Türkiye'de karst topoğrafyasının morfolojik gelişimi üzerinde kayaç yapısı (litoloji) temel belirleyicidir. Özellikle kalker (kireç taşı) ve jips (alçı taşı) karstının oluşturduğu yer şekilleri; boyut, gelişim hızı ve süreklilik açısından belirgin farklar sunar.
Buna göre, Türkiye'deki karstik sahalar ve bu sahalarda gelişen yer şekilleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Kalker tabakalarının kalın ve dirençli olduğu Batı Toroslar'da polye gibi geniş tabanlı karstik ovalar yaygınken, jipsli arazilerde kayaç direncinin düşük olması bu tür büyük ölçekli şekillerin gelişimini kısıtlamıştır.Cevap
- BJipsin kimyasal çözünmeye karşı kalkere oranla daha yüksek direnç göstermesi, Sivas ve Çankırı çevresindeki yer şekillerinin Akdeniz'dekilerden daha yavaş gelişmesine neden olmuştur.
- CTürkiye'nin en derin obrukları ve geniş mağara sistemleri, litolojik yapının daha kolay çözülebilir olması nedeniyle jipsli arazilerin yoğunlaştığı Yukarı Kızılırmak Bölümü'nde toplanmıştır.
- DKarstik birikim şekillerinden olan travertenler sadece kalkerli arazilerde görülürken, karstik aşınım şekillerinden olan obruklar sadece İç Anadolu'daki jipsli sahalarda oluşmaktadır.
- EAkdeniz Bölgesi'ndeki polyelerin oluşumu tamamen tektonik çökmelere bağlıyken, Sivas çevresindeki lapyaların oluşumu sadece litolojik saflık derecesiyle açıklanabilmektedir.
Cevap
Kalker tabakalarının kalın ve dirençli olduğu Batı Toroslar'da polye gibi geniş tabanlı karstik ovalar yaygınken, jipsli arazilerde kayaç direncinin düşük olması bu tür büyük ölçekli şekillerin gelişimini kısıtlamıştır.
Batı Toroslar'da yer alan kalın ve saf kalker (kireç taşı) tabakaları, kimyasal çözünmenin geniş alanlara yayılmasına ve polye (karstik ova) gibi devasa aşınım düzlüklerinin oluşmasına imkan tanır. Buna karşın, Sivas ve Çankırı çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) suda çok hızlı çözünmesine rağmen yapısal olarak dirençsiz olduğu için bu tür büyük ölçekli morfolojik birimlerin (polye) gelişimine uygun bir zemin hazırlamaz; buralarda daha çok lapya ve dolin gibi küçük ölçekli şekiller görülür.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Litoloji-Karstlaşma İlişkisi (Kalker vs Jips)