Examkin

Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

760 soru

Soru 401Soru →

Bir araştırmacı, Türkiye'nin temmuz ayı sıcaklık verilerini incelerken yükselti faktörünü dışarıda bırakmak amacıyla tüm ölçüm istasyonlarının verilerini deniz seviyesine (00 metre) uyarlamış ve yeni bir dağılış haritası oluşturmuştur. Ortaya çıkan bu haritada, en yüksek sıcaklık adacıklarının Güneydoğu Anadolu'da konumlandığı dikkati çekmektedir.

Oluşturulan bu özel haritada Güneydoğu Anadolu'nun ülkenin en sıcak alanı olarak belirmesinde aşağıdaki faktörlerden hangisinin herhangi bir payı yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölgedeki yer şekillerinin deniz seviyesinden yüksekliği

Cevap

Bölgedeki yer şekillerinin deniz seviyesinden yüksekliği
Araştırmacının yükselti faktörünü dışarıda bırakarak istasyon verilerini deniz seviyesine uyarlamasıyla oluşturduğu haritalara 'indirgenmiş sıcaklık haritası' denir. Bu özel haritalarda istisnasız her yer deniz seviyesinde (00 metre) kabul edildiği için, bölgelerin gerçek fiziki yükseltilerinin sıcaklık dağılışı üzerinde hiçbir etkisi kalmaz. Güneydoğu Anadolu'nun bu haritada en sıcak yer olarak belirmesinin nedeni Ekvator'a yakınlık (enlem), şiddetli karasallık ve güneyden gelen sıcak hava akımlarıdır; arazinin kendi yüksekliği değildir.

Adım Adım Çözüm

1
Haritanın niteliğini analiz et
Araştırmacı istasyon verilerini 00 metreye uyarladığı için, bahsedilen harita bir 'indirgenmiş sıcaklık haritası'dır.
Haritanın özelliğini bilmek, hangi değişkenlerin dışarıda bırakıldığını anlamak için temel şarttır.
2
İndirgenmiş sıcaklık kavramının temel kuralını hatırla
İndirgenmiş sıcaklık değerleri bulunurken bir merkezin gerçek yükseltisi yoksayılır ve sıcaklığı düşürücü etkisi hesaplamadan tamamen çıkarılır.
Bu haritaların yegane amacı sıcaklık üzerindeki yükselti faktörünü saf dışı bırakıp diğer etmenleri (enlem, karasallık vb.) görebilmektir.
3
Faktörleri bu kurala göre eleyerek doğru cevabı bul
Enlem, karasallık, rüzgar ve basınç gibi faktörlerin tamamı indirgenmiş haritalarda sıcaklığı belirlerken, 'yükselti' faktörünün bu haritada herhangi bir etkisi olamaz.
Yükselti değişkeni veriler haritaya dökülmeden önce zaten matematiksel olarak sıfırlanmıştır.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti faktörünün tamamen ortadan kaldırılması

İpuçları

1
Sorudaki kilit ifade, araştırmacının verileri 'deniz seviyesine (00 metre)' uyarlamış olmasıdır. Bu işlem haritanın türünü belirler.
2
Bir sıcaklık haritasında tüm Türkiye 00 metrede kabul ediliyorsa, sıcaklığı etkileyen faktörlerden hangisi mecburen hesaplama dışı kalmış olur?
3
Her yerin eşit ve deniz seviyesinde olduğu varsayılan bir senaryoda, arazilerin fiziki olarak sahip olduğu dağlık ya da ovalık yapıların (yükseltinin) bir önemi kalmaz.

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında sadece yükseltinin dışarıda bırakıldığını pekiştirmek için Türkiye'nin yıllık indirgenmiş izoterm haritalarını inceleyerek enlem etkisine ters düşen durumları araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sıcaklığı etkileyen faktörleri (enlem, karasallık, basınç, rüzgar, yükselti) zihninizde listeleyin. 'Deniz seviyesine uyarlama' eyleminin bu faktörlerden yalnızca bir tanesini tamamen etkisiz hale getireceğini fark ederek doğru cevaba doğrudan ulaşabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 402Soru →

Türkiye'nin farklı kıyı bölgelerinde yürütülen bir bitki coğrafyası araştırmasında, çalı formasyonlarının yayılış alanları ve karakteristik özellikleri hakkında aşağıdaki veriler elde edilmiştir:

BölgeTespit Edilen Çalı TürleriGözlenen Üst Sınır (m)Oluşum Koşulları
IZeytin, zakkum, keçiboynuzu∼800\sim 800Kızılçam ormanlarının tahribi
IILavanta, kekik, sütleğen∼500\sim 500Makilerin aşırı tahrip edilmesi
IIIFındık, şimşir, koca yemiş∼300\sim 300Nemli ormanların tahribi

Bu tablo verileri ve Türkiye'nin genel coğrafi özellikleri dikkate alındığında, yapılan aşağıdaki analizlerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. bölgedeki formasyonun üst sınırının III. bölgeden daha yüksek olması, temel olarak enlem ve sıcaklık ilişkisiyle (matematik konum) açıklanır.

Cevap

I. bölgedeki formasyonun üst sınırının III. bölgeden daha yüksek olması, temel olarak enlem ve sıcaklık ilişkisiyle (matematik konum) açıklanır.
I. bölgedeki formasyonun üst sınırının III. bölgeden daha yüksek olması ifadesi doğrudur. Türkiye'de güneyden kuzeye doğru gidildikçe sıcaklık değerleri azaldığı için bitki örtüsünün (orman, maki vb.) yetişebildiği en yüksek sınır da deniz seviyesine yaklaşır. Bu durum matematik konumun (enlem etkisi) doğrudan bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Tablodaki bölgeleri ve türleri tanımla.
I. Bölge: Maki (Akdeniz), II. Bölge: Garig (Ege/Tahrip maki), III. Bölge: Psödomaki (Karadeniz).
Soruda bahsedilen çalı formasyonlarını doğru sınıflandırmak analiz için temeldir.
2
Yükselti sınırlarını karşılaştır.
I. Bölge'de 800800 m, III. Bölge'de 300300 m sınırına ulaşılmış.
Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık düştüğü için bitkilerin yetişme üst sınırı azalır.
3
Bölgelerin karakteristik özelliklerini ve oluşumlarını değerlendir.
Maki üst sınırının değişiminde enlem (sıcaklık) belirleyicidir; garig bir tahrip ürünüdür; psödomaki ise Karadeniz'e özgü 'yalancı maki'dir.
Çalı formasyonlarının ekolojik istekleri ve dağılış nedenleri arasındaki ilişkiyi doğrulamak gerekir.

Anahtar Kavram

Bitki Örtüsü Üst Sınırı ve Enlem İlişkisi

İpuçları

1
Türkiye'de bitki üst sınırını etkileyen temel faktörü (güney-kuzey yönlü değişim) hatırlayın.
2
Maki, garig ve psödomaki formasyonlarının hangisinin asıl, hangisinin tahrip ürünü olduğunu düşünün.
3
Akdeniz'deki bir çalının 800800 metreye çıkabilip Karadeniz'deki çalının sadece 300300 metreye kadar çıkabilmesi sıcaklık değerlerinin kuzeye doğru azalmasıyla ilgilidir.

Daha Fazla Pratik

Akdeniz iklim bölgesinde maki ve garig arasındaki farkları, özellikle tür çeşitliliği ve kurakçıl yapı açısından inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 403Soru →

Türkiye'de mutlak nem dağılışı, dağların uzanış doğrultusu ve hava kütlelerinin hareket yönü, bölgeler arasında farklı yağış oluşum türlerinin (yamaç, konveksiyonel, cephe) görülmesinde belirleyicidir. Kıyı kesimler ile iç kesimler arasında bu açıdan belirgin farklılıklar bulunur.

Buna göre, Türkiye'deki yağış oluşum mekanizmaları ve yaygın görüldükleri alanlarla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması, denizel havanın yamaçlar boyunca hızla yükselmesine yol açarak yamaç (orografik) yağışlarını bölgedeki en yaygın yağış türü haline getirir.

Cevap

Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanmasının yamaç yağışlarını bölgenin en yaygın yağış türü haline getirdiğini belirten ifade yanlıştır.
Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik uzandığı için denizden gelen nemli hava kütleleri dağ yamaçlarına çarpıp hızla yükselmek yerine, dağlar arasındaki geniş çöküntü ovaları (grabenler) boyunca iç kesimlere doğru sokulur. Bu topoğrafik yapı, orografik (yamaç) yağışlarının oluşum şartlarını ortadan kaldırır veya en aza indirir. Ege Bölgesi, Akdeniz iklim bölgesinde yer aldığı için yıl içindeki toplam yağışının büyük bir kısmını kış aylarında cephe sistemleri (sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması) aracılığıyla alır. Bu nedenle orografik yağışların bölgenin en yaygın yağış türü olduğunu iddia eden ifade bilimsel olarak yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerdeki yağış oluşum türü (orografik, konveksiyonel, cephe) ile coğrafi bölge eşleştirmelerinin doğruluğunu analiz et.
Karadeniz'de yamaç, İç Anadolu'da ve Doğu Anadolu'da konveksiyonel, Akdeniz ve Marmara'da kışın cephe yağışlarının yaygın olduğu bilgileri coğrafi gerçeklerle örtüşmektedir.
Her yağış türünün oluşması için gereken özel topoğrafik veya termik şartların doğru bölgelerle eşleştirilip eşleştirilmediğini kontrol etmek.
2
Ege Bölgesi için yapılan topoğrafik açıklamayı (dağların dik uzanması) ve bunun yağış türüne etkisini değerlendir.
Dağların kıyıya dik uzanması, havanın dağ yamacı boyunca yükselmesini (yamaç yağışı) engeller. Hava kütleleri çöküntü ovaları boyunca iç kesimlere ilerler.
Yamaç yağışının temel şartı, dağların denizden gelen nemli rüzgarlara karşı bir set oluşturacak şekilde kıyıya paralel uzanmasıdır.
3
Ege Bölgesi'ndeki hakim yağış türünü belirle.
Ege Bölgesi, Akdeniz iklim kuşağında yer aldığı için özellikle kış aylarında sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan cephe yağışları en yaygın türdür.
Yanlış olan ifadeyi kesin olarak tespit etmek ve neden yanlış olduğunu temellendirmek.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Yağış Oluşum Tipleri ve Bölgelere Göre Dağılışı

İpuçları

1
Yamaç (orografik) yağışlarının oluşabilmesi için denizden gelen hava kütlesinin geniş bir dağ silsilesiyle bir 'duvar' gibi karşılaşması gerekir.
2
Türkiye fiziki haritasını göz önüne getirin; Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya paralel mi yoksa dik mi uzanmaktadır?
3
Ege'de dağların denize dik uzanması, hava kütlelerinin dağlara çarpıp yükselmesini engeller. Bu bölge daha çok kışın etkili olan sıcak ve soğuk havaların karşılaşmasıyla yağış alır.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ile Akdeniz kıyılarında dağların denize göre uzanışlarının benzer olmasına rağmen en fazla yağış aldıkları mevsimlerin farklı olmasının nedenlerini (mutlak konum ve basınç merkezleri) araştırın.

Alternatif Yöntem

Bölgelerin en fazla yağış aldığı mevsimleri ve yağış rejimlerini (Karadeniz-Sonbahar/Yamaç, İç Anadolu-İlkbahar/Konveksiyonel, Akdeniz/Ege-Kış/Cephe) ezberlemek yerine, dağların uzanışının hava akımlarına olan fiziksel etkisini gözünüzde canlandırarak şıkları eleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 404Soru →

Türkiye'de geniş alanlarda etkili olan karasal iklim, yükselti ve enlem gibi faktörlerin etkisiyle kendi içinde çeşitli alt tiplere ayrılmaktadır. Aşağıdaki tabloda, deniz etkisinden uzak üç farklı merkezin yıllık bazı iklim özellikleri verilmiştir:

MerkezEn Fazla Yağış Aldığı MevsimEn Soğuk Ay Sıcaklık OrtalamasıDoğal Bitki Örtüsü
Xİlkbahar0∘C0^{\circ} CBozkır
YYaz−10∘C-10^{\circ} CAlpin Çayır
ZKış5∘C5^{\circ} CBozkır

Tablodaki veriler dikkate alındığında; X, Y ve Z merkezlerinin temsil ettiği iklim bölgeleri aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: X: İç Anadolu / Y: Erzurum-Kars Çevresi / Z: Güneydoğu Anadolu

Cevap

X: İç Anadolu, Y: Erzurum-Kars Çevresi ve Z: Güneydoğu Anadolu'dur.
Doğru eşleştirmede; ilkbahar yağışı alan X İç Anadolu'yu, yaz yağışı ve şiddetli soğukları olan Y Kuzeydoğu Anadolu'yu (Sert Karasal), kış yağışı alan ve nispeten ılıman kışlara sahip olan Z ise Güneydoğu Anadolu'yu temsil etmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
X merkezinin özelliklerini analiz etme
İç Anadolu tipi karasal iklim
En fazla yağışın ilkbaharda düşmesi (konveksiyonel yağışlar) ve bozkır örtüsü İç Anadolu'nun karakteristiğidir.
2
Y merkezinin özelliklerini analiz etme
Sert karasal iklim (Kuzeydoğu Anadolu)
Yaz yağışları ve kış sıcaklığının −10∘C-10^{\circ} C olması, alpin çayırlarla birlikte Erzurum-Kars-Ardahan yöresine özgüdür.
3
Z merkezinin özelliklerini analiz etme
Güneydoğu Anadolu tipi karasal iklim
En fazla yağışın kışın düşmesi Akdeniz yağış rejimine benzerdir ancak karasallıktan dolayı bitki örtüsü bozkırdır. Ayrıca kışları İç Anadolu'dan daha ılımandır (5∘C5^{\circ} C).

Anahtar Kavram

Türkiye'deki Karasal İklim Alt Tipleri (Yağış Rejimi Farklılıkları)

İpuçları

1
Türkiye'deki karasal iklim bölgelerini ayırt ederken 'e' harfi kuralını (İç Anadolu: İlkbahar, Kuzeydoğu: Yaz, Karadeniz: Sonbahar, Akdeniz/GDA: Kış) hatırlayın.
2
Y merkezindeki −10∘C-10^{\circ} C kış sıcaklığı, Türkiye'nin en yüksek ve en soğuk bölgesi olan Erzurum-Kars çevresine işaret eder.

Daha Fazla Pratik

İklim tiplerinin tarım ürünleri ve yerleşme biçimleri (kerpiç, taş, ahşap) üzerindeki etkilerini gözden geçirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 405Soru →

Türkiye'de deniz kıyısında yer alan Antalya ve Sinop illerinin her ikisi de deniz seviyesinde (00 m) bulunmasına rağmen, Antalya'nın yıllık ortalama sıcaklığının Sinop'tan yaklaşık 4−5∘C4-5^\circ C daha yüksek olduğu görülmektedir.

Bu durum, sıcaklık üzerinde etkili olan aşağıdaki faktörlerden hangisi ile doğrudan açıklanabilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Enlem

Cevap

Antalya ve Sinop arasındaki sıcaklık farkının temel nedeni, Antalya'nın daha güneyde yer alması yani enlem etkisidir.
Antalya, Sinop'a göre Ekvator'a daha yakın bir enlemde yer alır. Bu durum güneş ışınlarının Antalya'ya daha dik açıyla gelmesini sağlar. Her iki şehir de deniz seviyesinde ve deniz kıyısında olduğu için (yükselti ve denizellik sabit tutulduğunda), aradaki sıcaklık farkını açıklayan tek temel değişken enlemdir.

Adım Adım Çözüm

1
Şehirlerin yükseltilerini karşılaştırın.
Her iki şehir de kıyıda (00 m) olduğu için yükselti faktörü elenir.
Yükselti farkı olmayan yerlerde sıcaklık farkı özel konumun bu parçasıyla açıklanamaz.
2
Şehirlerin denizellik durumlarını kontrol edin.
Antalya Akdeniz, Sinop Karadeniz kıyısındadır; her ikisi de denizeldir.
Denizellik/karasallık farkı olmadığı için bu faktör de elenir.
3
Şehirlerin kuzey-güney konumlarını (enlemlerini) inceleyin.
Antalya Türkiye'nin güneyinde (37∘37^\circ K), Sinop ise kuzeyindedir (42∘42^\circ K).
Güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı daralır ve sıcaklık azalır.

Anahtar Kavram

Enlem-Sıcaklık İlişkisi

İpuçları

1
Şehirlerin Türkiye haritasındaki kuzey-güney konumlarını düşünün.
2
Her iki şehrin de deniz kıyısında olması, yükselti ve denizellik gibi 'özel konum' şartlarının benzer olduğunu gösterir.
3
Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe güneş ışınlarının düşme açısının daralması hangi kavramla ifade edilir?

Daha Fazla Pratik

İzmir ve Van şehirlerinin sıcaklık farkını hangi faktörlerin (enlem, yükselti, karasallık) etkilediğini tartışan bir soruyla pekiştirme yapılabilir.

Alternatif Yöntem

Matematik konum (enlem) ile özel konum (yükselti, karasallık) farkını ayırt ederek çözüme ulaşılabilir. Özel konum şartları aynı olan iki yerdeki fark matematik konumdandır.
Tahmini Süre:45s
Soru 406Soru →

Türkiye’de özellikle kış mevsiminde etkili olan, ulaştığı bölgelerde hava sıcaklığının belirgin şekilde düşmesine, kar yağışlarına ve bulutsuz, ayaz günlerin yaşanmasına neden olan basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sibirya Termik Yüksek Basıncı

Cevap

Türkiye'de kışın aşırı soğuklara ve ayaza neden olan merkez Sibirya Termik Yüksek Basıncı'dır.
Sibirya Termik Yüksek Basıncı, kış aylarında Asya kıtasının aşırı soğumasına bağlı olarak oluşur. Türkiye'ye kuzeydoğudan girer ve etkili olduğunda sıcaklıkları sıfırın altına düşürerek dondurucu ayazlara, kar yağışlarına ve açık gökyüzüne neden olur.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda verilen iklim özelliklerini (kış mevsimi, aşırı soğuk, kar yağışı ve ayaz) analiz et.
Bu özellikler bir 'yüksek basınç' alanının kış karakteristiğini yansıtmaktadır.
Yüksek basınç alanlarında hava alçalıcı hareket yaptığı için bulutluluk azdır ve bu durum kışın ayaz oluşumuna zemin hazırlar.
2
Türkiye'yi etkileyen temel basınç merkezlerinin (İzlanda, Sibirya, Asor, Basra) kış etkilerini karşılaştır.
İzlanda ılık/yağışlı, Asor kuru/sakin, Sibirya ise çok soğuk/ayaz etki yapar.
Sibirya, kaynağını karasal ve çok soğuk bir bölgeden aldığı için dondurucu etkiler taşır.
3
Doğru basınç merkezini ve oluşum kökenini teyit et.
Sibirya Termik Yüksek Basıncı cevabına ulaşılır.
Sibirya, kışın karaların aşırı soğumasıyla oluşan termik kökenli bir sistemdir.

Anahtar Kavram

Basınç merkezlerinin kökeni ve mevsimsel hava karakteristikleri

İpuçları

1
Türkiye'ye kuzeydoğu (Rusya) yönünden gelen basınç merkezini hatırlayın.
2
Hangi basınç merkezinin adı, dünyanın en soğuk bölgelerinden birinin adıyla anılmaktadır?

Daha Fazla Pratik

Diğer basınç merkezlerinin (Asor ve Basra) özellikle yaz mevsimindeki etkilerini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 407Soru →

Türkiye'de nemli hava kütlelerinin bir dağ yamacı boyunca yükselerek soğuması sonucu oluşan yamaç (orografik) yağışları, dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı alanlarda yıllık toplam yağış miktarının yüksek olmasını sağlar. Ancak bu dağ sıralarını aşan hava kütlelerinin ulaştığı bazı iç kesimlerdeki çukur alanlar, nemli hava kütlelerine kapalı oldukları için çevrelerine göre belirgin derecede az yağış alırlar. Bu duruma coğrafyada "yağış gölgesi" (yağış kuytusu) etkisi denir.

Buna göre, aşağıda verilen yerlerin hangisinde yıllık ortalama yağış miktarının az olmasında yukarıda belirtilen durum temel etkendir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Iğdır Ovası

Cevap

Çevresi yüksek dağlarla çevrili olan ve nemli hava kütlelerine kapalı kalan Iğdır Ovası, yağış gölgesi etkisine bağlı olarak çevresine göre daha az yağış almaktadır.
Iğdır Ovası, Doğu Anadolu'da etrafı yüksek dağlarla çevrili tektonik bir çukurlukta yer alır. Denizden gelen nemli hava kütleleri bu yüksek dağları aşarken nemini yamaçlarda bıraktığı için, Iğdır Ovası'na ulaştığında kuru bir hava karakteri kazanır. Bu durum, Iğdır'ın yıllık yaklaşık 250−300 mm250-300\text{ mm} yağış ile Türkiye'nin en az yağış alan yerlerinden biri olmasına ve mikroklima özellikleri göstermesine neden olur.

Adım Adım Çözüm

1
Orografik yağış mekanizmasını analiz etme
Nemli hava kütlesi dağ yamacı boyunca yükselir, soğur ve yağış bırakır.
Yamaç yağışlarının oluşması için hava kütlesinin bir engelle karşılaşması gerekir.
2
Yağış gölgesi (Rain Shadow) kavramını uygulama
Dağı aşan ve nemini kaybeden havanın, dağın arka yamacındaki çukur alanlara ulaştığında yağış bırakmaması durumudur.
Çukurda kalan alanların nemli hava kütlelerinden mahrum kalması incelenmelidir.
3
Seçeneklerdeki yerlerin coğrafi konumlarını değerlendirme
Iğdır Ovası'nın etrafının yüksek dağlarla (Aras Dağları vb.) çevrili olduğu tespit edilir.
Diğer seçeneklerdeki yerler (Menteşe, Doğu Karadeniz, Toroslar, Yıldız Dağları) nemli hava kütlelerine doğrudan açık olan yamaçlardır.

Anahtar Kavram

Yağış Gölgesi ve Mikroklima

İpuçları

1
Türkiye'de etrafı dağlarla çevrili olan çukur sahalar genellikle az yağış alır.
2
Seçenekler arasında Doğu Anadolu'da yer alan ve düşük yükseltisiyle dikkat çeken bir ovayı arayın.

Daha Fazla Pratik

İç Anadolu'daki Konya Havzası ile Iğdır Ovası'nın yağış miktarlarının benzerliğini ve nedenlerini karşılaştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 408Soru →

Türkiye'de görülen iklim tiplerinin karakteristik özellikleri ve bu özelliklerin ortaya çıkış nedenleri düşünüldüğünde, aşağıdakilerden hangisi doğrudan matematik (mutlak) konumun bir sonucu olarak değerlendirilebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akdeniz iklim kuşağında kış mevsiminde görülen yağışların büyük bir kısmının cephesel (frontal) kökenli olması

Cevap

Akdeniz iklim kuşağında kış mevsiminde görülen yağışların cephesel kökenli olması
Cephesel (frontal) yağışlar, sıcak hava kütlesi ile soğuk hava kütlesinin karşılaşma alanlarında oluşur. Türkiye'nin orta kuşakta yer alması, tropikal ve kutup kökenli hava kütlelerinin bu bölgede karşılaşmasına neden olur. Bu durum tamamen Türkiye'nin bulunduğu enlem dereceleriyle (matematik konum) ilgilidir.

Adım Adım Çözüm

1
Seçeneklerde verilen iklimsel özelliklerin temel nedenlerini analiz et.
A seçeneği denizellik, B seçeneği yükselti, C seçeneği orta kuşak etkisi, D seçeneği yer şekilleri, E seçeneği dağların uzanışıdır.
İklim özelliklerinin matematik mi yoksa özel konumdan mı kaynaklandığını ayırt etmek gerekir.
2
Matematik konumun (enlem ve orta kuşak) iklim üzerindeki etkilerini hatırla.
Türkiye'nin 36∘−42∘36^{\circ}-42^{\circ} kuzey paralellerinde ve Orta Kuşak'ta bulunması, cephesel yağışların ve dört mevsimin belirgin yaşanmasının temel nedenidir.
Cephesel yağışlar, farklı karakterdeki (sıcak ve soğuk) hava kütlelerinin karşılaştığı orta kuşak enlemlerine özgüdür.
3
Diğer seçeneklerdeki faktörleri özel konum unsurları ile eşleştir.
Denizellik, yükselti ve yer şekilleri gibi unsurlar 'Göreceli (Özel) Konum' başlığı altında incelenir.
Bu özellikler aynı enlem üzerinde olsalar dahi farklı bölgelerde değişiklik gösterebilir.

Anahtar Kavram

İklim Elemanlarının Matematik ve Özel Konumla İlişkisi

İpuçları

1
Bir özelliğin matematik konumla ilgili olması için enlem, boylam veya kuşak (orta kuşak gibi) değerleriyle açıklanabilmesi gerekir.
2
Türkiye'de görülen cephesel yağışlar ve kış mevsiminde bu yağışların Akdeniz iklim kuşağında yoğunlaşması, Türkiye'nin 30∘−60∘30^{\circ}-60^{\circ} enlemleri arasındaki kuşakta olduğunu kanıtlar.
3
Denizellik, yükselti ve dağların uzanışı gibi faktörler özel konumken; orta kuşakta yer almaya bağlı oluşan hava olayları matematik konumdur.

Daha Fazla Pratik

İklim tiplerinin karakteristiklerini öğrenirken 'Neden?' sorusunu sormak, matematik ve özel konum ayrımını pekiştirecektir.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 409Soru →

Türkiye'de yer şekilleri ve iklim özelliklerinin kısa mesafelerde büyük değişimler göstermesi, ot formasyonuna ait toplulukların yayılış alanlarında ve vejetasyon dönemlerinde belirgin farklar oluşturur. Aşağıdaki tabloda, Türkiye'nin farklı bölgelerinde yer alan iki farklı sahanın bitki örtüsüne dair bazı karakteristik veriler sunulmuştur:

ÖzellikI. SahaII. Saha
Ortalama Yükseltisi800−1100800 - 1100 m2100−25002100 - 2500 m
En Fazla Yağış Aldığı MevsimİlkbaharYaz
Baskın Bitki TürleriGeven, Yavşan otu, Çoban yastığı, GelincikAlpin yıldızı, Kar çiçekleri, Dağ çayırları

Bu iki sahanın özellikleri dikkate alındığında, bölgedeki ot topluluklarının ekolojik özellikleri ve oluşum koşulları hakkında yapılabilecek en doğru değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. sahada ilkbahar yağışlarıyla yeşeren ve yazın sararan "bozkır" formasyonu; II. sahada ise düşük buharlaşma ve yaz yağışlarına bağlı olarak gürleşen "alpin çayır" formasyonu hakimdir.

Cevap

I. sahada ilkbahar yağışlarıyla yeşeren bozkır, II. sahada ise yaz yağışları ve düşük sıcaklıkla karakterize edilen alpin çayır formasyonu hakimdir.
Doğru yanıt olan ifade, tablodaki verilerle tam bir tutarlılık içindedir. I. sahadaki türler (Geven, Çoban yastığı vb.) ve yağışın ilkbaharda yoğunlaşması İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'daki bozkırların karakteristik özelliğidir. II. sahadaki yüksek rakım, yaz yağışları ve alpin türler ise Erzurum-Kars gibi yüksek platolarda veya dağların yüksek zirvelerinde görülen çayırları temsil eder.

Adım Adım Çözüm

1
I. Sahanın verilerini analiz etme
Alçak rakım (800−1100800 - 1100 m), ilkbahar yağış zirvesi ve Geven/Yavşan otu gibi türler bu sahanın bir 'Bozkır' (Step) olduğunu gösterir.
Bozkırlar, deniz etkisinden uzak iç kesimlerde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren kısa ömürlü ot topluluklarıdır.
2
II. Sahanın verilerini analiz etme
Yüksek rakım (21002100 m üzeri), yaz yağış zirvesi ve alpin yıldızı gibi türler bu sahanın 'Alpin Çayır' (Dağ Çayırı) olduğunu kanıtlar.
Alpin çayırlar, orman yetişme sınırının üzerindeki soğuk ve nemli yüksek sahalarda görülür.
3
Seçenekleri ekolojik uyum ve ekonomik sonuçlar açısından karşılaştırma
Bozkırın yaz kuraklığında sarardığı, çayırın ise yazın yeşil kalarak büyükbaş hayvancılığı desteklediği sonucuna ulaşılır.
İki formasyon arasındaki temel farkı belirleyen unsur, nemlilik süresi ve sıcaklık ortalamalarıdır.

Anahtar Kavram

Ot formasyonları arasındaki farkları belirleyen temel unsurlar (Yağış rejimi, yükselti ve sıcaklık)

İpuçları

1
Hangi sahanın bitki örtüsünün 'yaz yağışı' ile doğrudan ilişkili olduğunu tespit etmeye çalışın.
2
Geven ve Çoban yastığı gibi türlerin İç Anadolu'daki tipik bitkiler (bozkır) olduğunu, yüksek zirvelerde ise alpin çayırların bulunduğunu hatırlayın.
3
Yükselti farkına bakın; 2000 metrenin üzerindeki alanlarda ağaç yetişmesi zorlaşır ve yerini alpin çayırlara bırakır.

Daha Fazla Pratik

Bozkır ve antropojen bozkır arasındaki farkları, iç kesimlerdeki orman kalıntılarını (ardıç, meşe) inceleyerek pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 30s
Soru 410Soru →

Türkiye'de özellikle karasallığın belirgin olduğu iç kesimlerde, ilkbahar ve yaz başlarında yer yüzeyinin ısınmasıyla birlikte temas eden hava kütlesi de ısınarak dikey yönde yükselir. Yükselen bu hava kütlesinin soğuması sonucunda oluşan ve halk arasında "Kırkikindi" olarak da bilinen yağış türü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Konveksiyonel (Yükselim) yağışlar

Cevap

Konveksiyonel (Yükselim) yağışlar
Havanın ısınarak hafiflemesi ve dikey yönde yükselip soğumasıyla oluşan yağışlara 'Konveksiyonel' veya 'Yükselim' yağışları denir. Türkiye'de karasallığın şiddetli olduğu İç Anadolu ve Erzurum-Kars bölümlerinde bu yağışlar oldukça yaygındır ve İç Anadolu'da 'Kırkikindi' olarak adlandırılır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru metnindeki temel mekanizmayı analiz et.
Hava kütlesinin "yer yüzeyinin ısınmasıyla dikey yönde yükselmesi" ifadesi konveksiyon sürecini tanımlar.
Konveksiyon, ısınan akışkanların (hava dahil) hafifleyerek yükselmesi hareketidir.
2
Tanımlanan sürecin coğrafi terim karşılığını bul.
Yükselen havanın soğuyup içindeki nemi bırakmasıyla oluşan yağışlara "Konveksiyonel" veya "Yükselim" yağışları denir.
Hava yükseldikçe her 200200 metrede sıcaklığı yaklaşık 1 °C1 \text{ °C} azalır ve bağıl nemi artar.
3
Türkiye'deki bölgesel örnek ve halk arasındaki isimle eşleştir.
İç Anadolu'da görülen ve genellikle öğleden sonraları gerçekleşen "Kırkikindi" yağışları konveksiyoneldir.
Karasal bölgelerde yerin hızlı ısınması bu mekanizmanın tetikleyicisidir.

Anahtar Kavram

Havanın oluşumuna göre yağış tipleri: Konveksiyonel Yağışlar

İpuçları

1
Yağışın oluşumu için havanın bir şekilde yükselip soğuması gerekir; burada yükselmenin temel nedeni 'sıcaklık'tır.
2
İç Anadolu'da ilkbaharda öğleden sonraları aniden bastıran sağanakları düşünün.
3
Isınan havanın yükselmesi hareketine 'konveksiyon' denir; bu süreçle oluşan yağışın adı da buna benzerdir.

Daha Fazla Pratik

İç Anadolu'da bu yağışların en çok ilkbaharda, Erzurum-Kars çevresinde ise yaz başlarında görülmesinin nedenlerini araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 411Soru →

Türkiye'nin yıllık ortalama indirgenmiş sıcaklık haritası incelendiğinde; izoterm eğrilerinin Ege kıyılarından iç kesimlere doğru, Akdeniz kıyılarına oranla daha derin bir şekilde sokulduğu ve denizel etkilerin daha geniş bir alanda hissedildiği görülmektedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dağların kıyı çizgisine dik uzanarak denizel havanın iç kısımlara girmesine olanak sağlaması

Cevap

Batı Anadolu'da dağların kıyıya dik uzanması sonucunda denizel etkinin iç kesimlere kolayca sokulabilmesi
Doğru seçenek, Türkiye'deki dağ uzanış doğrultularının iklim üzerindeki etkisini vurgulamaktadır. Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik (90∘90^{\circ}) uzandığı için deniz üzerinden gelen nemli ve ılıman hava kütleleri graben ovaları boyunca yaklaşık 150150-200200 km içeriye kadar girebilmektedir. Bu durum yıllık ortalama izotermlerin de kıyıdan içeriye doğru geniş kavisler çizerek sokulmasına yol açar.

Adım Adım Çözüm

1
Harita türünü analiz etme
Haritanın 'indirgenmiş' olduğu saptanmıştır. Bu, yükselti faktörünün hesaplamadan çıkarıldığı anlamına gelir.
İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti farkları sıcaklık üzerinde etkili değildir, sadece enlem ve denizellik/karasallık etkili olur.
2
Bölgesel kıyaslama yapma
Ege'de izotermlerin içeriye doğru geniş bir yayılım gösterdiği, Akdeniz'de ise kıyıya daha paralel kaldığı gözlemlenmiştir.
İzotermlerin içeri sokulması, denizelliğin ne kadar derine nüfuz edebildiği ile doğrudan ilişkilidir.
3
Yer şekilleri ve iklim ilişkisini kurma
Ege'de dağların uzanışının (dik uzanış) bu geçişe izin verdiği sonucuna varılmıştır.
Akdeniz ve Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel uzanarak denizel etkiyi engellerken, Ege'de dağlar arasındaki oluklar bu etkinin iç kısımlara taşınmasını sağlar.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Yer Şekillerinin (Dağların Uzanışı) Denizelliğe Etkisi

İpuçları

1
Soruda geçen 'indirgenmiş' kelimesinin sıcaklık hesaplamasındaki anlamını hatırlayın.
2
İzoterm eğrilerinin kıyıdan iç kesimlere doğru sokulması, denizelliğin (nemin) içeri girip giremediğiyle ilgilidir.
3
Ege ve Akdeniz kıyılarındaki dağların denize göre uzanış doğrultularını kıyaslayın.

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş ve gerçek sıcaklık haritaları arasındaki farkın en az olduğu ve en fazla olduğu bölgeleri harita üzerinde çalışabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Harita okuma tekniği: Eğer izotermler kıyıya paralel gidiyorsa (Karadeniz/Akdeniz gibi), bir engel (dağ) var demektir. Eğer izotermler içeriye doğru bükülüyorsa, o bölgede deniz etkisinin içeri girmesine izin veren bir boşluk veya dik uzanış vardır.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 412Soru →

Türkiye'de Akdeniz ikliminin etkili olduğu kıyı kuşaklarında, kızılçam ormanlarının tahrip edilmesiyle ortaya çıkan, her mevsim yeşil kalabilen, kuraklığa dayanıklı ve sert yapraklı bodur ağaççıklardan oluşan bitki topluluğuna maki adı verilir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi maki topluluğu içerisinde yer alan bitki türlerinden biri değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Geven

Cevap

Geven, bir maki türü olmayıp step (bozkır) topluluğuna ait bir ot formasyonudur.
Geven bitkisi, Türkiye'de İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygın olan, karasal iklimin hüküm sürdüğü alanlarda görülen 'Step' (Bozkır) formasyonuna ait bir ot türüdür. Maki ise Akdeniz iklimine özgü bir çalı formasyonudur.

Adım Adım Çözüm

1
Maki formasyonunun tanımını ve yetişme koşullarını analiz edin.
Maki; Akdeniz ikliminde kızılçamların tahribiyle oluşan çalı topluluğudur.
Soruda istenen bitki topluluğunun sınırlarını belirlemek için gereklidir.
2
Seçeneklerdeki bitki türlerini formasyonlarına göre sınıflandırın.
Sandal, Zakkum, Koca yemiş ve Mersin çalı (maki) grubundadır; Geven ise ot (step) grubundadır.
Bitki örtüsü türlerinin ait olduğu ana grupları ayırt etmek cevaba ulaştırır.
3
Karasal iklim ve Akdeniz iklimi bitkilerini karşılaştırın.
Geven, düşük sıcaklıklara dayanıklı ve karasal bölgelere özgü bir türdür.
Maki türleri kış ılıklığı isterken, geven gibi step bitkileri karasallığa uyum sağlamıştır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Bitki Formasyonlarının Sınıflandırılması: Çalı (Maki) ve Ot (Step) Ayrımı

İpuçları

1
Maki türleri her mevsim yeşil kalırken, İç Anadolu'nun bozkır bitkileri genellikle yazın kurur.
2
Seçenekler arasında karasal iklimin (İç Anadolu) en belirgin bitkisini arayın.
3
Geven, dikenli bir yastıkçık formundadır ve maki değil, step bitkisidir.

Daha Fazla Pratik

Garig ve Psödomaki (yalancı maki) türlerini de öğrenerek çalı formasyonu konusunu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Bitkilerin yetişme bölgelerini düşünün: Akdeniz kıyılarında mı (maki) yoksa Ankara/Konya steplerinde mi (step) yaygındır?
Tahmini Süre:45s
Soru 413Soru →

Karadeniz Bölgesi'nde kıyı kuşağı her mevsim bol yağış alan ve nemli bir iklim yapısına sahipken, kıyıya paralel uzanan dağların hemen gerisindeki iç kesimlerde yağış miktarının azaldığı ve karasallığın belirginleştiği görülmektedir.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dağların kıyı çizgisine paralel uzanarak nemli hava kütlelerinin iç kesimlere girişini engellemesi

Cevap

Dağların kıyı çizgisine paralel uzanarak nemli hava kütlelerinin iç kesimlere girişini engellemesi
Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde dağlar kıyı çizgisine paralel uzanmaktadır. Bu uzanış doğrultusu, deniz üzerinden gelen nemli hava kütlelerinin iç kesimlere sokulmasını engelleyen bir set oluşturur. Bu nedenle nem ve yağış kıyı kuşağında hapsolurken, dağların arkasında kalan bölgelerde karasallık şiddetlenir. Ege Bölgesi'nde ise dağlar dik uzandığı için bu fark daha azdır.

Adım Adım Çözüm

1
Bölgenin topografik yapısını analiz etme
Karadeniz Bölgesi'nde Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel ve çok yakın bir konumda uzanır.
Yer şekillerinin uzanış doğrultusu, hava kütlelerinin hareket yönünü belirleyen en önemli faktördür.
2
Denizel etkinin yayılımını inceleme
Nemli hava kütleleri dağların kuzey yamaçlarına çarparak yükselir ve yağış bırakır, ancak dağları aşıp iç kısımlara geçemez.
Dağ sırası bir duvar görevi görerek denizden gelen nemli havanın iç bölgelere ulaşmasını engeller.
3
Sonucu belirleme
Kıyı kesimi nemli ve yağışlı kalırken, iç kesimler kuru (karasal) bir iklime sahip olur.
Bu durum, Türkiye'de iklimi etkileyen 'özel konum' (yer şekilleri) faktörünün doğrudan bir sonucudur.

Anahtar Kavram

Dağların uzanış doğrultusunun denizellik ve karasallık üzerindeki etkisi

İpuçları

1
Denizden gelen nemli hava kütlelerinin önündeki engelleri düşünün.
2
Karadeniz'de dağların kıyıya göre nasıl uzandığını (paralel mi yoksa dik mi) hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Dağların uzanış doğrultusunun ulaşım ve limanların hinterlandı üzerindeki etkilerini de inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 414Soru →

Türkiye'de özellikle İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbahar mevsiminde görülen, halk arasında "Kırkikindi" olarak adlandırılan ve ısınan hava kütlesinin dikey yönde yükselerek soğuması sonucu oluşan yağış tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Konveksiyonel (yükselim) yağışlar

Cevap

İç Anadolu'da ısınan havanın yükselmesiyle oluşan Kırkikindi yağışları, konveksiyonel (yükselim) yağış tipidir.
Yükselim (konveksiyonel) yağışlar, güneş ışınlarının etkisiyle ısınan hava kütlelerinin dikey yönde yükselerek soğuması ve içindeki nemin yoğunlaşması sonucu oluşur. Türkiye'de bu yağışlar en çok İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbahar mevsiminde görülür ve yöre halkı tarafından öğleden sonraları yağdığı için "Kırkikindi" olarak adlandırılır.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda verilen mekanizma analiz edilir.
"Isınan havanın dikey yönde yükselmesi" ifadesi tespit edilir.
Yağış oluşum tiplerini ayırt etmek için havanın yükselme biçimi en temel kriterdir.
2
Tanımlanan mekanizma ile terim eşleştirilir.
Dikey yönlü yükselme hareketi "konveksiyonel" veya "yükselim" olarak adlandırılır.
Isınan hava genleşir, hafifler ve yükselir; yükselen hava soğuyarak içindeki nemi yağış olarak bırakır.
3
Bölgesel ve kültürel veri ile teyit edilir.
İç Anadolu'da ilkbaharda görülen Kırkikindi yağışlarının bu mekanizma ile oluştuğu doğrulanır.
İç Anadolu gibi deniz etkisinden uzak karasal bölgelerde, ilkbaharda yüzeyin aniden ısınması bu tip yağışları tetikler.

Anahtar Kavram

Konveksiyonel (Yükselim) Yağış Mekanizması

İpuçları

1
Yağışın oluşumu için havanın mutlaka yükselip soğuması gerekir. Buradaki kilit nokta havanın neden yükseldiğidir.
2
Soruda "ısınan havanın dikey yükselmesi" deniliyor. Bu ifade bizi doğrudan bir oluşum tipine götürür.
3
Kırkikindi yağışları, ısınan yüzeyden yükselen havanın soğumasıyla oluşan "yükselim" yağışlarının diğer adıdır.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz kıyılarında görülen yamaç yağışları ile İç Anadolu'daki konveksiyonel yağışların oluşum farklarını karşılaştırınız.
Tahmini Süre:45s
Soru 415Soru →

Türkiye’nin Temmuz ayı indirgenmiş sıcaklık haritası incelendiğinde; yaklaşık aynı enlemlerde yer almalarına rağmen Güneydoğu Anadolu’daki sıcaklık değerlerinin Akdeniz kıyılarına göre daha yüksek olduğu görülmektedir.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karasallığın şiddeti ve güneyden gelen sıcak rüzgarların etkisi

Cevap

Karasallığın şiddeti ve güneyden gelen sıcak rüzgarların etkisi
Temmuz ayında Türkiye genelinde yaz mevsimi yaşanır. Güneydoğu Anadolu, deniz etkisinden uzak olması (karasallık) ve güneyden gelen sıcak hava kütleleri ile Samyeli rüzgarlarının etkisiyle, aynı enlemdeki deniz kıyısı olan Akdeniz'e göre daha fazla ısınır. Karalar yazın denizlere göre daha çabuk ve daha çok ısındığı için en yüksek sıcaklıklar Güneydoğu'da ölçülür.

Adım Adım Çözüm

1
Harita türünü analiz etme
Haritanın 'indirgenmiş' olduğu tespit edilir. Bu, yükselti faktörünün elendiği anlamına gelir.
İndirgenmiş sıcaklık, gerçek sıcaklığın her 200200 metrede 1∘C1^{\circ}C artırılarak deniz seviyesine taşınmış halidir.
2
Matematik konum etkisini değerlendirme
Aynı enlemde yer alan merkezlerde güneş ışınlarının geliş açısının benzer olduğu sonucuna varılır.
Enlem etkisi, iki bölge arasındaki belirgin sıcaklık farkını tek başına açıklayamaz.
3
Özel konum şartlarını karşılaştırma
Güneydoğu Anadolu'nun karasallık, Basra alçak basıncı ve Samyeli rüzgarları nedeniyle Akdeniz'den daha sıcak olduğu belirlenir.
Yaz mevsiminde karasallık ısınmayı şiddetlendirirken, denizellik (Akdeniz) serinletici bir etki yapar.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Karasallık Etkisi

İpuçları

1
İndirgenmiş haritalarda yükseltinin bir sıcaklık faktörü olamayacağını unutmayın.
2
Yazın karalar mı yoksa denizler mi daha çok ısınır?
3
Güneydoğu Anadolu'yu kavuran çöl rüzgarlarını ve denizden uzaklığı düşünün.

Daha Fazla Pratik

Ocak ayı indirgenmiş sıcaklık haritasında en düşük sıcaklıkların neden Kuzeydoğu Anadolu'da olduğunu araştırın.
Tahmini Süre:50s
Soru 416Soru →

Türkiye'de ormanların dikey yöndeki dağılımı ve tahribatı sonucunda ortaya çıkan bitki toplulukları üzerinde sıcaklık ve nem koşulları doğrudan etkilidir. Doğu Karadeniz Bölümü'nde kıyıdan itibaren 23002300 metre yükseltiye kadar olan kuşak incelendiğinde; orman yapısı ve tahribat süreçleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi coğrafi gerçeklerle bağdaşmaz?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yüksek nem ve yağışın görüldüğü ladin orman kuşağının tahribi sonucunda, bu sahalarda kurakçıl karakterli antropojen bozkır toplulukları geniş alanlar kaplar.

Cevap

Doğu Karadeniz'in yüksek kesimlerindeki ladin ormanlarının tahribi sonucunda antropojen bozkır değil, alpin çayırlar oluşur.
Ladin ormanları (15001500-21002100 m), Türkiye'nin en nemli ve soğuk orman kuşağını oluşturur. Bu sahalarda orman tahrip edildiğinde ortamın nemliliği hala çok yüksek olduğu için kurakçıl karakterli olan 'antropojen bozkır' (step) oluşması coğrafi olarak mümkün değildir. Bunun yerine, soğuk ve nemli şartlara uyum sağlamış alpin çayırlar (dağ çayırları) bu alanlara yerleşir. Antropojen bozkırlar ise İç Anadolu gibi yaz kuraklığının belirgin olduğu sahalarda meşe ve ardıç gibi ormanların tahribiyle oluşur.

Adım Adım Çözüm

1
Bölgelerin nem ve sıcaklık koşullarını analiz etme
Doğu Karadeniz'in her yükseltide yüksek neme ve yağışa sahip olduğu, yüksek kesimlerin ise düşük sıcaklık karakterinde olduğu belirlenir.
Bitki formasyonları ve tahribat sonrası oluşan türler iklime doğrudan bağımlıdır.
2
Dikey bitki kuşaklarını eşleştirme
00-10001000 m arası geniş yapraklı, 10001000-15001500 m arası karışık, 15001500-21002100 m arası iğne yapraklı (Ladin) kuşakları belirlenir.
Hangi kuşakta hangi ağacın olduğu, tahribat sonucunu anlamak için gereklidir.
3
Tahribat formasyonlarını değerlendirme
Geniş yapraklı kuşakta 'psödomaki', iğne yapraklı (yüksek) kuşakta ise 'çayır' oluşumu tespit edilir.
Antropojen bozkır oluşumu için yaz kuraklığı ve düşük yağış (İç Anadolu şartları) gereklidir.

Anahtar Kavram

Bitki Örtüsü Dikey Kuşakları ve Tahribat Formasyonları

İpuçları

1
Antropojen bozkırın nerede oluştuğunu hatırlayın; İç Anadolu mu yoksa Karadeniz mi?
2
Ladin ağaçları Türkiye'de sadece en nemli ve serin yüksek kuşaklarda yetişir. Bu bölgelerde kurakçıl bitkiler görülebilir mi?
3
Karadeniz kıyısında tahribatla 'Psödomaki', yükseklerde 'Çayır', İç Anadolu'da ise 'Antropojen Bozkır' oluşur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'deki orman üst sınırının en yüksek olduğu bölge ile bunun nedenlerini (nemlilik-enlem-yükselti ilişkisi) inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 417Soru →

Doğal çevre şartlarının orman yetişmesine imkân vermediği, yağışların nispeten az ve kuraklık şartlarının belirgin olduğu bölgelerde 'ot formasyonu' adı verilen bitki toplulukları gelişir. Bu formasyon, bölgenin sıcaklık ve nem koşullarına göre kendi içinde farklı türlere ayrılmaktadır.

Özellikle ilkbahar aylarındaki yağışlarla yeşeren, yaz aylarında artan kuraklığın ve buharlaşmanın etkisiyle sararıp kuruyan; bünyesinde geven, yavşan otu, çoban yastığı ve gelincik gibi karakteristik türleri barındıran ot formasyonu aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bozkır (Step)

Cevap

İlkbahar yağışlarıyla yeşerip yazın kuruyan, geven ve yavşan otu gibi türleri barındıran ot formasyonu Bozkır (Step) bitki örtüsüdür.
Verilen özellikler bozkır (step) formasyonuna aittir. Bozkırlar, Türkiye'de ılıman karasal iklimin etkili olduğu iç kesimlerde geniş yer kaplar. En belirgin özellikleri, kış soğuklarına dayanıklı olmaları, ilkbahar yağışlarıyla hızlıca büyümesi (yeşermesi) ve yaz kuraklığının başlamasıyla su kaybını önlemek için sararıp kurumasıdır. Soruda örneği verilen geven, yavşan otu ve çoban yastığı bu örtünün en tipik üyeleridir.

Adım Adım Çözüm

1
Sorudaki formasyon tanımını analiz etme
Tanımın 'ot formasyonuna' ait olduğu ve ilkbaharda yeşerip yazın kuruduğu tespit edilir.
Bitkinin yaşam döngüsü, onun hangi iklim tipine ve bitki sınıfına ait olduğunu gösterir.
2
Karakteristik bitki türlerini eşleştirme
Geven, yavşan otu, çoban yastığı ve gelincik türlerinin yarı kurak karasal iklimin doğal bitki örtüsü olan bozkırlara ait olduğu belirlenir.
Her bitki formasyonunun kendisini temsil eden karakteristik (belirteç) türleri vardır.
3
Diğer ot ve çalı formasyonları ile karşılaştırma
Maddelerdeki özelliklerin çayır (yazın yeşil kalır), alpin çayır (yüksek rakımda yetişir) veya maki (çalı grubudur) ile uyuşmadığı görülür.
Çeldiricileri elemek ve doğru formasyon ismine kesin olarak ulaşmak için gereklidir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Ot Formasyonları ve Bozkır (Step) Bitki Örtüsü

İpuçları

1
Türkiye'nin iç bölgelerinde, karayoluculuk yaparken yaz aylarında etrafımızda gördüğümüz geniş, sararmış düzlükleri düşünün.
2
Bu formasyon, Erzurum-Kars bölümündeki gibi boyu uzun ve yazın yeşil kalan otlardan ziyade, İç Anadolu'da küçükbaş hayvancılığa uygun olan kısa boylu otlardır.
3
Yaz kuraklığına dayanamayıp kuruyan ve 'step' olarak da bilinen iklimin doğal bitki örtüsü hangisidir?

Daha Fazla Pratik

Bozkır formasyonu ile Antropojen Bozkır arasındaki oluşum farkını inceleyiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 418Soru →

Türkiye’yi etkileyen basınç merkezleri; oluşum mekanizmaları (termik/dinamik), kaynak bölgeleri ve mevsimsel karakteristikleri bakımından oldukça karmaşık bir etkileşim içindedir. Bu merkezlerin Türkiye iklimi üzerindeki etkileri ve birbirleriyle olan ilişkileri dikkate alındığında, aşağıdaki teknik değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yaz mevsiminde Türkiye genelinde görülen kuzey sektörlü rüzgarların (Etezyen vb.) sürekliliği ve hızı, Avrupa üzerindeki Asor Dinamik Yüksek Basınç sırtı ile Basra körfezi merkezli Termik Alçak Basınç oluğu arasındaki basınç gradyanının derinliğine bağlıdır.

Cevap

Yaz mevsiminde Türkiye'deki kuzey sektörlü rüzgarların şiddeti, Asor yüksek basıncı ile Basra alçak basıncı arasındaki gradyana (basınç farkına) bağlıdır.
Doğru olan değerlendirme, yaz mevsimindeki hava hareketlerini Asor ve Basra arasındaki basınç farkına dayandırır. Asor yüksek basıncı ile Basra alçak basıncı arasında oluşan basınç gradyanı, Türkiye üzerinden kuzeybatıdan güneydoğuya doğru sürekli bir hava akışına neden olur. Bu durum, özellikle Ege ve Doğu Akdeniz'de 'Etezyen' olarak bilinen rüzgarların temel sebebidir.

Adım Adım Çözüm

1
Basınç merkezlerinin kökenlerini analiz etme
Asor (Dinamik Yüksek Basınç), İzlanda (Dinamik Alçak Basınç), Sibirya (Termik Yüksek Basınç), Basra (Termik Alçak Basınç) olarak sınıflandırılır.
Sistemlerin karakterini (alçalıcı/yükselici hava) anlamak için oluşum nedenini bilmek gerekir.
2
Yaz mevsimi etkileşimini değerlendirme
Yazın Asor sistemi Türkiye'ye doğru bir sırt gönderirken, Basra sistemi bir oluk oluşturur.
Basınç yüksekten alçağa doğru aktığı için bu iki merkez arasında güçlü bir hava akımı oluşur.
3
Gradyan kavramını uygulama
İki merkez arasındaki mesafe ve basınç farkı ne kadar fazlaysa, Etezyen gibi rüzgarlar o kadar şiddetli eser.
Rüzgar hızı basınç gradyanı ile doğru orantılıdır.
4
Yanlış seçenekleri eleme
Sibirya'nın dinamik olduğu, İzlanda'nın soğuk getirdiği veya özel konumun önemsiz olduğu önermeleri bilimsel olarak hatalıdır.
Termik/Dinamik ayrımı ve mevsimsel karakteristikler birbiriyle karıştırılmamalıdır.

Anahtar Kavram

Basınç Gradyanı ve Hava Kütlesi Taşınımı

İpuçları

1
Basınç merkezlerini oluşum nedenlerine (Dünyanın günlük hareketi vs. Sıcaklık) göre gruplandırmayı deneyin.
2
Hangi basınç merkezlerinin 30° ve 60° enlemlerinde, hangilerinin ise karasal ısınma/soğuma ile oluştuğunu hatırlayın.
3
Rüzgarın oluşması için bir yüksek basınç alanı ile bir alçak basınç alanının eş zamanlı aktif olması gerektiğini, yazın bu durumun Asor ve Basra arasında gerçekleştiğini düşünün.

Daha Fazla Pratik

Basınç merkezlerinin hakim olduğu dönemlerde Türkiye'deki yağış tiplerini (cephesel, konveksiyonel) inceleyerek konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 30s
Soru 419Soru →

Türkiye'nin iklim özellikleri incelendiğinde kıyı ve iç kesimlerde yer şekilleri ile matematik konumun etkisine bağlı olarak farklı yağış mekanizmalarının karakterize olduğu görülür. Örneğin;

I. Türkiye'nin orta kuşakta yer almasının bir sonucu olarak, kış aylarında Akdeniz ve Ege kıyıları başta olmak üzere genellikle sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında yağışlar görülür.
II. Deniz etkisine açık dağlık kıyılarımızda (özellikle Karadeniz), deniz üzerinden gelen nemli rüzgârların bir dağ kütlesinin yamacı boyunca yükselerek soğuması bol miktarda yağış getirir.
III. Karasallığın belirgin olduğu İç Anadolu ve Doğu Anadolu (Erzurum-Kars Platosu) gibi bölgelerimizde ise ilkbahar ve yaz aylarında zemin ısınmasına bağlı olarak havanın dikey yönde hızla yükselmesiyle kısa süreli sağanaklar başlar.

Numaralandırılmış bu süreçlerin ifade ettiği yağış oluşum tipleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Cephe yağışları - II. Yamaç yağışları - III. Konveksiyonel yağışlar

Cevap

Doğru sıralama; birinci sürecin 'Cephe yağışları', ikinci sürecin 'Yamaç yağışları', üçüncü sürecin ise 'Konveksiyonel yağışlar' olduğu seçenektir.
Verilen süreçler incelendiğinde; iki farklı hava kütlesinin karşılaşması 'Cephe yağışları'nı, nemli havanın bir dağ yamacı boyunca tırmanması 'Yamaç yağışları'nı, karasal alanlarda zemin ısınmasına bağlı dikey yönlü hava hareketi ise 'Konveksiyonel yağışlar'ı tanımlamaktadır. Kıyı ve iç kesimlerin özelliklerine göre yapılan bu eşleştirme coğrafi mekanizmalarla tam uyumludur.

Adım Adım Çözüm

1
I. öncüldeki yağış mekanizmasını analiz etmek.
Sıcak ve soğuk farklı karakterdeki hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında cephe (frontal) yağışları oluşur. Bu, Türkiye'de özellikle Akdeniz ve Ege kıyılarında kış mevsiminde görülen karakteristik bir durumdur.
Hava kütlelerinin karşılaşması (çarpışması) tanımı doğrudan cephe oluşumunu işaret eder.
2
II. öncüldeki yağış mekanizmasını analiz etmek.
Nemli hava kütlelerinin bir dağ kütlesi (Karadeniz dağları vb.) boyunca yükselerek soğuması yamaç (orografik) yağışlarını oluşturur.
Rüzgarın bir topoğrafya engeline (dağ) çarparak yükselmesi yamaç yağışının temel mekanizmasıdır.
3
III. öncüldeki yağış mekanizmasını analiz etmek.
Zeminin aşırı ısınmasına bağlı olarak havanın dikey yönde hızla yükselmesi ve soğuması konveksiyonel (yükselim) yağışları oluşturur. İç Anadolu'da (kırkikindi yağışları) ilkbaharda, Erzurum-Kars'ta yazın tipiktir.
Karasal alanlarda yer yüzeyinin ısınması dikey yönlü konveksiyonel akımları başlatır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Yağış Oluşum Tipleri ve Coğrafi Dağılışı

İpuçları

1
Sıcak ve soğuk gibi iki farklı cephenin çarpışma alanlarına hangi isim verildiğini düşünün.
2
Deniz üzerinden gelen havanın bir 'yamaç' boyunca yükselmesi, yağışın ismini de belirleyen temel faktördür.
3
Karasal iç kesimlerde, ilkbahar ve yaz aylarında ısınan havanın dikey yönde (konveksiyonel olarak) yükselmesiyle oluşan yağışlara halk arasında 'kırkikindi yağışları' da denir.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de cephe yağışlarının görülmesinin mutlak konumumuzla (orta kuşakta yer almamızla) nasıl bir ilişkisi olduğunu inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 420Soru →

Türkiye'de vejetasyon coğrafyası üzerine yapılan çalışmalar; ot formasyonuna dahil olan toplulukların yayılış alanlarını belirleyen temel unsurun sadece mutlak nem miktarı değil, aynı zamanda yağışın mevsimsel dağılımı ve beşerî müdahaleler olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle dağların yüksek kesimlerindeki 'klimatik sınır' ile iç kesimlerdeki 'beşerî tahribat' arasındaki ayrım, ot topluluklarının tür çeşitliliğini de şekillendirmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki ot formasyonlarının (bozkır, çayır, alpin çayır) ekolojik özellikleri ve dağılışları hakkında aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Alpin çayırlar, düşük sıcaklıklar nedeniyle ağaç gelişiminin mümkün olmadığı doğal üst sınırın üzerinde gelişirken; İç Anadolu'da geven ve çoban yastığı gibi türleri barındıran toplulukların bir kısmı ormanların tahribiyle oluşan antropojen bozkır karakterindedir.

Cevap

Alpin çayırların doğal klimatik sınır üzerinde oluştuğu ve İç Anadolu'daki bazı bozkır türlerinin (geven, çoban yastığı vb.) antropojen (insan kaynaklı) olduğu bilgisi doğrudur.
Doğru yanıt olan ifade, Türkiye coğrafyasında bitki örtüsünün hem doğal (iklimsel) hem de tarihsel (beşerî) süreçlerle nasıl şekillendiğini açıklar. Alpin çayırlar, sıcaklığın ağaç yetişmesine izin vermediği yüksekliklerde (yaklaşık 20002000 m üzeri) doğal olarak bulunurken; İç Anadolu'da eskiden ormanlık olan alanların tahribiyle 'antropojen bozkır' dediğimiz, içinde geven ve çoban yastığı gibi dirençli türlerin bulunduğu örtü gelişmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Ot formasyonlarının türlerini sınıflandırın.
Türkiye'de ot formasyonları; Bozkır (Step), Çayır ve Alpin Çayır (Dağ Çayırlı) olarak üçe ayrılır.
Soruyu doğru analiz etmek için temel sınıflandırmayı bilmek gerekir.
2
Bozkır (Step) oluşum süreçlerini inceleyin.
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır. Doğal olanların yanı sıra, ormanların insanlar tarafından tahrip edilmesiyle oluşan 'antropojen bozkırlar' da mevcuttur. Geven, yavşan otu, çoban yastığı, gelincik ve üzerlik otu tipik türlerdir.
Antropojen ve doğal bozkır ayrımını yapmak, İç Anadolu vejetasyonunu anlamak için kritiktir.
3
Çayır ve Alpin Çayır özelliklerini karşılaştırın.
Alpin çayırlar, yüksek dağlarda ağaç yetişme sınırının bittiği yerden sonra başlar. Erzurum-Kars platolarında ise yaz yağışlarına bağlı olarak çayırlar yaygındır. Bu otlar yaz boyu yeşil kalır.
Yükselti ve yağış rejiminin (yaz yağışı) bitki üzerindeki etkisini belirlemek gerekir.
4
Verilen seçenekleri ekolojik şartlara göre eleyin.
Alpin çayırların doğal sınırda olduğu ve İç Anadolu'da insan etkisiyle bozkırların oluştuğu (antropojen) bilgisi bilimsel gerçeğe tam uygundur.
Doğru seçeneğe ulaşmak için ekolojik ve beşerî faktörlerin sentezi yapılır.

Anahtar Kavram

Türkiye'de bitki örtüsünün dikey ve yatay dağılışını etkileyen faktörler (Klimatik sınır vs Beşerî tahribat)

İpuçları

1
Türkiye'de İç Anadolu gibi yerlerde eskiden ormanların bulunduğu, ancak yangınlar ve otlatma ile bu alanların bozkıra dönüştüğünü hatırlayın.
2
Alpin çayırlar (dağ çayırları) sadece soğuktan dolayı ağaçların yetişemediği en yüksek zirvelerde görülür.
3
Geven ve çoban yastığı gibi bitkiler kurakçıl otlardır ve İç Anadolu'nun tahrip edilmiş sahalarında (antropojen step) sıkça karşımıza çıkar.

Daha Fazla Pratik

Antropojen bozkırların görüldüğü alanlar ile gerçek (doğal) bozkır alanlarını harita üzerinde karşılaştırarak tür farklarını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Bölge-Yağış Rejimi-Bitki eşleştirmesi yaparak eleme yapabilirsiniz: Erzurum-Kars = Yaz Yağışı = Çayır; İç Anadolu = İlkbahar Yağışı = Bozkır.
Tahmini Süre:2m 0s
ÖncekiSayfa 21 / 38Sonraki
Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 21 | Examkin