Türkiye'nin Ekonomik Coğrafyası

Türkiye'de bazı sanayi kollarının kuruluş yeri seçiminde hammaddeye yakınlıktan ziyade; geniş tüketici kitlesine kolay erişim (pazar), kalifiye eleman temini ve gelişmiş teknolojik altyapı (Ar-Ge) daha belirleyici olmaktadır. Bu tür sanayi kolları genellikle ulaşım ağlarının gelişmiş olduğu büyükşehirlerin çevresinde kümelenmektedir.

Buna göre, aşağıdaki sanayi kollarından hangisinin Türkiye'deki coğrafi dağılışı bu duruma örnek olarak gösterilebilir?

Türkiye'de maden yataklarının coğrafi dağılışı ile bu madenlerin sanayide işlendiği tesislerin konumlandırılması arasındaki ilişki; hammaddeye yakınlık, enerji kaynağına erişim ve ulaşım-pazarlama olanakları gibi temel faktörlerle açıklanmaktadır. Bazı tesislerin yer seçiminde tek bir faktör baskınken, bazılarında birden fazla faktörün etkileşimi söz konusudur.

Aşağıdaki tabloda bazı madenler, çıkarım merkezleri, işleme tesisleri ve bu tesislerin yer seçimindeki temel faktörler eşleştirilmiştir:

Buna göre tablodaki eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

Türkiye'nin dış ticaret yapısı incelendiğinde, Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarım ürünlerinin ağırlıklı olduğu ihracat kompozisyonunun günümüzde yerini büyük oranda sanayi ürünlerine bıraktığı görülmektedir. Günümüzde toplam ihracat gelirlerinin %94'ünden fazlası sanayi sektöründen elde edilmektedir.

Buna göre, Türkiye'nin sanayi ihracatı içerisinde son yıllarda en yüksek paya sahip olan ve 'ihracat şampiyonu' olarak nitelendirilen ürün grubu aşağıdakilerden hangisidir?

Batı Anadolu Fay Sistemi üzerinde yer alan graben alanları, yer altı sıcak sularının yüzeye çıkması için elverişli bir ortam sunar. Bu durum, bölgedeki bazı illerin enerjide dışa bağımlılığı azaltan yerli ve yenilenebilir bir kaynağı 'entegre' (çok amaçlı) kullanmasına olanak tanır. Buna göre; jeotermal enerjinin hem elektrik üretiminde hem de bölgedeki konutlar ile seraların ısıtılmasında bir arada kullanıldığı merkezlere sahip olan il, aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alan genç oluşumlu bir ülke olması nedeniyle zengin jeotermal enerji potansiyeline sahiptir. Ancak bu potansiyelin elektrik enerjisi üretimine dönüştürüldüğü tesislerin büyük bir bölümü Ege Bölgesi'nde toplanmıştır.

Buna göre; Sarayköy (Denizli) ve Germencik (Aydın) gibi merkezlerde jeotermal santrallerin yoğunlaşmasının temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yürütülen hayvancılık faaliyetlerinde hayvan türlerinin biyolojik özellikleri ile doğal çevre koşulları arasında doğrudan bir bağ vardır. Örneğin; ter bezleri çok az gelişmiş olan, bu nedenle vücut ısısını dengelemek için günün bir kısmını suyun içinde veya çamurda geçirmek zorunda kalan, dolayısıyla akarsu boyları ve sulak alanlarda yoğunlaşan bir hayvancılık türü Türkiye ekonomisinde ve mutfak kültüründe (kaymak, yoğurt vb.) önemli bir yere sahiptir.

Buna göre, özellikleri belirtilen hayvancılık türü ve Türkiye'de en fazla yetiştirildiği il aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye’de tarımsal verimliliği artırmak amacıyla kullanılan suni gübre sanayisinin ham maddesi olan fosfat ve azotun önemli bir kısmı yurt dışından ithal edilmektedir. Bu durum, ülkemizdeki suni gübre fabrikalarının kuruluş yerinin belirlenmesinde belirli faktörlerin ön plana çıkmasına neden olmuştur.

Buna göre, Türkiye'deki suni gübre fabrikalarının büyük bir kısmının kıyı kuşağındaki şehirlerde (Mersin, İskenderun, Bandırma, Samsun vb.) yoğunlaşması, aşağıdaki kuruluş yeri faktörlerinden hangisiyle en güçlü şekilde açıklanabilir?

Türkiye'de tarımsal üretimde sürekliliği sağlamak ve verimi artırmak amacıyla uygulanan modern (intensif) yöntemler; sulama, gübreleme ve kaliteli tohum kullanımı gibi unsurlarla üretimdeki iklim bağımlılığını büyük ölçüde azaltmaktadır. Ancak, bir tarım ürününün üretim miktarındaki yıllık değişimler her zaman sadece iklim koşullarına veya teknik yetersizliklere bağlı değildir; bazı ürünlerin biyolojik yapısından kaynaklanan 'periyodisite' (alternans/devirli yanma) özelliği, en modern yöntemler uygulansa dahi üretimde bir yıl yüksek, ertesi yıl düşük olacak şekilde belirgin dalgalanmalara yol açmaktadır.

Bu durum dikkate alındığında, aşağıdaki ürünlerden hangisinin işlendiği bir sanayi tesisinde, modern tarım yöntemleri uygulanmasına rağmen hammadde temininde 'periyodisiteye' bağlı süreklilik sorunu yaşanma ihtimali diğerlerine göre daha yüksektir?

Türkiye'de ulaşım sistemlerinin gelişimi üzerinde yer şekillerinin belirleyici bir etkisi bulunmaktadır. Özellikle dağların kıyı çizgisine paralel ve yüksek bir şekilde uzandığı bölgelerde, limanların iç kesimlerle olan kara ve demir yolu bağlantısı sınırlanabilmektedir. Bir limanın ekonomik olarak etkileşimde bulunduğu, ürün gönderip aldığı ve ulaşım ağlarıyla bağlı olduğu bu iç bölgeye "hinterland" (art bölge) adı verilir.

Buna göre, yer şekillerinin ulaşıma engel olduğu bu tür kıyı bölgelerinde yer alan limanlar için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'de termik santrallerin büyük bir bölümü, yüksek taşıma maliyetlerinden kaçınmak amacıyla hammadde kaynağına yakın alanlarda inşa edilmiştir. Ancak bazı modern tesislerin yer seçiminde hammaddeye yakınlıktan ziyade, hammaddeyi dış pazarlardan temin etmeye olanak sağlayan liman kapasitesi ve ulaşım hatları belirleyici olmuştur.

Buna göre, aşağıdaki santrallerden hangisi hammadde kaynağının yerli üretim alanına yakınlığına göre değil, ulaşım ve ithalat kolaylığına göre konumlandırılmıştır?

Türkiye’nin ulaşım stratejisinde son yıllarda "lojistik koridorlar" kavramı ön plana çıkmış; bu doğrultuda topografik engellerin yüksek olduğu alanlarda çok katmanlı ulaşım aksları planlanmıştır. Özellikle Doğu Karadeniz Bölümü’nde geleneksel Trabzon-Gümüşhane-Erzurum (Zigana-Kop) güzergâhına alternatif olarak geliştirilen Rize-Erzurum (Ovit) hattı ve bu hattın deniz ayağını oluşturan İyidere Lojistik Merkezi projesi dikkat çekmektedir. Bu projelerin Türkiye’nin mekânsal organizasyonu ve ulaşım ekonomisi üzerindeki etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de elektrik enerjisi üretiminde kaynakların verimliliğini ve kullanım kapasitesini ifade eden 'kapasite faktörü', kaynağın doğasına (iklim bağımlılığı, süreklilik) ve ekonomik maliyetine göre değişkenlik gösterir. Bazı kaynaklar yüksek kurulu kapasiteye sahip olsa da üretimleri iklimsel koşullara bağlıdır; bazıları ise 'baz yük' ihtiyacını karşılamak için yıl boyu yüksek verimlilikle çalıştırılır.

Aşağıdaki tabloda, Türkiye'nin elektrik enerjisi üretiminde kullanılan iki temel kaynağın $2023$ yılı sonu itibarıyla toplam kurulu güç ve yıllık üretim içerisindeki yaklaşık payları verilmiştir:

Tablodaki veriler dikkate alındığında, X ve Y ile gösterilen enerji kaynakları aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'de hayvancılık faaliyetlerinin dağılışı ile doğal bitki örtüsü arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Özellikle yaz yağışlarının etkisiyle yeşeren gür otlakların (çayır) geniş yer kapladığı bölgelerde mera hayvancılığı gelişmiştir.

Buna göre, coğrafi özellikleri göz önüne alındığında aşağıdaki yerlerin hangisinde büyükbaş hayvancılığın mera yöntemiyle yapılması daha yaygındır?

Türkiye'de tarımsal üretimin şekillenmesinde iklim özellikleri temel belirleyici faktördür. İç bölgelerin büyük bir kısmında etkili olan step (bozkır) iklimi; ilkbaharın yağışlı, yaz mevsiminin ise sıcak ve kurak geçmesi nedeniyle belirli ürünlerin yetiştirilmesi için oldukça elverişli bir ortam sunar.

Bu iklim şartlarına tam uyum sağlaması nedeniyle Türkiye'de ekim alanı en geniş olan tarım ürünü aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de sanayi tesislerinin kuruluş yerinin belirlenmesinde hammadde, enerji kaynağı, ulaşım ve pazarlama gibi faktörler temel rol oynamaktadır. Bazı sanayi kollarının belirli merkezlerde yoğunlaşması tek bir temel faktörle açıklanabilirken, bazılarında ise bu faktörlerin kombinasyonu söz konusudur.

Aşağıdaki tabloda Türkiye'de bulunan üç önemli sanayi merkezi ve bu merkezlerdeki tesislerin kuruluşunda rol oynayan birincil (temel) faktörler numaralandırılarak boş bırakılmıştır:

Buna göre, tablodaki boşluklara getirilmesi gereken faktörler aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye’nin enerji kaynakları ve elektrik üretim tesislerinin coğrafi dağılımı incelendiğinde; kaynak türü, yer seçimi kriterleri ve ekonomik lojistik faktörler arasında doğrudan bir ilişki olduğu görülmektedir.

Buna göre, Türkiye'nin enerji coğrafyasıyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye, enerji jeopolitiğinde geleneksel 'enerji koridoru' rolünden sıyrılarak, fiyatın serbestçe belirlendiği ve gazın depolanıp yeniden satılabildiği bir 'enerji ticaret merkezi' (hub) olma yolunda stratejik adımlar atmaktadır. Bu vizyonun hayata geçirilmesi için sadece uluslararası boru hatları (TANAP, TürkAkım vb.) yeterli olmayıp, sistemin esnekliğini artıracak ek teknolojik ve lojistik yatırımlar gerekmektedir. Son yıllarda Marmara Ereğlisi, Aliağa, Dörtyol ve Saros Körfezi gibi stratejik noktalarda FSRU (Yüzer Depolama ve Gazlaştırma Ünitesi) kapasitesinin artırılması ve Silivri ile Tuz Gölü yer altı depolama tesislerinin genişletilmesi bu sürecin temel taşlarıdır.

Türkiye'nin bu teknolojik altyapıyı (FSRU ve yer altı depolama) önceliklendirmesinin temel coğrafi ve stratejik gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye Turizm Stratejisi 2023 belgesi kapsamında turizmin çeşitlendirilmesi ve bölgesel kalkınmanın desteklenmesi amacıyla "Kış Koridoru", "İnanç Koridoru" ve "Yeşil Yol" gibi projeler hayata geçirilmiştir. Bu stratejik projelerin kapsamı ve ülkemizin UNESCO Dünya Miras Listesi'ndeki varlıkları bir bütün olarak değerlendirildiğinde; aşağıdakilerden hangisi hem ilgili proje/koridor içerisinde yer alan hem de kalıcı miras listesinde tescilli bir varlığa ev sahipliği yapan merkezdir?

Aşağıdaki tabloda Türkiye'deki bazı sanayi tesisleri ve bu tesislerin bulundukları şehirlere kurulmasında rol oynayan birincil faktörler eşleştirilmiştir:

Tabloda yer alan eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye Turizm Stratejisi 2023 eylem planında; turizmin 12 aya yayılması, bölgeler arası gelişmişlik farklarının azaltılması ve markalaşma amacıyla tematik gelişim koridorları belirlenmiştir. Bu koridorlar ile UNESCO Dünya Miras Listesi'ndeki güncel (2023 sonu itibarıyla) varlıklar ilişkilendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?