Türkiye'de karstik yer şekillerinin gelişim süreci, üzerinde bulundukları kayaçların (litoloji) kimyasal çözünme özelliklerine göre farklılıklar göstermektedir. Batı ve Orta Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen karstik yapılar geniş bir alan kaplarken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde daha farklı karakterde karstik şekiller oluşmuştur.
Bu iki farklı kayaç türü üzerinde gelişen karstik süreçler ve ortaya çıkan yer şekilleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- Alçı taşı kireç taşına göre suda çok daha kolay ve hızlı çözündüğü için jips karstı bölgelerinde şekiller daha çabuk oluşur ancak bu şekiller kireç taşı üzerindekiler kadar dayanıklı ve kalıcı değildir.Cevap
- BKarstik aşınım ve birikim süreçleri yalnızca Akdeniz iklim kuşağındaki yüksek sıcaklık ve nem koşullarında gerçekleştiğinden, İç Anadolu'nun doğusunda gerçek karstik şekillere rastlanmaz.
- CPolye adı verilen en geniş karstik düzlükler, sadece erime hızının en yüksek olduğu jips tabakaları üzerinde gelişim gösterir ve bu ovaların tamamı kapalı havza özelliğindedir.
- DObruk oluşumu sadece kayaç yapısına bağlı doğal bir süreç olup, Türkiye'de yalnızca kalkerli arazilerde görülür; beşerî faaliyetlerin bu çöküntüler üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
- ETraverten, sarkıt ve dikit gibi birikim şekilleri yalnızca yer altında, mağara sistemlerinin içinde kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşur ve yer yüzeyinde görülmeleri mümkün değildir.
Cevap
Alçı taşı kireç taşına göre çok daha hızlı çözündüğü için jips karstı alanlarında yer şekilleri hızlı oluşur fakat daha dayanıksızdır.
Alçı taşı (jips) kimyasal yapısı gereği suya en dayanıksız karstik kayaçtır. Bu nedenle Sivas çevresinde karstik süreçler Akdeniz'e göre çok daha hızlı işler; ancak bu durum yer şekillerinin kireç taşı (kalker) üzerindeki şekiller kadar keskin, iri ve uzun ömürlü olmasını engeller.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Litolojik Yapı ve Karstlaşma İlişkisi
İpuçları
1
Türkiye'de karstlaşma sadece Akdeniz Bölgesi ile sınırlı değildir; İç Anadolu'da jips (alçı taşı) karstı mevcuttur.
2
Alçı taşının (jips) kireç taşına (kalker) göre daha kolay eridiğini hatırlayın.
3
Hızlı eriyen bir kayaçta yer şekilleri daha hızlı gelişir ancak malzemenin dayanıksızlığı bu şekillerin kalıcılığını azaltır.
Daha Fazla Pratik
Karstik ovaların (Polye) Akdeniz Bölgesi'ndeki kodlamasını (TAKKE) ve obrukların tarımsal sulama ile ilişkisini tekrar edin.
Tahmini Süre:1m 30s