçekleşen bir gelişme olarak kabul edilemez?

Türkiye'de dış kuvvetlerin aşındırma faaliyetleri ve kütle hareketleri; arazinin jeolojik yapısına, topografik özelliklerine ve iklim şartlarına göre farklılık gösterir. Aşağıdaki tabloda iki farklı yörede baskın olan süreçler ve özellikleri karşılaştırılmıştır:

Buna göre, bu yörelerdeki jeomorfolojik süreçlerle ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

Coğrafya dersinde ovalar konusuna giriş yapan bir öğretmen şu bilgileri vermiştir:

'Ovalarımız oluşum süreçlerine göre üç ana gruba ayrılır. Birincisi, akarsuların karalardan taşıdığı malzemeleri deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşan delta ovalarıdır. İkincisi, sular tarafından kolayca çözünebilen kayaçların yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi'nde (özellikle Teke ve Taşeli yörelerinde) erime çukurlarında oluşan karstik ovalardır. Üçüncüsü ise fay hatlarındaki çökmelerle meydana gelen çukurlukların dolmasıyla oluşan tektonik ovalardır.'

Öğretmenin bu giriş açıklamalarına göre, bir kıyıda delta ovası oluşabilmesi için aşağıdaki koşullardan hangisinin bulunması zorunludur?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisi incelendiğinde; bu sürecin sadece rüzgâr hızı ve bitki örtüsüyle değil, aynı zamanda litolojik yapı, mekanik ufalanma ve mineralojik özelliklerle de dinamik bir ilişki içinde olduğu görülür. Özellikle aşınım şekillerinin mikromorfolojik gelişimi, rüzgârın doğrudan etkisinden ziyade farklı dış süreçlerle olan etkileşimine dayanır.

Buna göre, Türkiye'deki rüzgâr şekilleri ve oluşum mekanizmalarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi, jeomorfolojik süreçler açısından ulaşılabilecek en kapsamlı ve doğru yargıdır?

Türkiye'nin yüksek dağlık alanlarında buzulların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan, dirençli kaya kütlelerinin buzul tarafından yontulmasıyla meydana gelen ve dış görünüşü itibarıyla deve hörgücüne benzeyen yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin ana dağ kuşaklarını oluşturan Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, genel itibarıyla $Alp$ Orojenezi'ne bağlı olarak gelişen kıvrımlı (antiklinal-senklinal) yapılardır. Ancak, bu kuşakların bazı bölümlerinde yer kabuğunun sertlik derecesine ve tektonik hatların özelliğine bağlı olarak kırılma (horst-graben) mekanizması hakim olmuştur. Akdeniz kıyı kuşağında yer almasına rağmen, çevresindeki kıvrımlı Toros dağ sisteminden bu yapısal yönüyle ayrılan ve üzerinde stratejik bir geçidin bulunduğu dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de buzulların yer şekillerini şekillendirme etkisi, diğer dış kuvvetlere (akarsu, rüzgar vb.) oranla oldukça sınırlıdır. Ancak Kaçkar, Erciyes, Cilo ve Ağrı gibi yüksek dağlarımızın zirvelerinde sirk gölleri, hörgüç kayalar ve moren yığınları gibi buzul şekillerine rastlanmaktadır. Türkiye'de bu tür yer şekillerinin görülmesi aşağıdakilerden hangisi ile doğrudan açıklanabilir?

Türkiye'de kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda suların kimyasal etkisiyle karstik topoğrafya gelişmiştir. Bu arazilerin en geniş yer kapladığı alanlar Toros Dağları kuşağı ile Teke ve Taşeli platoları (kalker araziler) olmakla birlikte, İç Anadolu'da Sivas ve Çankırı çevresinde (jips ve kaya tuzu) de karstik aşınım ve birikim şekillerine rastlanmaktadır.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekli, yaygın olarak görüldüğü litolojik alan ve oluşum türü eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de ortalama yükseltinin fazla olması, dördüncü jeolojik zamanda (Kuvaterner) birçok dağ kütlesi üzerinde buzul (glasyal) şekillerin oluşmasına imkan sağlamıştır. Ancak bir dağda buzul izlerine rastlanabilmesi için o dağın yükseltisinin dönemin iklim koşullarında buzullaşma sınırının üzerinde olması gerekir.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde sirk gölü, hörgüç kaya veya moren gibi buzul şekillerine rastlanma olasılığı en düşüktür?

Türkiye'de platolar; akarsular tarafından derince yarılmış, çevresine göre yüksekte bulunan geniş düzlüklerdir. Ancak bu genel tanımın aksine, bazı platolar aşınım süreçlerinin son aşamasına gelmiş ve deniz seviyesine oldukça yaklaşmıştır.

Aşınım düzlüğü (peneplen) karakterinde olan, yükseltisinin azlığına bağlı olarak tarımdan ziyade sanayi, ulaşım ve yerleşme faaliyetlerinin yoğunlaştığı plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye arazisinin temellerini oluşturan ve Birinci ($I.$) Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) meydana gelen kıvrımlanmalar sonucunda sertleşmiş, yaşlı kütlelere 'masif' adı verilir. Bu yaşlı kütlelerin (masifler) Türkiye'deki dağılımı ve özellikleri hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?