Jeomorfolojik süreçler kapsamında, litolojik özelliklerin dış kuvvetlerle girdiği etkileşim Türkiye'nin yer şekillerini şekillendirmektedir. Bu bağlamda, killi yapıya sahip arazilerde gözlemlenen erozyon ve heyelan riskleri üzerine hazırlanan bir teknik raporda, bu iki sürecin gelişim mekanizması karşılaştırılmıştır.
Buna göre; killi toprakların fiziksel özellikleri dikkate alındığında, bu arazilerde erozyon ve heyelan süreçlerinin oluşum mekanizmasıyla ilgili aşağıdaki analizlerden hangisi doğrudur?
- AKilin gözenekli yapısı sızmayı artırarak yüzey akışını engellediği için erozyon riskini düşürür; ancak tabakaların arasına sızan suyun yarattığı basınç heyelanı tetikler.
- Kilin geçirimsiz özelliği sayesinde yağış sularının yer altına sızmasını zorlaştırıp yüzey akışını artırarak erozyonu şiddetlendirmesi; aynı zamanda bünyesine su aldığında plastikleşerek tabaka üzerinde kaymayı kolaylaştırıp heyelana yol açması.Cevap
- CKilli sahalarda bitki örtüsünün gürleşmesi, köklerin kili sabitlemesi sayesinde heyelan riskini tamamen ortadan kaldırırken; yüzeydeki toprak süpürülmesini (erozyon) hızlandırır.
- DKilli tabakaların eğime dik uzandığı alanlarda, suyla doygun hâle gelen kilin içsel sürtünmeyi artırarak heyelan oluşumunu zorlaştırması; fakat rüzgâr erozyonuna karşı direnci azaltması.
- EErozyonun şiddetli olduğu killi yamaçlarda fiziksel çözülme süreci durduğu için, zamanla zemin oturması gerçekleşmekte ve kütle hareketleri riski doğal olarak sonlanmaktadır.
Cevap
Kilin geçirimsiz özelliği nedeniyle yüzey akışını artırarak erozyona, su tutup plastikleşerek ise heyelana neden olduğu analiz doğrudur.
Killi litolojinin iki temel özelliği (geçirimsizlik ve plastiklik) iki farklı afet riskini besler. Yüzeyde geçirimsizlik nedeniyle sızamayan suların yarattığı güçlü akış toprağı süpürür (erozyon). Derinde ise suyla doygunlaşan killi tabakalar kayganlaşarak büyük kütlelerin yer değiştirmesine (heyelan) zemin hazırlar.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Litolojik Yapı-Dış Kuvvet Etkileşimi
İpuçları
1
Kilin suya karşı verdiği tepkiyi hatırlayın; suyu geçirir mi yoksa bünyesinde mi tutar?
2
Erozyonun bir yüzey süreci, heyelanın ise bir kütle süreci olduğunu düşünerek kilin her iki seviyedeki etkisini analiz edin.
3
Kilin yüzeyde suyu sızdırmaması akış hızını artırırken, derinlerde suyla doygun hale gelmesi kayganlığı artırır.
Daha Fazla Pratik
Türkiye'de heyelanların en çok ilkbaharda (kar erimeleriyle toprağın suyla doygunlaşması) görülme nedenini bu mekanizmayla ilişkilendirebilirsiniz.
Alternatif Yöntem
Olayı 'su-toprak etkileşimi' olarak basitleştirebilirsiniz: Sızmayan su yüzeyi (erozyon), sızan ama derinde hapsolan su zemini (heyelan) bozar.
Tahmini Süre:2m 0s