Examkin

Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

760 soru

Soru 341Soru →

Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer aldığı için dağların güneye bakan yamaçları, güneş ışınlarını kuzey yamaçlara göre daha büyük açıyla alır ve daha fazla ısınır. Bu durum coğrafyada "bakı etkisi" olarak tanımlanır. Buna göre, Türkiye'deki bir dağın güney yamacında, kuzey yamacına göre aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Tarım ürünlerinin daha erken olgunlaşması

Cevap

Tarım ürünlerinin daha erken olgunlaşması
Türkiye'de bakı etkisi nedeniyle dağların güney yamaçları daha fazla ısınır. Sıcaklığın daha yüksek olması, bu yamaçlarda tarım ürünlerinin ihtiyaç duyduğu ısıya daha çabuk ulaşmasını sağlayarak olgunlaşma süresini kısaltır.

Adım Adım Çözüm

1
Bakı etkisinin tanımını ve yönünü belirle
Türkiye'de güney yamaçlar bakı yönündedir ve güneş ışınlarını daha büyük açıyla alır.
Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de, Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer alması.
2
Bakı etkisinin sıcaklık üzerindeki sonucunu analiz et
Güney yamaçlar, kuzey yamaçlara göre daha sıcaktır.
Güneş enerjisinin birim alana düşme miktarının daha fazla olması.
3
Sıcaklık artışının tarımsal faaliyetlere etkisini değerlendir
Yüksek sıcaklık, bitkilerin büyüme evresini hızlandırır ve hasat vaktini öne çeker.
Bitki fizyolojisinin sıcaklık değerlerine bağlı olarak gelişim göstermesi.

Anahtar Kavram

Bakı Etkisi

İpuçları

1
Türkiye'de güney yamaçların kuzey yamaçlardan daha sıcak olduğunu düşünün.
2
Sıcaklığın tarım ürünlerinin büyüme hızı üzerindeki etkisini hatırlayın.
3
Sıcak bir yerde domates mi daha çabuk kızarır (olgunlaşır) yoksa soğuk bir yerde mi?

Daha Fazla Pratik

Karadeniz Dağları'nda bakı etkisine rağmen kuzey yamaçların (denize bakan) kışın daha ılık olmasının nedenini (denizellik) araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 342Soru →

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer alması nedeniyle kuzey sektörlü rüzgarların sıcaklığı düşürmesi, güney sektörlü rüzgarların ise sıcaklığı artırması beklenir. Bu durum, rüzgarların karakteri üzerinde enlem faktörünün (matematik konum) belirleyici olduğunu gösterir. Ancak bazı yerel rüzgarlar, estikleri bölgenin yer şekillerine bağlı olarak bu genel kuralın dışına çıkan bir termal karakter sergileyebilirler.

Buna göre; kış mevsiminde kuzeydoğu yönünden esen ve normal şartlarda dondurucu soğuklar getirmesi beklenen Poyraz rüzgarının, aşağıdaki yerlerin hangisinde bir 'istisna' olarak fön etkisi nedeniyle sıcaklığı artırıcı etki yapması beklenir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarak Çoruh Oluğu'na (Artvin/Yusufeli çevresi) indiğinde

Cevap

Poyraz rüzgarının Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarak Çoruh Oluğu'na indiği durumda sıcaklığı artırması beklenir.
Poyraz normalde soğuk bir rüzgar olsa da, Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarak Çoruh Oluğu'na (Artvin/Yusufeli) indiğinde fön etkisi kazanır. Bu bölge, çevresindeki yüksek dağlar nedeniyle kuzeyden gelen havanın alçalarak ısınmasına neden olur ve bu durum kışın bile sıcaklıkların mevsim normallerinin üzerine çıkmasını sağlar.

Adım Adım Çözüm

1
Rüzgarın normal karakterini belirle.
Poyraz, 'KAYIP SAKAL' şifresine göre kuzeydoğudan esen ve Türkiye'nin enlemi gereği sıcaklığı düşüren soğuk bir rüzgardır.
Soruda istenen istisnayı anlamak için önce genel kuralı (matematik konum etkisi) koymak gerekir.
2
Fön rüzgarının mekanizmasını hatırla.
Bir hava kütlesi dağ yamacı boyunca yükselirken soğur ancak dağı aşıp diğer yamaçtan aşağı inerken sürtünme nedeniyle her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısınır.
Kuzeyden gelen rüzgarın sıcaklığı artırmasının tek yolu yer şekilleri etkisidir.
3
Seçeneklerdeki topografik yapıyı analiz et.
Çoruh Oluğu, etrafı çok yüksek dağlarla (Kaçkarlar vb.) çevrili, deniz etkisine kapalı derin bir çukurluktur.
Fön etkisinin en belirgin görüldüğü yerler, yüksek dağ sıralarının hemen arkasındaki derin vadilerdir.
4
Sonucu doğrula.
Poyraz, Doğu Karadeniz'in yüksek zirvelerinden Çoruh Vadisi'ne inerken fönleşir ve bölgede zeytin gibi mikroklima ürünlerinin yetişmesine olanak sağlayan bir sıcaklık artışına neden olur.
Bu durum, özel konumun (yer şekilleri) matematik konumu (enlem) etkisiz kıldığı bir örnektir.

Anahtar Kavram

Özel konumun (yer şekilleri ve fön etkisi) matematik konum (enlem etkisi) üzerindeki baskınlığı.

İpuçları

1
'KAYIP SAKAL' şifresini hatırla; Poyraz hangi yönden eser ve normalde sıcaklığı nasıl etkiler?
2
Fön rüzgarının oluşması için hava kütlesinin bir dağı aşıp aşağı doğru inmesi gerektiğini unutma.
3
Türkiye'de kuzeyden gelen rüzgarların dağ aşıp ısınarak 'mikroklima' (zeytin, turunçgil vb.) oluşturduğu en ünlü vadiyi düşün.

Daha Fazla Pratik

Lodos rüzgarının kışın sıcaklığı artırmasının matematik konumla mı yoksa özel konumla mı ilgili olduğunu analiz eden bir soru çözebilirsin.

Alternatif Yöntem

Matematik konum ile Özel konum arasındaki çelişkiyi ara: Normalde soğutması gereken bir rüzgar (kuzeyli), nerede ısıtır? Cevap her zaman 'fön' etkisinin olduğu, derin bir vadi veya dağ arkası çukurluğudur.
Tahmini Süre:1m 40s
Soru 343Soru →

Karadeniz Bölgesi'nin kıyı kesimlerinde, insanların tarım alanı açma veya odun temini gibi çeşitli faaliyetleri sonucunda geniş yapraklı ormanlar tahrip edilmiştir. Bu tahribatın ardından, bölgenin nemli iklim koşullarına uyum sağlayan ve fındık, şimşir, kızılcık, ıhlamur gibi türleri barındıran yeni bir çalı topluluğu ortaya çıkmıştır.

Buna göre, parçada özellikleri verilen ve orman örtüsünün tahribiyle oluşan bu çalı formasyonu aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Psödomaki

Cevap

Psödomaki
Soruda Karadeniz kıyılarında orman tahribi sonucu ortaya çıkan ve fındık, şimşir, kızılcık, ıhlamur gibi türleri barındıran çalı formasyonu sorulmaktadır. Türkiye'deki üç temel çalı formasyonu (Maki, Garig ve Psödomaki) ormanların tahrip edilmesiyle oluşur. Akdeniz ve Ege kıyılarında kızılçam ormanlarının tahribiyle Maki (zeytin, defne, zakkum, mersin, sandal, keçiboynuzu, akçakesme) formasyonu ortaya çıkar. Makilerin de tahrip edildiği alanlarda Garig (lavanta, kekik, abdestbozan, süpürge çalısı) adı verilen daha kısa çalılıklar görülür. Karadeniz kıyılarında ise nemcil geniş yapraklı ormanların tahribiyle oluşan çalı topluluğuna Psödomaki (Yalancı maki) adı verilir.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki coğrafi konumu ve bitki türlerini analiz etmek
Bölge 'Karadeniz', türler 'fındık, şimşir, kızılcık, ıhlamur' olarak belirlenir.
Bitki örtüsü türleri, bulundukları iklim ve bölgeye göre sınıflandırılır.
2
Oluşum şeklini değerlendirmek
Bu bitkilerin 'orman tahribi sonucu' oluşan bir 'çalı formasyonu' olduğu anlaşılır.
Tahrip sonucu oluşan çalı formasyonlarını (maki, garig, psödomaki) birbirinden ayırmak gerekir.
3
Karadeniz'deki çalı formasyonunu tanımlamak
Geniş yapraklı ormanların tahribiyle oluşan Karadeniz çalı formasyonunun Psödomaki (Yalancı maki) olduğu sonucuna ulaşılır.
Maki ve Garig Akdeniz ve Ege kıyılarında, Psödomaki ise Karadeniz kıyılarında görülür.

Anahtar Kavram

Türkiye'deki çalı formasyonlarının (Psödomaki, Maki, Garig) dağılışı ve oluşum nedenleri

İpuçları

1
Soruda bahsedilen bölgenin Karadeniz Bölgesi olduğuna ve fındık, şimşir gibi türlerin verildiğine dikkat edin.
2
Akdeniz'deki orman tahribi 'Maki'yi oluştururken, Karadeniz'deki nemli orman tahribi sonucunda ortaya çıkan yapıya farklı bir isim verilir.
3
Karadeniz'deki bu formasyon, gerçek makiye benzediği için 'Yalancı Maki' anlamına gelen kelime ile ifade edilir.

Daha Fazla Pratik

Maki ve Garig formasyonlarının karakteristik türlerini (zeytin, defne, lavanta, abdestbozan vb.) ve görüldükleri coğrafi bölgeleri harita üzerinde incelemeniz faydalı olacaktır.

Alternatif Yöntem

Bitki türlerinden yola çıkarak da doğru cevabı bulabilirsiniz: Fındık, şimşir, kızılcık ve ıhlamur Karadeniz ikliminin karakteristik bitki türleridir.
Tahmini Süre:45s
Soru 344Soru →

Türkiye'de orman üst sınırının (ağaç yetişebilecek en yüksek sınır) enlem etkisine bağlı olarak güneyden kuzeye doğru düzenli bir şekilde azalması beklenir. Ancak veriler incelendiğinde orman üst sınırının Akdeniz'de yaklaşık 23002300 m, Kuzey Anadolu Dağları'nda 2000−21002000-2100 m, Doğu Anadolu'da (Sarıkamış çevresi) ise 28002800 m'ye kadar çıktığı görülmektedir.

Doğu Anadolu'da orman üst sınırının, Türkiye'nin daha güneyindeki ve daha nemli olan bölgelerinden daha yüksek bir seviyeye ulaşmasındaki temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şiddetli karasallığa bağlı olarak geniş kara kütlelerinin yazın fazla ısınması ve ısı adası etkisi oluşturması

Cevap

Doğu Anadolu'daki şiddetli karasallık ve geniş kara kütlelerinin yaz mevsiminde yoğun ısınarak oluşturduğu 'ısı adası' etkisi
Türkiye'de orman üst sınırının en yüksek olduğu yer, en güneydeki Akdeniz değil, Doğu Anadolu'dur (Erzurum-Kars çevresi). Bunun temel nedeni, bölgenin geniş bir kara kütlesi olması ve şiddetli karasallık nedeniyle yaz mevsiminde havanın, aynı yükseltideki denizel yerlere göre çok daha fazla ısınmasıdır. Bu durum, bitkilerin yetişmesi için gerekli olan 'sıcaklık eşiğinin' daha yüksek seviyelerde de aşılmasını sağlar. Coğrafyada buna 'Kütle Yükselme Etkisi' (Massenerhebung Effect) denir.

Adım Adım Çözüm

1
Orman üst sınırını belirleyen temel faktörü tespit et
Orman üst sınırı sıcaklık (vejetasyon süresi) tarafından belirlenir.
Bitkilerin biyolojik faaliyetlerini sürdürebilmesi için gereken minimum sıcaklık değeri sadece belirli bir yükseltiye kadar sağlanabilir.
2
Enlem etkisini ve mevcut durumu kıyasla
Normalde Güneyden Kuzeye sınırın düşmesi gerekirken (Antalya > Rize), Doğu Anadolu (Sarıkamış) her ikisinden de yüksektir.
Bu durum enlem kuralına aykırı bir 'özel konum' etkisine işaret eder.
3
Karasallık ve kütle etkisi (Massenerhebung) mekanizmasını analiz et
Geniş ve yüksek kara kütleleri, denizel yamaçlara göre yazın daha fazla ısınır.
Denizlerin serinletici etkisinden uzak iç kesimlerdeki yüksek platolar, güneş enerjisini daha yoğun soğurarak çevresine göre bir ısı adası oluşturur.
4
Sonuca ulaş
Sarıkamış çevresinde ormanların 28002800 metreye çıkması, bu yüksek yaz sıcaklıkları ve karasallık etkisiyle mümkündür.
Sıcaklık eşiği daha yükseklerde aşıldığı için ağaç yetişme sınırı yukarı çekilmiştir.

Anahtar Kavram

Orman Üst Sınırı ve Kütle Yükselme (Isı Adası) Etkisi

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz ormanlarının 'alt sınır' farklarını (nemlilik farkı) ve 'maki üst sınırı' ile 'orman üst sınırı' arasındaki kavramsal farkları çalışabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 345Soru →

Türkiye'de doğal çevre şartlarının orman yetişmesine imkân tanımadığı veya mevcut ormanların çeşitli nedenlerle tahrip edildiği sahalarda 'ot formasyonları' geniş yer tutar. Aşağıdaki tabloda Türkiye'de görülen üç farklı vejetasyon tipi ve bu tiplere ait karakteristik türler eşleştirilmiştir:

Vejetasyon TipiKarakteristik Türler
I. Bozkır (Step)Geven, Yavşan otu, Çoban yastığı
II. Çayır (Alpin)Kardelen, Yıldız çiçeği, Mavi kantaron
III. Antropojen BozkırÜzerlik, Sığır kuyruğu, Karaçalı

Bu vejetasyon tiplerinin Türkiye'deki dağılış ve oluşum özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğru bir değerlendirme değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: III numaralı formasyonun İç Anadolu'da yaygın olması, bu bölgenin ekolojik şartlar bakımından tarih boyunca hiçbir zaman orman örtüsüne sahip olmadığının kesin kanıtıdır.

Cevap

Antropojen bozkırların varlığı, bölgenin hiçbir zaman orman örtüsüne sahip olmadığının değil, aksine geçmişte ormanlarla kaplıyken tahrip edildiğinin bir kanıtıdır.
Doğru yanıt olan seçenek, antropojen bozkırın (insan eliyle oluşturulmuş bozkır) varlığını, bölgenin hiçbir zaman orman örtüsüne sahip olmadığının kanıtı olarak sunmaktadır. Oysa antropojen bozkırlar, özellikle İç Anadolu'da ormanların yakılması ve kesilmesi sonucu ortaya çıkan ikincil bitki örtüleridir. Bu sahalarda hala tek tük rastlanan meşe ağacı toplulukları, bölgenin geçmişte ormanlarla kaplı olduğunun en büyük kanıtıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Tabloda verilen formasyonları tanımlayınız.
I numara doğal bozkır, II numara yüksek dağ çayırı, III numara ise orman tahribatıyla oluşan antropojen bozkırdır.
Sorunun temelini oluşturan vejetasyon tiplerinin ekolojik kökenini belirlemek gerekir.
2
Formasyonların oluşum nedenlerini analiz ediniz.
Bozkır kuraklıktan, çayır soğuktan, antropojen bozkır ise insan müdahalesinden kaynaklanır.
Her vejetasyon tipinin farklı bir sınırlayıcı faktörü vardır.
3
Antropojen bozkırın tarihsel önemini değerlendiriniz.
İç Anadolu'da yer yer rastlanan meşe kalıntıları (relict), bu alanların geçmişte orman olduğunu ispatlar.
Beşerî tahribatın sonucu olan bitki örtüsü, sahanın klimatik potansiyelini (geçmişteki orman varlığını) gösterir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de vejetasyon tiplerinin oluşumunda klimatik (doğal) ve antropojenik (beşerî) faktörlerin ayrımı.

İpuçları

1
'Antropojen' kelimesinin kökenini ve ne anlama geldiğini düşünün.
2
İç Anadolu'da İç Anadolu bozkırları ile antropojen bozkırları ayıran en önemli fark, içlerinde ağaç kalıntılarının bulunup bulunmamasıdır.
3
Bir yerin orman tahribatıyla bozkıra dönüşmesi, oranın doğal şartlarının aslında orman yetişmesine uygun olduğunu kanıtlamaz mı?

Daha Fazla Pratik

Bozkır türleri arasındaki 'antropojen' ve 'doğal' ayrımını pekiştirmek için İç Anadolu'daki relict (kalıntı) meşe ormanlarını araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 346Soru →

Türkiye'de ormanların yetişebileceği en yüksek sınırı (orman üst sınırı) belirleyen temel faktör sıcaklıktır. Normal şartlarda, enlem etkisine bağlı olarak bu sınırın Güney Anadolu'dan Kuzey Anadolu'ya gidildikçe düzenli bir şekilde alçalması beklenir. Ancak yapılan araştırmalar; Erzurum-Kars çevresindeki dağlarda orman üst sınırının (28002800-29002900 metre), daha güneyde yer alan Toros Dağları'na veya daha nemli olan Kuzey Anadolu Dağları'na göre daha yüksekte olduğunu göstermektedir.

Erzurum-Kars çevresinde orman üst sınırının bu denli yüksek olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi en fazladır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karasallık ve kütle etkisine bağlı olarak yaz sıcaklıklarının ve güneşlenme süresinin yüksek olması

Cevap

Erzurum-Kars çevresinde orman üst sınırının yüksek olmasının temel nedeni karasallık ve kütle etkisidir.
Orman üst sınırı, ağaçların biyolojik olarak yetişebileceği en yüksek irtifadır ve bu sınırı sıcaklık belirler. Doğu Anadolu'da (Erzurum-Kars gibi) geniş dağ kütlelerinin bulunması ve karasallığın şiddetli olması, yaz aylarında bu bölgelerin ısınarak 'ısı adası' etkisi yaratmasına neden olur. Bu durum, ağaçların normalde enlem etkisiyle daha alçakta bitmesi gereken sınırı, yaklaşık 28002800-29002900 metrelere kadar taşımasına olanak sağlar.

Adım Adım Çözüm

1
Orman üst sınırını belirleyen temel faktörü tanımla.
Sıcaklık (özellikle en sıcak ay ortalaması).
Ağaçların metabolik faaliyetlerini sürdürebilmesi için belirli bir sıcaklık eşiğine ihtiyaçları vardır.
2
Enlem ve yerel faktörler arasındaki ilişkiyi analiz et.
Enlem etkisi sınırı kuzeyde alçaltırken, karasallık ve kütle etkisi bu durumu değiştirebilir.
Büyük kara kütleleri ve denizden uzak yerler yazın daha şiddetli ısınır.
3
Erzurum-Kars ve Karadeniz karşılaştırması yap.
Karadeniz nemli ve bulutlu olduğu için yazlar serin geçer; Doğu Anadolu ise karasal ve açık gökyüzü sayesinde yazın daha çok ısınır.
Ağaçların yetişme sınırı için yaz sıcaklıklarının yüksekliği, yıllık ortalama sıcaklıktan daha kritiktir.

Anahtar Kavram

Orman Üst Sınırı ve Kütle Etkisi

İpuçları

1
Orman üst sınırını (tree line) etkileyen en temel faktörün yaz sıcaklıkları olduğunu hatırlayın.
2
Nemli ve bulutlu olan Karadeniz dağları mı, yoksa açık ve güneşli olan Doğu Anadolu zirveleri mi yazın daha çok ısınır?
3
'Kütle etkisi' (mass effect) kavramı; büyük kara parçalarının deniz kıyısındaki yamaçlara göre daha fazla ısı biriktirmesi anlamına gelir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de 'orman alt sınırı'nın bölgelere göre değişimini ve Karadeniz'de neden 0 metreden başladığını araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sıcaklık ve enlem ilişkisini düşünün: Karadeniz daha kuzeyde olduğu için enlem etkisiyle sınırın daha alçak olması beklenir. Ancak Doğu Anadolu'da bu beklentiye aykırı bir durum varsa, bu ancak 'özel konum' şartlarından biri olan şiddetli karasallık ve kütle etkisi ile açıklanabilir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 347Soru →

Türkiye'nin deniz seviyesine indirgenmiş yıllık ortalama sıcaklık haritası incelendiğinde, sıcaklık değerlerinin genel olarak güneyden kuzeye doğru gidildikçe azaldığı görülmektedir. İndirgenmiş sıcaklık haritalarında görülen bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Enlem etkisi

Cevap

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti etkisi elendiği için güneyden kuzeye sıcaklık azalışı enlem etkisiyle açıklanır.
İndirgenmiş sıcaklık haritaları, yer şekillerinin ve yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisini devre dışı bırakmak için hazırlanır. Bu haritalarda Türkiye'nin güneyinden kuzeyine gidildikçe sıcaklığın düzenli olarak azalması, güneş ışınlarının düşme açısının enlem farkına bağlı olarak küçülmesinin doğrudan bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
İndirgenmiş sıcaklık kavramını analiz etme
İndirgenmiş sıcaklıkta yükseltinin etkisi her yer için 00 metre kabul edilerek yok sayılır.
Haritadaki sıcaklık değişimlerinin yükseltiden kaynaklanmadığını anlamak için.
2
Sıcaklık azalış yönünü belirleme
Güneyden (Ekvator'a yakın) kuzeye (Kutuplara yakın) doğru sıcaklık azalmaktadır.
Değişimin hangi coğrafi yönle ilişkili olduğunu saptamak için.
3
Coğrafi faktörle ilişkilendirme
Güneş ışınlarının geliş açısının enleme bağlı olarak daralması sonucuna ulaşılır.
Güney-kuzey yönlü düzenli değişimin temel nedenini belirlemek için.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Enlem İlişkisi

İpuçları

1
İndirgenmiş sıcaklık sorularında 'yükselti' seçeneğine her zaman dikkat etmelisiniz; çünkü bu haritalarda yükselti yoktur.
2
Güneyden kuzeye doğru düzenli bir değişim varsa, bu genellikle dünyanın şekli ve güneş ışınlarının açısı ile ilgilidir.

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş sıcaklık ile gerçek sıcaklık arasındaki farkın hangi bölgelerde daha fazla olduğunu araştırarak yükselti etkisini pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 348Soru →

Türkiye'de deniz etkisinden uzak iç kesimlerde görülen karasal iklimler; sıcaklık ortalamaları, yıllık sıcaklık farkları ve yağışın mevsimlere dağılışı bakımından kendi içinde belirgin farklılıklar gösterir.

Aşağıdaki tabloda üç farklı merkezin en fazla yağış aldığı mevsimler ve yıllık ortalama sıcaklık değerleri verilmiştir:

MerkezEn Fazla Yağış Aldığı MevsimYıllık Ort. Sıcaklık
Kİlkbahar12∘C12^{\circ}C
LKış16∘C16^{\circ}C
MYaz5∘C5^{\circ}C

Buna göre, bu merkezlerin Türkiye haritasındaki konumları ve iklim özellikleri hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: L merkezinin en fazla yağışı kış mevsiminde alması, bu merkezin Karadeniz iklim kuşağında yer aldığını kanıtlar.

Cevap

L merkezinin kışın en fazla yağışı alması Karadeniz ikliminde olduğunu değil, Akdeniz yağış rejiminin etkisinde olduğunu gösterir.
Verilen tabloda L merkezi yıllık 16∘C16^{\circ}C sıcaklık ortalaması ve kış yağışları ile Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ni (Şanlıurfa, Diyarbakır çevresi) temsil etmektedir. Bu bölgede karasal iklim görülmesine rağmen yağış rejimi Akdeniz ikliminin etkisindedir (maksimum kış). Karadeniz ikliminde ise yağış zirvesi her zaman sonbahar mevsimindedir. Bu nedenle L merkezinin Karadeniz ikliminde olduğunu söylemek coğrafi olarak hatalıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Merkezlerin iklim tiplerini verilerden hareketle analiz etme
K = İç Anadolu (Step), L = Güneydoğu Anadolu (GDA Step), M = Kuzeydoğu Anadolu (Sert Karasal)
Yağışın mevsimsel zirvesi ve yıllık sıcaklık ortalaması Türkiye'deki ana iklim alt tiplerini belirler.
2
Yağış rejimi ile iklim tipi arasındaki ilişkiyi kontrol etme
Güneydoğu Anadolu'da (L), Akdeniz yağış rejimi görüldüğü için kış yağışı fazladır. Karadeniz'de ise sonbahar yağışı fazladır.
Karadeniz iklimini diğerlerinden ayıran en temel özellik yağışın sonbaharda zirve yapmasıdır.
3
Diğer özellikleri doğrulama
Step ikliminde Kırkikindi yağışları, GDA'da şiddetli buharlaşma ve Sert Karasal'da yaz çayırları verilerle uyumludur.
Türkiye iklim tiplerinin karakteristik bitki örtüsü ve yağış oluşum biçimlerini teyit etmek.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Yağış Rejimlerinin Bölgesel Dağılımı

İpuçları

1
Merkezlerin en yağışlı mevsimlerine odaklanın: İlkbahar (İç Anadolu), Kış (Akdeniz/Güneydoğu), Yaz (Kuzeydoğu Anadolu).
2
Karadeniz ikliminde en yağışlı mevsimin hangisi olduğunu hatırlayın. Kış mı yoksa Sonbahar mı?

Daha Fazla Pratik

Marmara Bölgesi'ndeki geçiş iklimi özelliklerini ve yağış rejimindeki karma yapıyı inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 349Soru →

Meteoroloji Genel Müdürlüğünün yayımladığı hava durumu raporunda şu ifadelere yer verilmiştir:

I. Balkanlar üzerinden ülkemize giriş yaparak Marmara ve Batı Karadeniz'de sıcaklıkları belirgin şekilde düşüren, kış aylarında kar yağışlarına neden olan rüzgârdır.
II. Güneybatı yönünden eserek özellikle Ege ve Marmara kıyılarında kışın ılık ve yağışlı hava koşulları yaratan, deniz ulaşımını zaman zaman olumsuz etkileyen rüzgârdır.
III. Kuzey Anadolu Dağları'nı aşarak Karadeniz kıyılarına doğru alçalan, sürtünmenin etkisiyle ısınıp kurutucu etki yapan ve bölgede mikroksima alanları oluşturan rüzgârdır.

Bu raporda özellikleri anlatılan rüzgârlar, aşağıdakilerin hangisinde doğru sırayla verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karayel – Lodos – Fön

Cevap

Verilen özellikler sırasıyla kuzeybatıdan esen Karayel, güneybatıdan esen Lodos ve dağ yamaçlarından alçalan Fön rüzgârlarına aittir.
I. öncülde Balkanlardan gelip sıcaklığı düşüren rüzgâr Karayel (Kuzeybatı), II. öncülde güneybatıdan gelerek lodos fırtınalarına ve ılıman havaya yol açan rüzgâr Lodos, III. öncülde ise dağ yamaçları boyunca alçalıp sürtünmenin etkisiyle çevresine göre mikroksima alanları (Rize'de turunçgil yetişmesi gibi) oluşturan rüzgâr Fön rüzgârıdır.

Adım Adım Çözüm

1
I. öncülde verilen rüzgârın yönünü ve etkisini belirleme
Balkanlar üzerinden (kuzeybatıdan) gelip sıcaklığı düşüren rüzgâr Karayel'dir.
Türkiye'yi kuzeybatıdan etkileyen, soğuk ve kar yağışı getiren yerel rüzgâr Karayel olarak adlandırılır.
2
II. öncülde verilen rüzgârın yönünü ve etkisini belirleme
Güneybatıdan esip ılıman ve yağışlı hava getiren, deniz ulaşımını aksatan rüzgâr Lodos'tur.
Lodos, Türkiye'ye güneybatıdan sokulan, kışın ılık karakterli ve bol yağış bırakan rüzgârdır.
3
III. öncülde verilen rüzgârın oluşum şeklini ve etkisini belirleme
Dağ yamacından alçalarak sürtünme ile ısınan ve kurutucu etki yapan rüzgâr Fön rüzgârıdır.
Fön rüzgârı, enlemden bağımsız olarak yer şekilleri (özel konum) etkisiyle oluşur ve dağlardan alçalırken her 100 metrede sıcaklığı 1°C artırır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârların yönleri (KAYIP SAKAL kuralı) ve Fön rüzgârının oluşum mekanizması

İpuçları

1
Türkiye'yi etkileyen yerel rüzgârların yönlerini hatırlamak için 'KAYIP SAKAL' şifresini saat yönünde (Kuzeybatıdan başlayarak) düşünebilirsiniz.
2
K: Karayel (Kuzeybatı), Y: Yıldız (Kuzey), P: Poyraz (Kuzeydoğu) şeklinde sıralanırken; S: Samyeli (Güneydoğu), K: Kıble (Güney), L: Lodos (Güneybatı) şeklinde sıralanır.
3
Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar gibi yüksek kütlelerden aşağı doğru inen havanın sürtünerek her 100 metrede 1°C ısınmasıyla oluşan kurutucu rüzgâr 'Fön' rüzgârıdır.

Daha Fazla Pratik

Fön rüzgârının Türkiye'de tarım ürünleri (örneğin Rize'de turunçgil veya Iğdır'da pamuk yetişmesi) üzerindeki etkilerini inceleyen soruları çözmeniz faydalı olacaktır.

Alternatif Yöntem

Rüzgârların sıcaklık etkisini düşünerek de eleme yapabilirsiniz: I numaralı rüzgâr soğutucu (kuzey sektörlü), II numaralı rüzgâr ısıtıcı (güney sektörlü), III numaralı rüzgâr ise yerel bir ısınma (alçalma) etkisidir.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 350Soru →

Türkiye'de yaz mevsiminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ndeki mutlak nem miktarı, buharlaşmanın etkisiyle İç Anadolu Bölgesi'ne göre daha yüksektir. Ancak buna rağmen Güneydoğu Anadolu'da nem açığı ve buna bağlı olarak hissedilen kuraklık şiddeti, İç Anadolu'dan çok daha fazladır.

Aşağıdaki tabloda, bu durumu örneklendiren iki merkezin yaz mevsimindeki yaklaşık değerleri verilmiştir:

MerkezMutlak Nem (g/m3g/m^3)Sıcaklık (∘C^\circ C)
X Merkezi (İç Anadolu)882626
Y Merkezi (Güneydoğu Anadolu)12124141

Buna göre, Y merkezinde mutlak nemin daha fazla olmasına rağmen nem açığının daha yüksek olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sıcaklığın yüksek olmasına bağlı olarak havanın nem taşıma kapasitesinin (maksimum nem) çok artması

Cevap

Sıcaklığın yüksek olmasına bağlı olarak havanın nem taşıma kapasitesinin (maksimum nem) çok artması
Havanın nem taşıma kapasitesi (maksimum nem) sıcaklıkla doğru orantılıdır. Güneydoğu Anadolu'da yaz sıcaklıkları İç Anadolu'ya göre çok daha yüksek olduğu için, havanın nem taşıma kapasitesi mutlak nemden çok daha hızlı büyür. Bu durum, aradaki farkın (nem açığının) büyümesine ve şiddetli buharlaşma ile kuraklığa neden olur.

Adım Adım Çözüm

1
Mutlak nem ve maksimum nem arasındaki ilişkiyi analiz edin.
Mutlak nem havadaki mevcut su buharıdır; maksimum nem ise sıcaklığa bağlı olarak havanın taşıyabileceği en fazla nem miktarıdır.
Nem açığını hesaplamak için bu iki değer arasındaki farka bakılmalıdır.
2
Sıcaklığın maksimum nem üzerindeki etkisini değerlendirin.
Sıcaklık arttıkça maksimum nem (kapasite) doğru orantılı olarak artar.
Hava ısındıkça genleşir ve daha fazla su buharı tutabilir hale gelir.
3
İki merkezdeki nem açığını karşılaştırın.
Y merkezinde (Güneydoğu Anadolu) sıcaklık 41∘C41 ^\circ C olduğu için maksimum nem çok yüksektir. Mutlak nem (12g/m312 g/m^3) artsa bile, kapasitedeki devasa artış nedeniyle aradaki fark (nem açığı) İç Anadolu'dan (26∘C26 ^\circ C) daha büyük olur.
Matematiksel olarak Nem Açığı = Maksimum Nem - Mutlak Nem formülü uygulanır.

Anahtar Kavram

Maksimum nem ve nem açığı ilişkisi

İpuçları

1
Nem açığı, havanın doyma noktasına ulaşması için gereken nem miktarıdır.
2
Sıcaklık arttığında havanın nem taşıma kapasitesinin (maksimum nem) nasıl değiştiğini düşünün.
3
Güneydoğu Anadolu'da mutlak nem artsa bile, 40∘C40 ^\circ C üzerindeki sıcaklıkların havayı nasıl dev bir 'nem süngerine' dönüştürdüğüne odaklanın.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de bağıl nemin en yüksek olduğu Karadeniz kıyıları ile nem açığının en az olduğu merkezlerin ortak özelliklerini inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Bağıl nem üzerinden de gidilebilir: Bağıl nem ne kadar düşükse, nem açığı o kadar fazladır. Güneydoğu Anadolu'da yazın bağıl nem Türkiye'nin en düşük seviyelerindedir.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 351Soru →

Türkiye'de bir yerin sıcaklık özellikleri üzerinde hem matematik konum (enlem) hem de özel konum (yükselti, denizellik, karasallık) faktörleri birlikte etkili olmaktadır. Aşağıdaki tabloda, Türkiye'de yer alan üç farklı merkezin aynı gün ve saatte ölçülen gerçek sıcaklıkları ile deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık değerleri verilmiştir:

MerkezGerçek Sıcaklık (∘C^\circ C)İndirgenmiş Sıcaklık (∘C^\circ C)
X12121313
Y661616
Z−4-41414

Buna göre, tablodaki veriler ve Türkiye'nin coğrafi özellikleri dikkate alındığında, bu merkezlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine kesin olarak ulaşılabilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Y merkezi, X merkezine göre enlem etkisiyle daha güneyde bir konumda yer almaktadır.

Cevap

Y merkezinin, X merkezine göre enlem etkisiyle daha güneyde bir konumda yer alması kesin olarak ulaşılabilir bir yargıdır.
Deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık, bir merkezin yükseltisi yok sayılarak (00 metre kabul edilerek) hesaplanan sıcaklıktır. Bu değer karşılaştırıldığında, yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi devre dışı bırakılmış olur. Türkiye'de bir merkezin indirgenmiş sıcaklığının diğerinden yüksek olması, o merkezin daha güneyde yer aldığının (enlem etkisi) veya denizelliğin etkisiyle daha ılık olduğunun bir göstergesidir. Y merkezinin indirgenmiş sıcaklığı (16∘C16^\circ C), X merkezinden (13∘C13^\circ C) belirgin şekilde yüksek olduğu için Y merkezi daha güneydedir.

Adım Adım Çözüm

1
Merkezlerin yükseltilerini hesaplamak için gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkı bulup 200200 ile çarpmak.
X: 13−12=1∘C→200m13 - 12 = 1^\circ C \rightarrow 200m; Y: 16−6=10∘C→2000m16 - 6 = 10^\circ C \rightarrow 2000m; Z: 14−(−4)=18∘C→3600m14 - (-4) = 18^\circ C \rightarrow 3600m.
Sıcaklık her 200200 metrede 1∘C1^\circ C azalır. Bu fark yükseltiyi verir.
2
İndirgenmiş sıcaklık değerlerini karşılaştırarak enlem etkisini yorumlamak.
Y (16∘C16^\circ C) > Z (14∘C14^\circ C) > X (13∘C13^\circ C).
İndirgenmiş sıcaklık yükselti faktörünü ortadan kaldırır. Türkiye'de kış mevsiminde yükseltiden bağımsız olarak en sıcak yerlerin güneyde olması enlem etkisidir.
3
Sonuçları seçeneklerle eşleştirerek kesin yargıya ulaşmak.
Y'nin indirgenmiş sıcaklığı (16∘C16^\circ C), X'ten (13∘C13^\circ C) yüksek olduğu için Y daha güneydedir.
Daha yüksek indirgenmiş sıcaklık, güneş ışınlarının daha büyük açıyla gelmesi (güney enlemi) ile doğrudan ilişkilidir.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Enlem-Yükselti İlişkisi

İpuçları

1
Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark sadece yükselti ile açıklanır.
2
Her 200200 metrelik yükselti farkı sıcaklığı 1∘C1^\circ C değiştirir. Z merkezindeki 18∘C18^\circ C farkı hesaplayın.
3
İndirgenmiş sıcaklığı en yüksek olan merkez, yükselti etkisi çıkarıldığında en sıcak olandır; bu durum genellikle o merkezin daha güneyde olduğunu gösterir.

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş sıcaklık haritaları ile gerçek izoterm haritaları arasındaki farkların nedenlerini inceleyen soruları çözerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Tablodaki her merkez için (İndirgenmiş Sıcaklık - Gerçek Sıcaklık) * 200 formülünü uygulayarak önce yükseltileri bulup, sonra sadece indirgenmiş sıcaklıklara bakarak enlem sıralaması yapabilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 352Soru →

Türkiye'de görülen iklim tiplerinin özellikleri ve dağılışı düşünüldüğünde, aşağıdaki tabloda bir merkeze ait aylık ortalama sıcaklık ve yağış verileri özetlenmiştir:

İklim VerisiDeğer
En Sıcak Ay Ortalaması28∘C28^\circ C
En Soğuk Ay Ortalaması10∘C10^\circ C
Yıllık Toplam Yağış10501050 mm
En Fazla Yağış Aldığı MevsimKış
En Az Yağış Aldığı MevsimYaz

Buna göre, iklim özellikleri tabloda belirtilen bu merkez için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Toprak türü olarak üzerinde yüksek boylu çayırların yetiştiği verimli Çernezyomlar yaygındır.

Cevap

Toprak türü olarak üzerinde yüksek boylu çayırların yetiştiği verimli Çernezyomlar yaygındır ifadesi yanlıştır.
Tablodaki veriler (kış ılıklığı, yaz sıcaklığı ve kış maksimumlu yağış rejimi) net bir şekilde Akdeniz iklimini temsil etmektedir. Akdeniz ikliminde karakteristik toprak tipi demir oksit oranı yüksek olan kırmızı renkli Terra Rossa'dır. Çernezyomlar (kara topraklar) ise Erzurum-Kars-Ardahan çevresinde, yaz yağışlı sert karasal iklimin etkisiyle oluşan, üzerinde gür çayırların bulunduğu topraklardır. Bu nedenle çayır ve çernezyom eşleştirmesi tablodaki merkezle uyum sağlamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Tablo verilerini analiz etme
En soğuk ayın 10∘C10^\circ C olması kış ılıklığını, en fazla yağışın kışın alınması ise karakteristik bir rejimi gösterir.
Türkiye'de kış sıcaklık ortalaması 10∘C10^\circ C civarında olan ve en çok yağışı kışın alan tek iklim tipi Akdeniz iklimidir.
2
Akdeniz ikliminin temel özelliklerini hatırlama
Doğal bitki örtüsü maki, toprak tipi Terra Rossa, çözünme türü kimyasal ve yazlar kuraktır.
Soru kökündeki verilerin Akdeniz iklimine ait olduğu kesinleştiği için bu iklimin karakteristikleri ile seçenekler eşleştirilmelidir.
3
Yanlış eşleştirmeyi bulma
Çernezyom topraklar ve yüksek boylu çayırlar Sert Karasal iklime (Kuzeydoğu Anadolu) aittir.
Çernezyomlar düşük sıcaklık ve yaz yağışı gerektiren bir iklimin ürünüdür, Akdeniz ikliminin değil.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Akdeniz İklimi ve Diğer İklim Tipleriyle Karşılaştırılması

İpuçları

1
Tablodaki en soğuk ay ortalamasına (10∘C10^\circ C) dikkat edin; Türkiye'de kışların bu kadar ılık geçtiği yerleri düşünün.
2
Verilen merkez Akdeniz iklimine aittir. Şimdi Akdeniz ikliminin toprak tipi ile seçeneklerde geçen toprak tipini karşılaştırın.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Karasal iklimlerin en fazla yağış aldığı mevsimleri ve karakteristik toprak tiplerini (Podzol, Kahverengi Step vb.) tekrar edin.

Alternatif Yöntem

Yağış rejiminden yola çıkarak; en fazla yağışın kışın alındığı tek iklimin Akdeniz iklimi olduğunu belirleyebilir, ardından bu iklimde çernezyom (kara toprak) olup olmadığını sorgulayabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 353Soru →

Türkiye vejetasyon coğrafyasında ot formasyonlarının dağılışı; iklimsel özellikler, yükselti ve beşerî müdahaleler gibi faktörlerin karmaşık etkileşimi sonucunda şekillenmektedir. Bir araştırmacı, Türkiye'nin farklı bölgelerinde yaptığı arazi çalışmalarında şu gözlemleri kaydetmiştir:

Gözlem NoEkolojik Koşullar ve GörünümKarakteristik Türler
IYarı kurak sahalarda, ilkbahar yağışlarıyla yeşerip yazın sararan kısa boylu ot toplulukları.Geven, Yavşan otu, Çoban yastığı
IIYüksek dağ kuşaklarında, orman üst sınırından sonra başlayan ve düşük sıcaklıklara uyumlu gür otlar.Alpin çayırlar, Kardelen, Taşkıran
IIINemli bölgelerde meşe veya karaçam ormanlarının tahribiyle ortaya çıkan, bozkır türlerini de içeren otsu örtü.Gelincik, Sığır kuyruğu, Yavşan otu

Bu gözlemlere ve Türkiye'nin bitki coğrafyası özelliklerine dayanarak yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I ve III numaralı toplulukların benzer bitki türlerini içermesi, her iki alanın da mutlak suretle yarı kurak step iklimi özelliklerine sahip olduğunu kanıtlar.

Cevap

Bitki türlerinin benzemesi, alanların her zaman aynı iklim tipine sahip olduğunu kanıtlamaz; çünkü antropojen bozkırlar beşerî tahribat sonucu daha nemli sahalarda da oluşabilir.
Doğal bozkırlar ve antropojen bozkırlar benzer bitki türlerini barındırsa da oluşum nedenleri farklıdır. Antropojen bozkırlar, orman yetişmesine uygun nemliliğe sahip olan sahalarda (örneğin Batı Anadolu'nun iç kesimleri veya Ergene Havzası) ormanların tahrip edilmesiyle oluşur. Bu nedenle, bitki türlerinin benzemesi bu sahaların iklimsel olarak 'yarı kurak' olduğunu kanıtlamaz.

Adım Adım Çözüm

1
Gözlem sahalarını formasyon türüne göre sınıflandır.
I: Doğal Bozkır (Step), II: Alpin Çayır, III: Antropojen Bozkır.
Soruyu çözmek için bitki örtüsü tiplerinin ekolojik kökenini anlamak gerekir.
2
I ve III numaralı sahaların oluşum nedenlerini karşılaştır.
Doğal bozkırlar (I) yetersiz yağış/yarı kurak iklim nedeniyle oluşurken; antropojen bozkırlar (III) ormanların insan tarafından yok edilmesiyle oluşur.
Antropojen bozkırların nemli iklim bölgelerinde de görülebileceğini fark etmek kritik bir analiz adımıdır.
3
Bitki türü benzerliği ile iklim arasındaki ilişkiyi analiz et.
Türlerin (Yavşan otu gibi) benzemesi, iklimin mutlaka 'kurak' olduğunu değil, o anki vejetasyon durumunun 'bozkır görünümünde' olduğunu gösterir.
Antropojen bozkır sahalarında iklim aslında orman yetişmesine elverişlidir.

Anahtar Kavram

Antropojen Bozkır ve Doğal Bozkır Ayrımı

İpuçları

1
Antropojen bozkır ile doğal bozkırın oluşum nedenlerini (insan vs. iklim) düşünün.
2
Bir yerde bozkır bitkilerinin olması her zaman orada yağışın az olduğu anlamına gelmez; bazen ormanlar yok edildiği için oraya bozkır türleri yerleşmiş olabilir.
3
İç Anadolu'da Ankara, Eskişehir gibi yerlerde ve Ergene Havzası'nda eskiden orman varken insanların tahribatıyla oluşan topluluklara odaklanın.

Daha Fazla Pratik

Antropojen bozkırlar ile psödömaki (yalancı maki) oluşumlarındaki beşerî etki benzerliğini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 354Soru →

Türkiye'de vejetasyon örtüsü; bitkilerin dış görünüşleri ve yetişme şartları esas alınarak ağaç, çalı ve ot formasyonu şeklinde gruplandırılmaktadır. Bu gruplandırma içinde yer alan ot formasyonu; bozkır, çayır ve alpin çayır gibi farklı topluluklardan oluşur. Yıllık yağış miktarının az olduğu iç bölgelerde yetişen geven, yavşan otu, çoban yastığı ve gelincik gibi türler bu formasyonun en yaygın örneklerindendir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki ot formasyonu içerisinde yer alan bitki topluluklarından biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Maki

Cevap

Maki topluluğu ot formasyonu değil, çalı formasyonu içerisinde yer almaktadır.
Maki, kuraklığa dayanıklı, sert yapraklı ve her mevsim yeşil kalan bodur ağaççıkların oluşturduğu bir topluluktur. Bu özellikleriyle ot formasyonunda değil, çalı formasyonu içerisinde incelenir.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'deki bitki formasyonlarının ana gruplarını sınıflandırın.
Bitkiler; ağaç, çalı ve ot formasyonu olmak üzere üç ana gruba ayrılır.
Genel sınıflandırmayı bilmek, alt türleri doğru yerleştirmek için temeldir.
2
Ot formasyonuna ait olan alt grupları belirleyin.
Bozkır, çayır, alpin çayır ve antropojen bozkır bu grubun üyeleridir.
Soruda verilen türlerin (geven, yavşan otu vb.) hangi ana gruba ait olduğu bu adımda teyit edilir.
3
Seçeneklerdeki toplulukların formasyon tiplerini karşılaştırın.
Maki topluluğunun kurakçıl çalı ve ağaççıklardan oluştuğu görülür.
Maki, Akdeniz iklim bölgesine has bir çalı formasyonu olup ot formasyonundan farklıdır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de bitki formasyonlarının (ağaç, çalı, ot) temel sınıflandırılması.

İpuçları

1
Bitkileri gövdelerinin yapısına (odunsu veya otsu) göre ayırmayı deneyin.
2
Seçeneklerdeki bitkilerden hangisinin zeytin veya zakkum gibi küçük bir ağaca daha çok benzediğini düşünün.
3
Akdeniz kıyılarında yaygın olan ve bodur ağaççıklardan oluşan 'çalı' grubunu hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Bozkır bitkilerinin (geven, üzerlik, sığır kuyruğu gibi) kuraklığa karşı geliştirdiği adaptasyonları inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 355Soru →

Türkiye'deki çalı formasyonlarına ait bazı özelliklerin karşılaştırıldığı aşağıdaki tabloyu inceleyiniz:

ÖzellikFormasyon IFormasyon II
Yayılış AlanıAkdeniz ve Ege KıyılarıKaradeniz Kıyı Kuşağı
Oluşum ŞartıKızılçam ormanlarının tahribiNemli-geniş yapraklı ormanların tahribi
Yaprak MorfolojisiHer dem yeşil, sert ve tüylü (sklerofil)Büyük bir kısmı kışın yaprak döken türler
Örnek TürlerSandal, Mersin, KeçiboynuzuFındık, Kızılcık, Ihlamur

Tablodaki bilgiler ve Türkiye'nin bitki coğrafyası özellikleri dikkate alındığında, Formasyon I ve Formasyon II ile ilgili yapılan aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Formasyon II'nin yaygın olduğu sahalarda, iklim ve bitki örtüsü ilişkisine bağlı olarak karakteristik toprak tipi kırmızı renkli Terra-Rossa'dır.

Cevap

Formasyon II'nin (Psödomaki) yaygın olduğu Karadeniz kıyı kuşağında Terra-Rossa topraklarının görüldüğünü belirten ifade yanlıştır.
Doğru cevap olan ifade yanlıştır çünkü Terra-Rossa toprakları sadece Akdeniz iklim bölgesinde, maki formasyonunun yayılış alanlarında görülür. Psödomakilerin (Formasyon II) yaygın olduğu Karadeniz kıyı kuşağında ise bol yağış ve orman örtüsüne bağlı olarak Kahverengi Orman toprakları görülmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Formasyonları tanımlama
Formasyon I Akdeniz/Ege'de görülen Maki, Formasyon II Karadeniz'de görülen Psödomaki (Yalancı Maki) topluluğudur.
Tablodaki yayılış alanı ve tür örnekleri bu ayrımı kesinleştirir.
2
Ekolojik özelliklerin kontrolü
Maki (I) kurakçıl ve her dem yeşildir; Psödomaki (II) ise nemcil ve kışın yaprak döken türleri barındırır.
Bitkilerin morfolojik yapıları ait oldukları iklim bölgesinin (Akdeniz vs Karadeniz) nem ve sıcaklık koşullarına uyumludur.
3
Toprak ve bitki ilişkisini analiz etme
Terra-Rossa toprakları kalkerli arazilerde ve Akdeniz ikliminde oluşur, maki ile ilişkilidir. Karadeniz kıyı kuşağında ise Kahverengi Orman toprakları baskındır.
Toprak oluşumu iklim ve ana kaya özelliklerine doğrudan bağlıdır.

Anahtar Kavram

Bitki Formasyonları ve Toprak İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'de çalı formasyonları; Maki, Garig ve Psödomaki olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Tabloda maki ve psödomaki karşılaştırılmıştır.
2
Maki Akdeniz ikliminin, Psödomaki ise Karadeniz ikliminin tipik 'tahrip sonucu oluşan' bitki topluluğudur.
3
Akdeniz iklimine özgü karakteristik toprak tipi ile Karadeniz'e özgü olanı karşılaştırarak yanlış eşleştirmeyi bulunuz.

Daha Fazla Pratik

Makilerin de aşırı tahrip edildiği alanlarda oluşan, diz boyu kısalıktaki 'Garig' formasyonunu ve lavanta, kekik gibi türlerini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 356Soru →

Ülkemizin güney ve batı sahil şeridinde yaygın olan kızılçam ormanlarının çeşitli nedenlerle tahrip edilmesi sonucunda ortaya çıkan; her mevsim yeşil kalabilen, sert ve parlak yapraklı bodur ağaççıklardan oluşan bitki topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Maki

Cevap

Maki
Doğru cevap olan maki topluluğu, Akdeniz ikliminin hakim olduğu alanlarda kızılçamların tahrip edilmesiyle ortaya çıkan karakteristik çalı formasyonudur. Bu topluluk içindeki bitkiler, yaz kuraklığına dayanıklı, sert ve cilalı yapraklara sahip bodur ağaççıklardan oluşur.

Adım Adım Çözüm

1
Bölge ve iklim özelliklerini belirleme
Güney ve batı sahil şeridinde Akdeniz iklimi hakimdir.
Soruda belirtilen bölge, Akdeniz iklimine özgü bitki örtüsünü işaret eder.
2
Tahribat öncesi ana bitki örtüsünü tespit etme
Bu alanların asıl bitki örtüsü kızılçam ormanlarıdır.
Kızılçamlar, dünyada en yaygın olarak Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında bulunur.
3
Tahribat sonucu oluşan formasyonu eşleştirme
Kızılçam ormanları tahrip edildiğinde yerine maki formasyonu gelişir.
Maki; zeytin, defne, zakkum gibi türlerden oluşan ve kızılçamların yerini alan çalı topluluğudur.

Anahtar Kavram

Maki formasyonunun kökeni ve oluşum şartları

İpuçları

1
Akdeniz ikliminin simgesi olan bitki topluluğunu düşünün.
2
Zeytin, defne ve keçiboynuzu gibi bitkilerin hangi grupta yer aldığını hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Makilerin de tahrip edilmesiyle oluşan 'Garig' formasyonunun örnek türlerini (lavanta, yasemin) inceleyin.
Tahmini Süre:45s
Soru 357Soru →

Akdeniz ve Ege kıyılarında doğa yürüyüşü yapan bir grup öğrenci, gezi rotaları boyunca boyları 1-3 metre arasında değişen; zakkum, defne, keçiboynuzu, sandal ve mersin gibi bitki türlerine rastlamıştır.

Öğrencilerin gezi sırasında gözlemlediği, yıl boyunca yeşil kalabilen bu türlerin bir araya gelmesiyle oluşan çalı formasyonu aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Maki

Cevap

Doğru cevap, Akdeniz iklim bölgesinde kızılçam ormanlarının tahribiyle oluşan ve zakkum, defne, keçiboynuzu gibi türleri barındıran maki seçeneğidir.
Soruda özellikleri verilen zakkum, defne, keçiboynuzu, sandal ve mersin; Türkiye'de Akdeniz ikliminin görüldüğü Ege ve Akdeniz kıyılarında yayılış gösteren, kızılçam ormanlarının tahribiyle ortaya çıkan 'Maki' formasyonunun temel üyeleridir.

Adım Adım Çözüm

1
Öğrencilerin gözlem yaptığı bölgeyi ve bitkilerin fiziksel özelliklerini analiz et.
Gözlem Akdeniz ve Ege kıyılarında yapılmış, bitkilerin yıl boyunca yeşil kaldığı ve 1-3 metre boyunda çalılar olduğu belirtilmiştir.
Bitki örtüsü dağılışı, iklim özellikleri (Akdeniz iklimi) ve bitkinin formasyon yapısı (çalı/ağaççık) ile doğrudan ilişkilidir.
2
Verilen örnek bitki türlerinin hangi bitki topluluğuna ait olduğunu belirle.
Zakkum, defne, keçiboynuzu, sandal ve mersin türlerinin maki bitki topluluğunun karakteristik üyeleri olduğu tespit edilir.
Bu türler, kurak yaz şartlarına dayanıklı, sert ve tüylü yapraklara sahip tipik Akdeniz çalılarıdır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de çalı formasyonlarının sınıflandırılması ve maki bitki topluluğunun karakteristik özellikleri

İpuçları

1
Soruda verilen bitkiler Akdeniz iklimine özgüdür ve yaz kuraklığına dayanıklı, her mevsim yeşil kalan bitkilerdir.
2
Zeytin ağacının yabani formu olan delice de bu bitki formasyonunun en bilinen üyelerinden biridir.
3
Kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle oluşan bu bodur ağaççık topluluğu 'Maki' olarak adlandırılır.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz kıyılarındaki ormanların tahribiyle oluşan 'Psödomaki' (Yalancı maki) formasyonunun bitki türlerini inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Bitki formasyonlarını türlerine göre eşleştirmeyi deneyebilirsiniz. Fındık ve şimşir -> Psödomaki, Lavanta ve kekik -> Garig, Defne ve zakkum -> ?
Tahmini Süre:45s
Soru 358Soru →

Türkiye'de deniz etkisinden uzak iç kesimlerde geniş bir yayılış alanına sahip olan bu iklim tipinde; kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar ise sıcak ve kuraktır. En fazla yağışını ilkbahar döneminde alan bu iklimin karakteristik bitki örtüsü, ilkbahar yağışlarıyla yeşeren ve yaz kuraklığıyla sararan bozkırlardır.

Buna göre, özellikleri belirtilen bu iklim tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ilıman Karasal (Step) İklimi

Cevap

Ilıman Karasal (Step) İklimi
Ilıman Karasal (Step) iklimi, Türkiye'de deniz etkisine kapalı iç bölgelerde (İç Anadolu, Doğu Anadolu'nun alçak düzlükleri, İç Batı Anadolu) görülür. Bu iklimin en ayırt edici özellikleri yıllık yağış miktarının az (300300-500500 mm) olması, en fazla yağışın ilkbaharda yükselim (konveksiyonel) yağışları şeklinde düşmesi ve doğal bitki örtüsünün bozkırlardan oluşmasıdır.

Adım Adım Çözüm

1
Yağış rejimini analiz et
Soruda en fazla yağışın ilkbaharda düştüğü belirtilmiştir.
Türkiye'de iklim tiplerini ayırt etmede en belirgin kriterlerden biri 'en fazla yağışın düştüğü mevsim'dir.
2
Bitki örtüsünü kontrol et
Bitki örtüsü bozkır (step) olarak verilmiştir.
Bozkırlar, kısa süreli bahar yağışlarıyla yeşeren kurakçıl ot topluluklarıdır ve doğrudan Ilıman Karasal iklimle eşleşir.
3
Konumu ve sıcaklık şartlarını değerlendir
Denizden uzak iç kesimler, yaz sıcaklığı ve kış soğukluğu karasallığı temsil eder.
Türkiye'nin iç bölgelerinde (İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu'nun kuzeyi vb.) karasallık nedeniyle bu özellikler baskındır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Ilıman Karasal (Step) İklimi

İpuçları

1
Türkiye'de en geniş yayılış alanına sahip olan iklim tipini düşünün.
2
En fazla yağışın ilkbaharda düşmesi ve bozkır örtüsü sizi İç Anadolu ve çevresine yönlendirmelidir.

Daha Fazla Pratik

Sert Karasal iklimin Ilıman Karasal iklimden farklarını (yağış mevsimi ve bitki örtüsü boyutu) inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 359Soru →

Türkiye'nin farklı kıyı kuşaklarında iklim özelliklerine bağlı olarak maki, garig ve psödomaki gibi çalı formasyonları gelişim gösterir. Bu formasyonların dağılışı ve özellikleri üzerinde sıcaklık, yağış rejimi ve beşerî müdahaleler temel belirleyicidir.

Buna göre, Türkiye'deki çalı formasyonlarının özellikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Psödomakiler, yalnızca Akdeniz iklim bölgesinde maki türlerinin yüksek kesimlerde soğuğa karşı bodurlaşması ve kışın yapraklarını dökmesi sonucu oluşan bir kuşaktır.

Cevap

Psödomakilerin yalnızca Akdeniz ikliminde görüldüğünü ve enlem etkisiyle bodurlaşan makiler olduğunu belirten ifade yanlıştır.
Psödomakiler (yalancı makiler), Akdeniz iklim kuşağında değil, Karadeniz ikliminin nemli ve yağışlı olduğu bölgelerde yapraklı ormanların (meşe, kayın vb.) insanlar tarafından tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan çalılardır. Bu toplulukta fındık, kızılcık, muşmula ve şimşir gibi kışın yaprağını döken türler ağırlıktadır. Dolayısıyla psödomakilerin Akdeniz iklimine özgü olduğunu söyleyen ifade yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Çalı formasyonlarının türlerini ve görüldükleri iklim bölgelerini sınıflandırın.
Maki ve Garig: Akdeniz iklimi; Psödomaki: Karadeniz (nemli) iklimi.
Her formasyonun ekolojik istekleri farklıdır.
2
Enlem ve sıcaklık ilişkisinin maki dağılışı üzerindeki etkisini değerlendirin.
Kuzeye gidildikçe (Marmara'ya doğru) sıcaklık düştüğü için maki yetişme üst sınırı alçalır.
Bitki üst sınırını belirleyen temel faktör sıcaklıktır.
3
Psödomaki (yalancı maki) kavramının tanımını ve oluşum şartlarını analiz edin.
Psödomaki, nemli Karadeniz ikliminde ormanların tahrip edilmesiyle oluşan, kışın yaprak döken çalılardır.
Bu topluluk Akdeniz'e özgü maki türlerinin bir varyasyonu değil, Karadeniz'e özgü ikincil bir formasyondur.

Anahtar Kavram

Türkiye'deki Çalı Formasyonlarının (Maki, Garig, Psödomaki) Karşılaştırmalı Özellikleri

İpuçları

1
Maki, garig ve psödomakinin hangi iklim bölgelerinde görüldüğünü düşünün.
2
Psödomaki 'yalancı' takısını makiye benzediği için alır ama her mevsim yeşil kalmak zorunda değildir.
3
Akdeniz'deki kızılçam tahribi makiye, maki tahribi garige yol açar; psödomaki ise Karadeniz'e özgüdür.

Daha Fazla Pratik

Maki türleri (zeytin, zakkum, defne) ile psödomaki türlerini (fındık, şimşir) harita üzerinde eşleştirerek çalışabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 360Soru →

Türkiye'de sıcaklık dağılışı üzerinde mutlak konumun (enlem) yanı sıra denizellik, yükselti ve karasallık gibi göreceli konum faktörleri de belirleyici rol oynar. Kış mevsiminde Türkiye'nin kuzeyinde yer alan bazı merkezlerin, güneydeki merkezlere göre daha yüksek sıcaklık ortalamasına sahip olması 'enlem-sıcaklık' ilişkisine ters düşen bir durumdur.

Buna göre, aşağıda verilen şehir eşleştirmelerinden hangisinin kış mevsimi ortalama sıcaklıkları arasındaki ilişki, enlem faktörüyle açıklanamaz?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Trabzon - Mardin

Cevap

Trabzon ve Mardin arasındaki sıcaklık ilişkisi enlem faktörüyle açıklanamaz.
Trabzon, Mardin'e göre yaklaşık 4 derece daha kuzeyde yer almasına rağmen kış mevsiminde daha sıcaktır. Bu durum 'kuzeye gidildikçe sıcaklık azalır' şeklindeki enlem kuralına ters düşer. Temel nedeni Trabzon'un deniz kenarında yer alması (denizellik) ve Mardin'in iç kesimde kalarak daha şiddetli soğumasıdır (karasallık).

Adım Adım Çözüm

1
Enlem kuralını hatırla
Normal şartlarda Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklıkların azalması beklenir.
Güneş ışınlarının düşme açısının küçülmesi (mutlak konum/enlem etkisi).
2
Verilen şehirlerin konumlarını ve kış özelliklerini analiz et
Trabzon Karadeniz kıyısında denizel bir iklime sahipken; Mardin daha güneyde olmasına rağmen iç kesimde ve karasaldır.
Şehirlerin coğrafi konumlarının sıcaklık üzerindeki etkisini belirlemek.
3
Sıcaklık değerlerini karşılaştır
Trabzon'un Ocak ayı ortalaması yaklaşık 7,4∘C7,4^\circ C iken, Mardin'in 3,2∘C3,2^\circ C civarındadır.
Kuzeydeki bir merkezin güneydekinden sıcak olduğunu (enlem anomalisi) teyit etmek.

Anahtar Kavram

Denizellik ve karasallığın enlem etkisini baskılaması (Sıcaklık Anomalisi)

İpuçları

1
Enlem kuralına göre güneydeki şehirlerin daha sıcak olması gerektiğini hatırla.

Daha Fazla Pratik

Benzer bir anomaliyi yaz mevsimi için Şanlıurfa ve Antalya arasında 'karasallık' üzerinden analiz edebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
ÖncekiSayfa 18 / 38Sonraki