Examkin

Soru

Zorluk: ZorKarstik Şekiller

Türkiye’de karst topoğrafyası incelendiğinde, kayaç yapısının (litoloji) karstik şekillerin gelişimi, büyüklüğü ve kalıcılığı üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Örneğin; Sivas, Çankırı ve Erzincan çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) üzerindeki karstik şekiller; Antalya ve Muğla çevresindeki kalker (kireç taşı) üzerinde oluşan şekillere göre genellikle daha küçük boyutludur ve bu şekiller çok daha kısa sürede deformasyona uğrayarak ortadan kalkmaktadır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olmasıCevap
  2. B
    Jips karstının sadece yüksek dağlık ve engebeli alanlarda gelişim göstermesi
  3. C
    Jips bölgelerinin deniz etkisinden uzak olması nedeniyle fiziksel ufalanmanın daha şiddetli olması
  4. D
    Jips tabakalarının kalkere göre daha eski jeolojik zamanlarda oluşarak aşınma sürecini tamamlamış olması
  5. E
    Jipsin sadece karasal iklimin hüküm sürdüğü İç Anadolu Bölgesi'ne özgü bir kayaç türü olması

Cevap

Karstik şekillerin boyut ve kalıcılık farkının temel nedeni, jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olmasıdır.
Jipsin (alçı taşı) kimyasal yapısı suya karşı çok hassastır. Kalker binlerce yılda çözünerek devasa mağara ve polye sistemleri oluştururken, jips çok daha hızlı çözündüğü için oluşan şekiller hızla çöker ve yüzeyde büyük boyutlu, kalıcı formlar bırakamaz. Bu yüzden jips karstında şekiller genellikle daha küçük (daha küçük dolinler gibi) ve ömürleri daha kısadır.

Adım Adım Çözüm

1
Kayaç türlerini karşılaştır
Kalker (Kireç taşı) ve Jips (Alçı taşı) her ikisi de karstlaşmaya uygundur ancak kimyasal yapıları farklıdır.
Litoloji, yer şeklinin karakterini belirleyen en önemli faktördür.
2
Çözünme hızını analiz et
Jips, kalsiyum sülfat yapısı gereği suya karşı kalkerden (kalsiyum karbonat) çok daha az dirençlidir ve hızla erir.
Kimyasal çözünme hızı, şekillerin 'ömrünü' ve ulaşabileceği maksimum büyüklüğü belirler.
3
Morfolojik sonucu çıkar
Hızlı çözünme, büyük ve dengeli yüzey şekillerinin (büyük polyeler gibi) oluşmasına izin vermeden yapısal çökmelere yol açar.
Hızla eriyen kayaçlarda yeraltı boşlukları çabuk çöker, yüzey şekilleri ise netliğini kaybeder.

Anahtar Kavram

Karstlaşmada Litolojik Direnç ve Çözünme Hızı

İpuçları

1
Kireç taşı ile alçı taşını suyun içinde beklettiğinizi hayal edin; hangisi daha çabuk kaybolur?
2
Bir yer şeklinin devasa boyutlara ulaşması için binlerce yıl boyunca kararlı bir şekilde aşınması gerekir. Jipste bu kararlılık neden yoktur?
3
Temel fark, kayacın suya karşı gösterdiği kimyasal direnç (çözünme hızı) farkıdır.

Daha Fazla Pratik

Karstik şekillerin Türkiye'deki dağılım haritasını inceleyerek jips ve kalker alanlarını karşılaştırınız.
Tahmini Süre:1m 40s
Bu soruyu puanla

Konular

Karstik Şekiller

Bu konudan daha fazla soru