Bilgi Felsefesi

Aşağıda pragmatist (faydacı) bilgi felsefesinin önde gelen temsilcilerine ait temel kavramsal yaklaşımlar ve bunların epistemolojik açıklamaları verilmiştir. Bu yaklaşımlar ile doğru açıklamaları eşleştiriniz.

Rasyonalist filozoflar, bilginin kaynağı olarak aklı görseler de bu temel kabulün içini doldururken farklı kavramsal araçlar ve açıklamalar geliştirmişlerdir. Aşağıda rasyonalist filozofların epistemolojik görüşlerine dair yapılan açıklamaları, ilişkili oldukları temel kavramlarla eşleştiriniz.

Pozitivizm ve analitik felsefe, felsefe tarihinde metafiziksel kabullere karşı çıkışlarıyla ve bilimsel/olgusal yöntemi benimsemeleriyle öne çıkarlar. Aşağıda verilen filozof ve akımları, felsefe tarihindeki temel yaklaşımları veya savlarıyla doğru bir şekilde eşleştiriniz.

Rasyonalist (akılcı) filozoflar, bilginin kaynağının akıl olduğu konusunda uzlaşsalar da bu akli bilginin yapısını, kökenini ve açığa çıkarılma biçimini farklı kuramsal çerçevelerle açıklamışlardır. Aşağıda verilen rasyonalist filozofların epistemolojik yaklaşımlarını, bu yaklaşımlara temel oluşturan açıklamalarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Bir fikrin doğruluğu, onun durağan bir özelliğinde değil, zihnimizin karmaşık yaşam koşulları karşısında geliştirdiği eylem planlarının işlevselliğinde aranmalıdır. Düşünceler, çevreye uyum sağlama ve karşılaşılan sorunları çözme yolunda kullandığımız birer araçtan ibarettir. Eğer bir kuram ya da inanç, bizi çevreleyen dünyayı daha yaşanabilir kılıyor, belirsizlikleri gideriyor ve eylemlerimizi başarıya ulaştırıyorsa, o kuram geçerlidir.

Bu parçada dile getirilen görüşe göre, bilginin doğruluk ölçütü aşağıdakilerden hangisidir?

Bahçede duran bir ağaç insan zihninden bağımsız bir şekilde var olduğu için bir gerçekliktir. Ancak 'Bahçede yeşil yapraklı bir ağaç vardır.' ifadesi dış dünyadaki bu durumla uyuşuyorsa doğru, uyuşmuyorsa yanlıştır.

Buna göre, bilgi felsefesindeki 'doğruluk' kavramını 'gerçeklik' kavramından ayıran temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Bir düşünce ya da kuram, kendi başına ne doğrudur ne de yanlıştır. Tıpkı bir harita gibi, onun değeri bize sunduğu yönlendirme gücünde yatar. Yolunu kaybetmiş bir yolcu için doğru harita, onu aradığı hedefe ulaştıran haritadır; onu çıkmaza sokan harita ise yanlıştır. Dolayısıyla bir düşüncenin doğruluğu, onun yaşamda karşılaştığımız sorunları çözmede işlevsel bir araç olarak iş görmesine bağlıdır.

Bu parçada dile getirilen görüşü savunan bir düşünür, bilginin doğruluğunu aşağıdakilerden hangisine dayandırır?

Bir gülün şekli, büyüklüğü ve hareket durumu o nesnenin kendisine aittir; gül, biz onu algılasak da algılasak da bu niteliklere doğrudan sahiptir. Ancak gülün kokusu, rengi veya tadı gülün kendisinde o şekilde bulunmaz; bunlar nesnenin birincil niteliklerinin bizim duyu organlarımız üzerinde bıraktığı etkilerdir. John Locke’a göre zihnimiz, bu iki nitelik türünün deneyimlenmesi yoluyla bilgiyle donatılır.

Bu parçadan hareketle John Locke'un bilgi felsefesi hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Bir savın doğruluğunu kanıtlamak için bir ölçüte ihtiyaç duyarız. Ancak bu ölçütün kendisinin de doğru olduğunu kanıtlamak için başka bir ölçüte gereksinim duyarız. Bu yeni ölçütü temellendirmek için de bir başkası gerekecektir. Bu durum bizi ya kanıtların sonsuza kadar geriye gitmesine ya da doğruluğu henüz kanıtlanmamış bir varsayımı ön kabul olarak benimseyip kısırd��ngüye düşmeye zorlar.

Sextus Empiricus'un bu akıl yürütmesinden yola çıkılarak aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Kant, bilginin oluşum sürecini açıklarken ne tek başına aklın ne de tek başına duyumların yeterli olduğunu savunur. Ona göre bilgi, dış dünyadan gelen duyusal verilerin zihnin doğuştan getirdiği kategoriler tarafından işlenmesiyle kurulur. Filozof bu durumu 'Görüsüz kavramlar boş, kavramsız görüler kördür.' sözüyle özetler.

Buna göre Kant'ın kritisizm (eleştiricilik) felsefesinin temel iddiası aşağıdakilerden hangisidir?

Kant, rasyonalizmin aklı tek kaynak gören dogmatik tavrı ile empirizmin deneyi tek kaynak gören sınırlı yaklaşımını eleştirerek yeni bir bilgi kuramı geliştirmi��tir. Ona göre bilgi, duyularımız aracılığıyla dış dünyadan gelen ham verilerin aklın apriori (deney öncesi) formları tarafından işlenmesiyle oluşur.

Buna göre, kritisizmin bilgi anlayışını en iyi özetleyen ifade aşağıdakilerden hangisidir?

İnsan bilgisi, ne yalnızca dış dünyadan gelen duyusal izlenimlerin zihinde pasif bir şekilde birikmesiyle ne de zihnin dış dünyadan bağımsız olarak ürettiği soyut kavramlarla açıklanabilir. Duyu organlarımız bize dış dünyanın ham malzemesini sunar; zihin ise doğuştan getirdiği zaman, mekân ve anlama yetisinin kategorileriyle bu ham malzemeyi işler, düzenler ve anlamlı bir bilgi hâline getirir. Zihnin bu aktif yapısı olmaksızın duyularımız bize sadece düzensiz bir algı yığını sunar; duyuların getirdiği içerik olmaksızın da zihinsel kavramlarımız içi boş kalıplardan ibaret kalır.

Bu parçada savunulan bilgi görüşüyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Kant, bilginin sınırlarını ve kaynağını sorgularken insan zihninin kurucu rolünü ön plana çıkarır. Ona göre, bilginin oluşumu için deneyim yoluyla gelen duyusal veriler şarttır; ancak bu veriler zihnin apriori (deney öncesi) formları ve kategorileri tarafından işlenmedikçe anlamsız birer yığından ibarettir. Zihin duyulardan gelen malzemeyi kendi yasalarına göre düzenleyerek bilgiye dönüştürür. Dolayısıyla insan, nesneleri 'kendilerinde oldukları gibi' (numen) değil, zihninin kurucu yapısının izin verdiği biçimde yani 'görünüşler' (fenomen) olarak bilir.

Bu parçadan hareketle Kant'ın kritisizmiyle ilgili;

I. Bilgi, sujeden (özne) bağımsız nesnel bir gerçekliğin zihne doğrudan yansımasıdır.
II. Bilginin inşasında akıl aktif bir biçimlendirici, deney ise bu biçimlendirme için gerekli içeriği sağlayan bir kaynaktır.
III. İnsan zihni, kendi sınırlarını aşan metafiziksel alanın (numen) kesin bilgisine deneyüstü akıl yoluyla ulaşabilir.

yargılarından hangileri savunulabilir?

Bilginin ham maddesi duyular ve deneyimler aracılığıyla dış dünyadan gelir. Ancak bu ham madde, zihnin doğuştan getirdiği akıl kalıpları (kategoriler) tarafından işlenip şekillendirilmedikçe anlamlı bir bilgi hâline gelemez. Ne tek başına deney ne de tek başına akıl bilgiyi açıklamaya yeterlidir.

Bu parçada açıklanan bilgi görüşü aşağıdakilerden hangisidir?

Bir çevirmen, elinde çevirecek yabancı bir metin bulunmadıkça ne kadar iyi dil bilgisi kurallarına sahip olursa olsun hiçbir çeviri yapamaz. Öte yandan, önünde duran yabancı metnin dil bilgisi kurallarından tamamen yoksun olan biri için o metin, yalnızca anlamsız işaretler yığınından ibaret kalacaktır. Gerçek ve anlamlı bir çeviri, ancak dışarıdan gelen metnin, çevirmenin zihnindeki dil bilgisi yapılarıyla işlenip sentezlenmesi sayesinde mümkündür.

Bu benzetme, Immanuel Kant'ın bilgi felsefesindeki görüşleri açısından değerlendirildiğinde, aşağıdaki yargılardan hangisini desteklemek amacıyla kullanılabilir?

Bir heykeltıraşın mermeri şekillendirmesi gibi, insan zihni de dış dünyadan gelen kaotik duyum akışını kendi kalıplarına dökerek anlamlı bir nesneler dünyası inşa eder. Zihnin bu apriori (deney öncesi) biçimlendirici yapıları olmasaydı, algıladığımız evren düzensiz bir duyum yığınından ibaret kalırdı. Ancak bu yapılar, şekillendirecekleri duyusal bir malzeme olmadığında kendi başlarına içi boş birer formdan ibarettir. Bu nedenle bilgi, ne sadece zihnin kendi içine dönük düşünmesinden ne de sadece dış dünyanın pasif bir şekilde algılanmasından doğar.

Bu parçada savunulan görüş doğrultusunda, bilginin kaynağı ve yapısına ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Bir heykeltıraşın heykel yapabilmesi için hem işleyeceği bir mermer bloğa (malzeme) hem de bu mermere vereceği biçimi tasarlayan zihinsel gücüne (form) ihtiyacı vardır. Yalnızca mermerin varlığı bir heykel oluşturmaya yetmeyeceği gibi, malzemenin olmadığı durumlarda sadece heykel fikri de somut bir sanat eseri ortaya koyamaz.

Buna göre, parçadaki heykeltıraş benzetmesi bilgi felsefesindeki görüşlerden hangisinin bilgi edinme sürecine dair yaklaşımını örneklendirir?

Bir fotoğraf makinesinin net bir görüntü kaydedebilmesi için hem dış dünyadan gelen ��şığa hem de bu ışığı toplayıp işleyecek dahili bir mercek ve sensör sistemine ihtiyacı vardır. Karanlık bir odada ışık olmadan makinenin mekanizması tek başına hiçbir şey kaydedemez; diğer yandan, makine olmadan boşluğa yayılan ışık dalgaları da bir fotoğraf karesi oluşturamaz.

Bu benzetmede dile getirilen durum, bilgi felsefesindeki aşağıdaki yaklaşımlardan hangisinin bilgi edinme sürecine dair görüşünü destekler?

İnsanın bilme yetisini sorgulayan felsefe tarihinde, bilginin kaynağını aklın soyutlama gücünde ya da deneyin sınırlarında arayan yaklaşımlara karşı güçlü bir muhalefet gelişmiştir. Bu muhalefetin Doğu dünyasındaki öncülerinden Gazali, aklın kendi sınırları içinde çelişkilere düştüğünü belirterek, hakikatin perdesinin ancak inançla temizlenmiş bir kalbe inen ilahi bir ışıkla (kalp gözü) aralanabileceğini savunur. Batı dünyasında ise Henri Bergson, zekanın maddeyi kontrol etmek amacıyla gerçekliği dondurup parçalara ayıran, statik ve mekânsal yapısını eleştirir. Bergson'a göre, evrenin özü olan sürekli akışı ve kesintisiz oluşu (süre) kavrayabilecek yegane güç, nesnesinin içine doğrudan nüfuz eden sezgidir.

Bu metindeki açıklamalardan hareketle, Gazali ve Henri Bergson’un bilgi felsefesindeki ortak yönelimi aşağıdakilerden hangisidir?

Bir terzinin diktiği elbise, hem dışarıdan temin edilen kumaşa hem de bu kumaşı biçimlendirecek dikim kalıplarına bağlıdır. Kumaş (malzeme) olmaksızın sadece kalıplarla bir elbise ortaya konamaz; aynı şekilde, herhangi bir dikim kalıbı olmaksızın rastgele bir araya getirilen kumaş parçalarından da giyilebilir, bütünlüklü bir kıyafet elde edilemez.

Bu benzetmeden yola çıkılarak Immanuel Kant'ın kritisizm felsefesine dair aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?