Examkin

Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

760 soru

Soru 561Soru →

Türkiye'de bitki örtüsünün tahrip edilmesi sonucunda ortaya çıkan çalı (maki, garig ve psödomaki) formasyonlarının ekolojik özellikleri, tür kompozisyonları ve coğrafi dağılışları dikkate alındığında; bu topluluklarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Psödomaki (yalancı maki) toplulukları, nemli Karadeniz iklim bölgesinde ormanların tahribiyle oluşur ve klasik maki türlerinden farklı olarak bünyesinde kışın yaprağını döken türleri de barındırır.

Cevap

Psödomaki (yalancı maki) topluluklarının nemli iklim bölgelerinde oluştuğu ve hem her dem yeşil hem de kışın yaprağını döken türleri barındırdığı ifadesi doğrudur.
Doğru ifade, psödomaki (yalancı maki) topluluklarının karakteristik özelliklerini doğru tanımlamaktadır. Karadeniz gibi yağışlı ve nemli bölgelerde ormanların (özellikle geniş yapraklıların) kesilmesiyle oluşan bu çalılar, Akdeniz makilerinden farklı olarak fındık, kızılcık, şimşir gibi kışın yaprağını döken türleri de içerir.

Adım Adım Çözüm

1
Çalı formasyonlarının oluşum süreçlerini analiz etme
Maki, garig ve psödomakinin tamamı ikincil (sekonder) topluluklardır ve orman tahribi sonucu oluşurlar.
Soruda genel bir karşılaştırma istendiği için ortak ve farkı yönler belirlenmelidir.
2
Psödomaki ve maki ayrımını yapma
Maki Akdeniz ikliminde (yaz kuraklığı), psödomaki ise Karadeniz ikliminde (nemli) görülür.
Psödomakinin tür yapısının (kışın yaprak dökme durumu) makiye göre temel farkını anlamak için iklim şartları incelenmelidir.
3
Maki üst sınırını enlemle ilişkilendirme
Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık düşer, bu nedenle bitki yetişme üst sınırı alçalır.
Hatalı seçeneği (Marmara'da daha yükseğe çıkar ifadesi) elemek için matematik konum bilgisini uygulama.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Çalı Formasyonlarının Ekolojik ve Coğrafi Farklılıkları

İpuçları

1
Çalı formasyonlarının (maki, garig, psödomaki) hangisinin nemli, hangisinin kurakçıl olduğunu düşünün.
2
Makilerin üst sınırının sıcaklıkla (yani enlemle) nasıl değiştiğini, güneyden kuzeye gidişi hayal ederek analiz edin.
3
Psödomaki ismindeki 'yalancı' ifadesi, onun gerçek maki gibi tamamen her dem yeşil olmadığını, içinde yaprak döken Karadeniz türleri olduğunu fısıldar.

Daha Fazla Pratik

Maki üst sınırının bölgelere göre değişen rakım değerlerini bir tablo üzerinden çalışmak, matematik konum sorularında hız kazandıracaktır.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 562Soru →

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârların fiziksel karakteri; rüzgârın doğduğu basınç merkezinin enlem değerleri, izlediği yol üzerindeki yüzeyin (deniz veya kara) nem durumu ve karşılaştığı yer şekillerinin dikey profilinin bir bileşkesidir.

Bu bilgiler ışığında, Türkiye'deki rüzgâr olaylarına ilişkin aşağıdaki çıkarımlardan hangisi rüzgârın hem termik (sıcaklık) hem de dinamik ve adiyabatik (hareket ve fiziksel değişim) süreçlerini bir arada değerlendiren en kapsamlı ve doğru bilgidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Lodos rüzgârının kış mevsiminde Marmara ve Ege kıyılarında fırtınalara yol açması basınç gradyanıyla (dinamik) ilgiliyken; rüzgârın Uludağ yamacı boyunca alçalırken her 100100 metrede yaklaşık 1∘C1^\circ C ısınmasıyla (fön etkisi) Bursa'da kar erimelerine neden olması adiyabatik bir süreçtir.

Cevap

Lodos rüzgârının kış mevsiminde fırtınalara yol açması basınç farkıyla ilgiliyken, Bursa çevresinde kar erimelerine neden olması dağ yamacından aşağı inerken ısınmasıyla (fön etkisi) gerçekleşen adiyabatik bir süreçtir.
Doğru seçenek, Lodos rüzgârının başlangıçtaki dinamik (basınç farkı) ve termik (enlem) özelliklerinin, Uludağ gibi bir engeli aşarken nasıl adiyabatik (fön) bir sürece dönüştüğünü ve yerel hava durumuna (kar erimesi) nasıl etki ettiğini eksiksiz bir şekilde sentezlemektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Yerel rüzgârların yönlerini ve kaynaklarını analiz edin.
Lodos (Güneybatı), Poyraz (Kuzeydoğu), Samyeli (Güneydoğu) gibi rüzgârlar 'KAYIP SAKAL' kuralına göre sıcaklığı artırır veya azaltır.
Rüzgârın estiği yön, Türkiye'nin orta kuşakta olması nedeniyle temel sıcaklık karakterini belirler.
2
Yer şekilleriyle etkileşimi (fön etkisi) değerlendirin.
Dağ yamacından aşağı inen hava kütlesi her 100100 metrede 1∘C1^\circ C ısınır.
Alçalan hava sürtünme ve sıkışma etkisiyle adiyabatik olarak ısınarak nem açığını artırır.
3
Dinamik kökenli olaylar ile termik olayları ayırt edin.
Fırtınalar basınç farkından (dinamik), ısınma ise dikey hava hareketinden (adiyabatik) kaynaklanır.
Soru, bu iki sürecin sentezini istemektedir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Yerel Rüzgârlar ve Fön Etkisi

İpuçları

1
Türkiye'de rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisini hatırlamak için 'KAYIP SAKAL' kodlamasını kullanın (Karayel, Yıldız, Poyraz soğuk; Samyeli, Kıble, Lodos sıcak).
2
Bir rüzgârın dağ yamacından aşağı inmesi sıcaklığını adiyabatik olarak artırır; buna fön etkisi denir.
3
Lodos rüzgârı normalde nemli ve ılıktır, ancak Uludağ'ı aşıp Bursa'ya indiğinde neden kuru ve kavurucu (kar eritici) bir hal aldığını düşünün.

Daha Fazla Pratik

Fön rüzgârının Türkiye'de tarım ürünleri ve doğal afetler (sel, çığ) üzerindeki diğer etkilerini araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Rüzgârın geldiği yönü matematik konuma, dağdan aşağı inme sürecini ise özel konuma (fön) bağlayarak seçenekleri eleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 563Soru →

Türkiye'de kış mevsiminde, özellikle Erzurum, Iğdır ve Eskişehir gibi etrafı yüksek dağlarla çevrili havza tabanlarında, yerden yükseldikçe sıcaklığın azalması gerekirken bir miktar arttığı gözlemlenir. Bu meteorolojik durum, kirli havanın dağılmasını engelleyerek şehirlerde yoğun hava kirliliğine yol açmaktadır. Bu alanlarda kışın "sıcaklık terselmesi" (enversiyon) yaşanmasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yer şekillerinin çukur olması nedeniyle soğuk ve yoğun havanın zemine çökerek bu alanlarda hapsolması

Cevap

Sıcaklık terselmesinin temel nedeni, çukur yer şekilleri nedeniyle soğuk ve yoğun havanın zemine çökerek orada hapsolmasıdır.
Sıcaklık terselmesi, özellikle kışın bulutsuz gecelerde zeminin ışıma yoluyla hızla soğuması sonucunda oluşur. Havza tabanlarında (çukur alanlarda) soğuyan bu ağır hava tabakası, yer şekilleri nedeniyle dağılamaz ve birikir. Üst katmanlarda ise güneş ışığını daha erken alan veya daha az soğuyan hava tabakası bulunur, bu da dikey yönde alışılagelmişin dışında bir sıcaklık dizilimi yaratır.

Adım Adım Çözüm

1
Kavram Analizi
Sıcaklık terselmesi (enversiyon), yükseldikçe sıcaklığın artması durumudur.
Sorunun hangi meteorolojik süreci sorguladığını anlamak gerekir.
2
Yer Şekilleri İlişkisi
Havza ve çukur alanlar, soğuk havanın drenaj alanı haline gelir.
Soğuk hava yoğundur ve yerçekimi etkisiyle en alçak noktaya çöker.
3
Hava Olayı Değerlendirmesi
Kış gecelerinde karasal ve bulutsuz ortamlarda ışıma (radyasyon) kaybı fazladır.
Zemin hızla soğur ve temas eden havayı soğutarak üstteki havadan daha ağır hale getirir.

Anahtar Kavram

Sıcaklık Dağılışında Yer Şekilleri ve Karasallık Etkisi

İpuçları

1
Soğuk havanın sıcak havadan daha yoğun ve ağır olduğunu düşünün.
2
Erzurum, Iğdır ve Eskişehir gibi merkezlerin ortak yer şekli özelliğine (çevresine göre alçakta olma) odaklanın.
3
Çukur alanlarda kışın soğuk havanın bir 'göl' gibi birikmesi olayını hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Sıcaklık terselmesinin hava kirliliği (sis ve dumanın dağılamaması) üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 564Soru →

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer almasına bağlı olarak, esme yönü güneyden olan yerel rüzgârlar sıcaklığı artırıcı etki yapmaktadır. Öğrencilerin bu rüzgârları yönlerine göre hatırlamak için kullandığı 'KAYIP SAKAL' (Karayel, Yıldız, Poyraz, Samyeli, Kıble, Lodos) şifresindeki rüzgârlardan hangileri, Türkiye'de sıcaklığı artırıcı yönde etki yapar?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Samyeli - Kıble - Lodos

Cevap

Samyeli, Kıble ve Lodos rüzgârları Türkiye'de sıcaklığı artıran rüzgârlardır.
Samyeli (Keşişleme), Kıble ve Lodos rüzgârları, Türkiye'ye güneyden yani Ekvator yönünden estikleri için beraberlerinde sıcak havayı taşırlar. Bu durum Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'deki matematik konumunun bir sonucudur.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'nin matematik konumunu belirlemek.
Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer alır.
Rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisi, geldikleri enlemin (Ekvator veya Kutup) sıcaklık karakterine bağlıdır.
2
'KAYIP SAKAL' şifresini harita üzerine yerleştirmek.
Kuzeybatı: Karayel, Kuzey: Yıldız, Kuzeydoğu: Poyraz (K-Y-P); Güneydoğu: Samyeli, Güney: Kıble, Güneybatı: Lodos (S-K-L).
Bu şifre, rüzgârların saat yönünde esiş yönlerini temsil eder.
3
Güneyden gelen rüzgârları seçmek.
Samyeli, Kıble ve Lodos güney sektörlüdür.
Kuzey Yarım Küre'de güneyden (Ekvator'dan) esen rüzgârlar sıcaklığı artırır.

Anahtar Kavram

Türkiye'deki yerel rüzgârların sıcaklık karakteri, ülkenin matematik konumuna (enlem etkisine) bağlıdır. Ayrıca, yer şekillerine bağlı olarak oluşan ve dağ yamacından aşağı inerken ısınan kuru 'Fön' rüzgârları da özel konum şartlarıyla oluşan sıcak rüzgârlardır.

İpuçları

1
Türkiye'de rüzgârların sıcaklık üzerindeki etkisini hatırlamak için 'Kuzeyden gelen soğutur, güneyden gelen ısıtır' kuralını kullanın.
2
'KAYIP SAKAL' şifresini harita üzerine saat yönünde (Kuzeybatıdan başlayarak) yerleştirin.
3
Şifrenin ilk yarısı (K-Y-P) soğuk, ikinci yarısı (S-K-L) sıcak rüzgârlardır.

Daha Fazla Pratik

Fön rüzgârının 'özel konum' şartlarına bağlı olarak nasıl sıcaklık artırdığını ve 'KAYIP SAKAL' rüzgârlarından farkını inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:45s
Soru 565Soru →

Türkiye'de ormanların dikey yöndeki dağılımı (alt ve üst sınırlar) üzerinde farklı coğrafi faktörler rol oynamaktadır. Karadeniz kıyılarında ormanların deniz seviyesinden (00 m) itibaren başlaması bir durumken; Doğu Anadolu'nun iç kesimlerinde ormanların 28002800 metre gibi oldukça yüksek bir seviyeye kadar tırmanabilmesi başka bir durumdur.

Buna göre; Karadeniz'de orman alt sınırının düşük olması ile Doğu Anadolu'da orman üst sınırının yüksek olması üzerinde etkili olan temel faktörler aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Nemlilik - Karasallık ve kütle etkisi

Cevap

Ormanların alt sınırını belirleyen temel faktör nemlilik ve yağış, üst sınırını belirleyen temel faktör ise sıcaklık (özellikle yaz sıcaklıkları ve kütle etkisi) faktörüdür.
Karadeniz Bölgesi'nde her mevsim yağışlı ve nemli bir hava hakim olduğu için ağaçların su ihtiyacı kıyıdan itibaren karşılanır ve ormanlar deniz seviyesinden başlar. Doğu Anadolu'da ise denizden uzaklık ve geniş kara kütlelerinin yazın hızla ısınması (kütle etkisi), ormanların sıcaklık yetersizliği nedeniyle durduğu sınırı (üst sınır) Türkiye'nin diğer bölgelerinden daha yukarıya (28002800 m) taşımıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Orman alt sınırının mantığını analiz etme.
Ormanların yetişmesi için gereken minimum su ihtiyacı kıyılarda (Karadeniz) deniz seviyesinde karşılandığı için sınır 00 metredir.
Orman alt sınırı nemlilik ve yağış miktarına bağlıdır.
2
Orman üst sınırının mantığını analiz etme.
Yükseldikçe azalan sıcaklık nedeniyle ağaçların yetişemediği bir noktaya ulaşılır. Doğu Anadolu'da karasallık ve kütle etkisiyle yazlar çok sıcak geçtiği için bu sınır yukarı taşınır.
Orman üst sınırı sıcaklık ve güneşlenme ile doğrudan ilişkilidir.
3
Verilen bölgelerle faktörleri eşleştirme.
Karadeniz (Nemlilik) - Doğu Anadolu (Karasallık ve Kütle Etkisi) eşleşmesi doğru sonuca ulaştırır.
Türkiye'de orman üst sınırının en yüksek olduğu yer, enlem etkisine rağmen Güney değil, kütle etkisi nedeniyle Doğu Anadolu'dur.

Anahtar Kavram

Orman Alt ve Üst Sınırlarını Belirleyen Faktörlerin Ayrımı

İpuçları

1
Ormanların dikey yöndeki dağılımında 'başladığı nokta' suyla, 'bittiği nokta' ise ısıyla ilgilidir.
2
Türkiye'de orman üst sınırının enlem kuralına aykırı olarak Doğu Anadolu'da çok yüksek olmasının sebebi bölgenin yazın çok ısınmasıdır.
3
Alt sınır nemlilik miktarını, üst sınır ise sıcaklık sınırını takip eder. Doğu Anadolu'da bu sınırı yukarı iten faktör karasallıktır.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz'in iç kısımlarında orman alt sınırının neden deniz seviyesinden değil de 800800 metreden başladığını araştırarak nemin etkisini pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 566Soru →

Türkiye'de ot formasyonları; iklim özellikleri, yükselti ve beşerî faktörlere bağlı olarak çeşitlilik gösterir. İç Anadolu'da Tuz Gölü çevresinden yola çıkarak Kuzeydoğu Anadolu platolarına (Erzurum-Kars çevresi) doğru seyahat eden bir gözlemci, bitki örtüsünün karakterinde belirgin değişimler fark etmiştir.

Bu gözlemcinin yolculuğu boyunca karşılaştığı bitki formasyonları ve özellikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yolculuğun başlangıcında görülen bitki topluluğu ilkbahar yağışlarıyla yeşeren bozkır (step), varış noktasında görülen ise yaz yağışlarıyla yeşil kalan çayırlardır.

Cevap

İç Anadolu'daki bitki örtüsü ilkbahar yağışlarıyla yeşeren bozkır, Erzurum-Kars çevresindeki ise yaz yağışlarıyla yeşil kalan çayırdır.
İç Anadolu gibi ilkbahar yağışlarının belirgin olduğu alanlarda kısa boylu bozkır türleri (geven, yavşan otu) yaygınken; Erzurum-Kars gibi yaz yağışlarının etkili olduğu yüksek platolarda yaz boyu yeşil kalan gür çayırlar (dağ çayırları) hâkimdir. Bu durum iki bölgenin yağış rejimi ve yükselti farkından kaynaklanır.

Adım Adım Çözüm

1
İç Anadolu'nun iklim ve bitki örtüsünü analiz etme
Yarı kurak karasal iklim; en fazla yağış ilkbaharda, bitki örtüsü bozkır (step).
Konya/Tuz Gölü çevresi deniz etkisine kapalı ve az yağış alan bir sahadır.
2
Kuzeydoğu Anadolu'nun iklim ve bitki örtüsünü analiz etme
Sert karasal iklim; en fazla yağış yazın, bitki örtüsü çayır (alpin çayır).
Yüksek rakım ve yaz yağışları, otların yazın dahi yeşil kalmasını sağlar.
3
Formasyonlar arası temel farkı belirleme
Yağış rejimine bağlı olarak bitkilerin yeşerme ve kuruma dönemleri farklıdır.
Bozkırlar yaz kuraklığıyla sararırken, çayırlar yaz yağışıyla gürleşir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de ot formasyonlarının (bozkır ve çayır) iklim ve yağış rejimi ile ilişkisi.

İpuçları

1
İç Anadolu ve Erzurum-Kars platolarının en fazla yağış aldığı mevsimleri hatırlayın.
2
Bozkırlar ilkbahar yağışıyla yeşerip yazın kurur; oysa çayırlar yaz yağışlarıyla gürleşir.
3
Erzurum-Kars'ta yaz yağışları olduğu için otlar yılın bu döneminde de yeşil kalır ve büyükbaş hayvancılığı destekler.

Daha Fazla Pratik

Antropojen bozkırların oluşumunda insan müdahalesinin rolünü ve meşe ağacı kalıntılarının bu durumdaki kanıt değerini inceleyin.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 567Soru →

Türkiye'de yapılan bir saha araştırmasında; doğal bitki örtüsünün alçak kesimlerde maki ve kızılçam topluluklarından, biraz yükseklerde ise meşe ve gürgen gibi nemli orman ağaçlarından oluştuğu saptanmıştır. Yağışın mevsimlere dağılışında en fazla payın kış mevsimine ait olmasıyla Akdeniz iklimine, yaz kuraklığının çok şiddetli seyretmemesiyle ise Karadeniz iklimine benzeyen bu iklim tipi ve görüldüğü alan aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Marmara (Geçiş) İklimi - Güney Marmara

Cevap

Marmara (Geçiş) İklimi - Güney Marmara
Doğru cevap, bölgenin hem Akdeniz hem de Karadeniz iklim özelliklerini bir arada barındırması nedeniyle Güney Marmara'daki Marmara Geçiş İklimi'dir. Metinde belirtilen 'kışın maksimum yağış' özelliği Akdeniz iklimine, 'hafifleyen yaz kuraklığı' ve 'nemli orman ağaçları' Karadeniz iklimine, 'maki toplulukları' ise tekrar Akdeniz iklimine işaret etmektedir. Bu üç özelliğin harmanlandığı tek saha Marmara Bölgesi'dir.

Adım Adım Çözüm

1
Yağış rejimini analiz etme
En fazla yağışın kışın düşmesi, bölgenin Akdeniz iklim özelliklerini (cephesel yağışlar) taşıdığını gösterir.
Yağış rejimi, iklim tipini belirleyen en temel verilerden biridir.
2
Yaz kuraklığı ve nemlilik durumunu değerlendirme
Yaz kuraklığının şiddetli olmaması, bölgenin Karadeniz ikliminden (her mevsim yağış/nemlilik) etkilendiğini kanıtlar.
Akdeniz ikliminde yazlar aşırı kurak geçerken, Karadeniz etkisindeki geçiş bölgelerinde bu durum yumuşar.
3
Bitki örtüsü çeşitliliğini yorumlama
Maki/kızılçam (Akdeniz) ile meşe/gürgen (Karadeniz) topluluklarının bir arada bulunması, buranın bir 'geçiş iklimi' alanı olduğunu doğrular.
Marmara iklimi; Akdeniz, Karadeniz ve Karasal iklimlerin birleştiği bir sahadır.

Anahtar Kavram

Marmara (Geçiş) İklimi'nin Karakteristik Özellikleri

İpuçları

1
Türkiye'de üç farklı iklimin özelliklerini bir arada görebileceğiniz tek bölge Marmara'dır.
2
En fazla yağışın kışın düşmesi Akdeniz iklimine benzerliktir; ancak Karadeniz'in nemli ağaçları da varsa bu bir geçiş bölgesidir.
3
Güney Marmara; Bursa, Balıkesir ve Çanakkale çevrelerini kapsar ve maki ile orman geçişlerine ev sahipliği yapar.

Daha Fazla Pratik

Marmara Geçiş İklimi'nin görüldüğü illerde zeytin (Akdeniz) ve ayçiçeği (Karasal etki) tarımının bir arada yapılmasına dair soruları çözebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 568Soru →

Kış mevsimine ait deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık haritaları incelendiğinde; izoterm eğrilerinin kıyı çizgisine paralel uzanmadığı, aksine denizler ve kıyı kuşakları üzerinde kuzeye, karalar üzerinde ise güneye doğru belirgin bir salınım (sapma) yaptığı görülür. Bu durum, aynı enlem üzerinde yer alan kıyı ve iç kesim merkezleri arasında sıcaklık dağılışının matematiksel konumla (enlem) açıklanamayacak düzeyde farklılaşmasına yol açar.

Buna göre, kış mevsiminde hazırlanan indirgenmiş haritalarda izoterm eğrilerinde görülen bu sapmaların ve termal asimetrinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Denizlerin ve karaların özgül ısı farklarından dolayı denizlerin karalara göre daha geç soğuyarak kışın birer ısı kaynağı gibi davranması

Cevap

Denizlerin ve karaların özgül ısı farklarından dolayı denizlerin karalara göre daha geç soğuyarak kışın birer ısı kaynağı gibi davranması
Deniz seviyesine indirgenmiş haritalarda yükselti etkisi yok sayıldığı için, aynı enlem üzerindeki sıcaklık farkları tamamen denizellik ve karasallıkla (özel konumun deniz-kara dağılımı boyutuyla) açıklanır. Kışın denizler karalardan daha geç soğuduğu için daha ılımandır. Bu yüzden izoterm eğrileri denizler üzerinde daha soğuk olan kuzeye doğru bir 'çıkıntı' yaparak kavislenir. Karalar üzerinde ise hızlı soğuma nedeniyle eğriler güneye (Ekvator'a doğru) sarkar.

Adım Adım Çözüm

1
Harita Türünü Analiz Et
Haritanın 'indirgenmiş' olduğu, yani yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisinin 200200 metrede 1∘C1^{\circ}C kuralına göre elendiği anlaşıldı.
İndirgenmiş haritalarda yükselti bir değişken değildir, dolayısıyla cevapta yükselti aranamaz.
2
Mevsimsel ve Mekansal Değişimi İncele
Kış mevsiminde izotermlerin denizler üzerinde kuzeye (sıcak tarafa), karalar üzerinde güneye (soğuk tarafa) saptığı tespit edildi.
Kuzeye sapan izoterm, o bölgenin çevresindeki aynı enlemlere göre daha sıcak (pozitif anomali) olduğunu gösterir.
3
Fiziksel Nedeni Belirle
Su kütlelerinin (denizlerin) özgül ısısının karalardan yüksek olması nedeniyle ısısını daha uzun süre koruduğu belirlendi.
Bu durum 'denizellik' etkisiyle kıyıların kışın daha geç soğumasını sağlar ve sıcaklık eğrilerini enlem değerlerinden saptırır.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş İzoterm Haritalarında Denizellik-Karasallık Etkisi

İpuçları

1
İndirgenmiş harita kavramı, yükseltiyi bir değişken olmaktan çıkarır.
2
Kışın bir kova su mu yoksa bir kova toprak mı daha çabuk soğur? Bu fiziksel farkın haritaya yansımasını düşünün.
3
İzotermin kuzeye sapması o bölgenin sıcak, güneye sapması ise soğuk olduğunu gösterir. Karalar kışın neden daha soğuktur?

Daha Fazla Pratik

Temmuz ayı indirgenmiş haritasında bu kavislerin yönünün nasıl değişeceğini analiz edin.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 569Soru →

Türkiye'de yağış miktarının ağaç yetişmesine imkan vermediği veya ormanların tahrip edildiği alanlarda görülen "ot formasyonu", iklim ve yükselti şartlarına bağlı olarak farklı türlere ayrılır.

Aşağıdaki tabloda, Türkiye'de yaygın olarak görülen iki farklı ot topluluğuna ait bazı özellikler ve örnek türler verilmiştir:

ÖzellikI. GrupII. Grup
Görülme Alanıİç bölgelerdeki platolar ve ovalarYüksek dağların orman üst sınırı sonrası
Görünümİlkbahar yağışlarıyla yeşerip yazın sararan kısa boylu otlarYaz boyunca yeşil kalan, gür ve uzun boylu otlar
Örnek TürlerGeven, Yavşan otu, Çoban yastığıKardelen, Yıldız çiçeği, Düğün çiçeği

Buna göre, tabloda özellikleri verilen I ve II numaralı ot toplulukları aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I: Bozkır (Step) - II: Alpin Çayır

Cevap

Tablodaki özellikler incelendiğinde I. grubun Bozkır (Step), II. grubun ise Alpin Çayır olduğu görülmektedir.
Tablodaki I. grup, Türkiye'nin iç kesimlerinde (İç Anadolu, Doğu Anadolu'nun alçak yerleri) görülen, yaz kuraklığıyla sararan ve geven gibi kurakçıl türleri barındıran 'Bozkır' topluluğudur. II. grup ise Erzurum-Kars gibi yüksek platolarda veya Kuzey Anadolu Dağları ile Torosların yüksek kesimlerinde görülen, yaz yağışlarıyla yeşil kalan 'Alpin Çayır' topluluğudur.

Adım Adım Çözüm

1
I. grubun özelliklerini analiz et.
İç bölgelerde görülmesi, yazın sararması ve geven, yavşan otu gibi türleri içermesi bu topluluğun 'Bozkır' olduğunu kanıtlar.
Bozkırlar yarı kurak iklim bölgelerinde ilkbahar yağışıyla yeşerip yaz sıcaklığıyla kuruyan ot topluluklarıdır.
2
II. grubun özelliklerini analiz et.
Yüksek dağlarda orman sınırının üzerinde görülmesi ve yaz boyu yeşil kalması bu topluluğun 'Alpin Çayır' olduğunu kanıtlar.
Yüksek dağlardaki düşük sıcaklık ve yaz yağışları otların gür ve yeşil kalmasını sağlar.
3
Grupları eşleştirerek doğru seçeneği belirle.
I: Bozkır, II: Alpin Çayır eşleşmesi sağlandı.
Diğer seçeneklerdeki maki ve garig çalı formasyonudur, savan ise Türkiye'de görülmez.

Anahtar Kavram

Türkiye'de ot formasyonları; iklim şartlarına (nem/kuraklık) ve yükseltiye bağlı olarak bozkır ve çayır (alpin çayır) olarak iki temel gruba ayrılır.

İpuçları

1
Yazın sararan ve kuruyan otlar hangisidir?
2
Geven ve yavşan otu İç Anadolu'nun en yaygın bitki örtüsü olan hangi gruba girer?
3
Orman üst sınırından sonra sıcaklığın ağaç yetişmesine izin vermediği soğuk alanlarda hangi ot topluluğu başlar?

Daha Fazla Pratik

İnsan eliyle ormanların tahrip edilmesi sonucu oluşan 'Antropojen Bozkır' kavramını da inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Sadece türlerden yola çıkarak; gevenin bozkıra, kardelenin ise yüksek dağ çayırlarına ait olduğunu hatırlayarak hızlıca çözüme ulaşılabilir.
Tahmini Süre:1m 15s
Soru 570Soru →

Türkiye'nin özellikle Karadeniz kıyı kuşağında, dağların kuzey yamaçları boyunca deniz seviyesinden zirvelere doğru çıkıldığında ormanların önce geniş yapraklı, sonra karışık ve en üstte iğne yapraklı ağaçlardan oluştuğu görülür. Bu dikey kuşaklanmanın yaşanmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yükseltiye bağlı olarak sıcaklık değerlerinin her 200200 metrede yaklaşık 1∘C1^{\circ}C azalması

Cevap

Dikey yönde orman kuşaklarının (geniş, karışık, iğne yapraklı) oluşmasının temel nedeni yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın azalmasıdır.
Yükseltiye bağlı olarak sıcaklığın düzenli bir şekilde azalması, ağaçların fizyolojik adaptasyonlarını (yaprak genişliği gibi) doğrudan etkiler. Bu nedenle deniz seviyesinde sıcaklık isteyen geniş yapraklı türler görülürken, yükseklere çıkıldığında soğuğa dayanıklı iğne yapraklı türler hakim olur.

Adım Adım Çözüm

1
Dikey kuşaklanma kavramını tanımla.
Dikey kuşaklanma, bir dağ yamacı boyunca yükseldikçe değişen iklim koşullarına bağlı olarak bitki örtüsünün tür değiştirmesidir.
Soruda bahsedilen geniş, karışık ve iğne yapraklı orman sıralaması tipik bir dikey kuşaklanma örneğidir.
2
Ağaç türleri ile iklim elemanları arasındaki ilişkiyi kur.
Geniş yapraklı ağaçlar (kayın, gürgen) yüksek sıcaklık ve nem isterken; iğne yapraklı ağaçlar (çam, göknar) düşük sıcaklıklara dayanıklıdır.
Bitki türlerinin dağılımında en sınırlayıcı ve tür belirleyici faktör sıcaklık değerleridir.
3
Temel nedeni belirle.
Troposferde yükseldikçe her 200200 metrede sıcaklığın 1∘C1^{\circ}C düştüğü kuralı uygulanır.
Bu sıcaklık düşüşü, bitkilerin yaşam döngüsünü ve tür kompozisyonunu dikey yönde değiştirir.

Anahtar Kavram

Bitki Örtüsünün Dikey Dağılımı ve Sıcaklık İlişkisi

İpuçları

1
Geniş yapraklı ve iğne yapraklı ağaçların hangisinin sıcağı, hangisinin soğuğu daha çok sevdiğini düşünün.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz'deki orman alt sınırlarını ve bunun temel nedenlerini (nem/yağış) karşılaştıran bir çalışma yapabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 571Soru →

Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş sıcaklık izoterm haritası incelendiğinde; enlem etkisi nedeniyle sıcaklıkların güneyden kuzeye doğru düzenli olarak azalması beklenirken, Kuzey Anadolu kıyılarındaki sıcaklık değerlerinin (örneğin Samsun), enlem olarak daha güneyde yer alan İç ve Doğu Anadolu'daki birçok merkezden (örneğin Sivas veya Erzurum) daha yüksek olduğu görülmektedir.

Buna göre, kuzeydeki kıyı merkezlerinin indirgenmiş sıcaklığının güneydeki iç kesim merkezlerinden daha yüksek olması, aşağıdakilerden hangisinin sıcaklık üzerindeki etkisinin enlem etkisinden daha baskın olduğunu kanıtlar?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Denizelliğin ısıyı koruyucu, karasallığın ise soğutucu etkisi

Cevap

Söz konusu durum denizelliğin sıcaklığı artırıcı, karasallığın ise azaltıcı etkisinden kaynaklanmaktadır.
Doğru yanıt olan denizellik ve karasallık etkisi, kış aylarında denizlerin ısıyı yavaş kaybetmesi nedeniyle Kuzey Anadolu kıyılarının ılıman kalmasını, iç kesimlerin ise hızla ısı kaybederek soğumasını açıklar. Bu durum, yükselti etkisi ortadan kaldırılsa dahi (indirgenmiş sıcaklık) kuzey kıyılarının güneydeki iç kesimlerden daha sıcak kalmasına neden olur ve enlem kuralını bozar.

Adım Adım Çözüm

1
İndirgenmiş sıcaklık kavramını analiz et.
Yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi (her 200200 metrede 1∘C1^\circ C azalma) yok sayılır; tüm merkezler 00 metrede kabul edilir.
Soruda 'indirgenmiş sıcaklık' vurgusu yapıldığı için yükselti bir cevap olamaz.
2
Enlem etkisiyle beklenen durumu saptla.
Normalde Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğu için güneydeki merkezlerin (Ekvator'a yakın) kuzeydekilerden daha sıcak olması gerekir.
Enlem, güneş ışınlarının düşme açısını belirleyen ana faktördür.
3
Verilen çelişkiyi değerlendir.
Kuzeydeki (Samsun vb.) merkezler, güneydeki (Sivas, Erzurum vb.) merkezlerden daha sıcaktır. Bu durum enlemle çelişir.
Matematik konumla açıklanamayan bu durum özel konum şartlarıyla açıklanmalıdır.
4
Özel konum faktörlerini (denizellik-karasallık) karşılaştır.
Denizler geç soğuduğu için kışın kıyılar (kuzeyde bile olsa) ılımandır; karalar hızla soğuduğu için iç kesimler (güneyde bile olsa) çok soğuktur.
Nemin sıcaklık üzerindeki dengeleyici etkisi, enlem etkisini baskılamıştır.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Denizellik-Karasallık İlişkisi

İpuçları

1
Soruda 'indirgenmiş sıcaklık' dendiğinde yükseltiyi seçeneklerden hemen elemelisin.
2
Ekvator'a uzak olan bir yerin daha yakın olan bir yerden sıcak olması, enlem kuralının bozulduğunu gösterir.
3
Kışın denizlerin ılık, karaların ise çok soğuk olması, Karadeniz kıyılarını İç Anadolu'dan daha sıcak yapar.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin Temmuz ayı indirgenmiş sıcaklık haritasında en yüksek sıcaklıkların Güneydoğu Anadolu'da olmasının nedenlerini (enlem, karasallık ve Basra alçak basıncı) inceleyiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 572Soru →

Türkiye'nin iç kesimlerinde geniş yer kaplayan Ilıman Karasal (Step) iklimi ile Erzurum-Kars ve Ardahan çevresinde etkili olan Sert Karasal iklim özellikleri kıyaslandığında, aşağıdakilerden hangisinin bu iki iklim tipi arasında bir fark olduğu söylenemez?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yağışların temel oluşum mekanizması

Cevap

Yağışların temel oluşum mekanizması her iki iklim tipinde de benzerlik gösterir.
Yağışların temel oluşum mekanizması hem Ilıman Karasal hem de Sert Karasal iklim bölgelerinde konveksiyonel (yükselim) karakterlidir. Kara kütlesinin ısınmasıyla yükselen nemli hava soğuyarak yağış bırakır; bu durum İç Anadolu'da ilkbaharda, Erzurum-Kars çevresinde ise karların geç erimesi ve geç ısınma nedeniyle yaz başında gerçekleşir. Bu nedenle oluşum mekanizması bir fark değil, benzerliktir.

Adım Adım Çözüm

1
İki iklim tipinin yağış rejimini karşılaştır.
Ilıman Karasal (İç Anadolu) en çok yağışı ilkbaharda, Sert Karasal (Doğu Anadolu) ise yazın alır.
Yağış zamanı iklimleri birbirinden ayıran temel bir farktır.
2
Bitki örtüsü ve sıcaklık koşullarını analiz et.
Bozkır-çayır ayrımı ve sıcaklık farklarındaki belirgin farklar mevcuttur.
Yükselti ve karasallık şiddeti bu farkları belirler.
3
Yağışların oluşum tipini incele.
Her iki bölgede de karasallığa bağlı olarak ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel yağışlar hakimdir.
Mevsimler farklı olsa da havanın ısınarak yükselmesi süreci iki bölgede de ana yağış nedenidir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Karasal İklim Tiplerinin Karşılaştırılması

İpuçları

1
Türkiye'de iç kesimlerdeki tüm karasal iklimlerde yağışların oluşumunda yer yüzeyinin ısınması etkili bir faktördür.
2
Yağışın düştüğü mevsim (İlkbahar vs Yaz) ve bitki örtüsü (Bozkır vs Çayır) bu iklimleri ayıran en popüler özelliklerdir. Ancak oluşum tipi olan 'yükselim' yağışları her ikisinde de ortaktır.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz iklimlerinin yağış oluşum mekanizmalarını (Orografik ve Cephesel) kıyaslayarak bu konuyu pekiştirebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 573Soru →

Türkiye’nin Ocak ayı ortalama indirgenmiş izoterm haritası incelendiğinde, en yüksek sıcaklık değerlerine sahip olan 8∘C8^{\circ}C ve 10∘C10^{\circ}C eğrilerinin sadece Akdeniz ve Güney Ege kıyı şeridinde yer aldığı görülmektedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Enlem ve denizellik etkilerinin bir arada bulunması

Cevap

Enlem ve denizellik etkilerinin bir arada bulunması seçeneği doğrudur.
İndirgenmiş izoterm haritalarında yer şekilleri ve yükselti etkisi ortadan kaldırıldığı için sıcaklık dağılışı enlem (matematik konum) ve denizellik/karasallık (özel konum) faktörlerine kalır. Ocak ayında kış şartları yaşandığı için Türkiye'nin en güneyi (Ekvator'a en yakın) ve deniz kıyısı (ısı kaybı daha az) olan Akdeniz ve Güney Ege kıyıları en yüksek sıcaklık değerlerine ulaşır.

Adım Adım Çözüm

1
İndirgenmiş sıcaklık kavramını analiz et
İndirgenmiş sıcaklık hesaplanırken yükselti faktörü elenir; tüm noktalar 00 metre kabul edilir.
Haritadaki sıcaklık farklarının yükselti ile açıklanamayacağını anlamak için bu adım kritiktir.
2
Ocak ayı mevsimsel özelliklerini değerlendir
Ocak ayında (kış) karalar hızlı soğurken denizler daha sıcaktır; ayrıca güney enlemler daha fazla güneş enerjisi alır.
Kışın en sıcak yerlerin neden deniz kıyısında ve güneyde olması gerektiğini saptamak gerekir.
3
Akdeniz ve Güney Ege'nin konumunu değerlendir
Bu bölgeler Türkiye'nin en güneyindedir (Enlem) ve deniz kıyısındadır (Denizellik).
En yüksek izoterm değerlerinin neden bu kıyı şeridinde toplandığını kanıtlar.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti faktörü yok sayıldığı için, sıcaklık dağılışı temel olarak enlem ve denizellik-karasallık ilişkisiyle açıklanır.

İpuçları

1
Soruda 'indirgenmiş' kelimesine dikkat et; bu kelime yükseltinin etkisinin silindiği anlamına gelir.
2
Ocak ayında denizlerin karalardan daha yavaş soğuduğunu ve güney enlemlerin daha sıcak olduğunu hatırla.
3
Seçeneklerde yükseltiyle ilgili bir ifade varsa onu doğrudan eleyebilirsin çünkü indirgenmiş haritalarda yükselti yoktur.

Daha Fazla Pratik

Temmuz ayı indirgenmiş izoterm haritasını inceleyerek en yüksek sıcaklıkların neden Güneydoğu Anadolu'da toplandığını araştırın.

Alternatif Yöntem

Sıcaklık haritası sorularında eğer 'indirgenmiş' deniliyorsa, cevap seçeneklerinden 'yükselti, dağlar, engebe' gibi terimleri içeren şıkları eleyerek doğrudan matematik konum (enlem) ve denizellik faktörlerine odaklanabilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 574Soru →

Türkiye'nin Ocak ayı deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık haritası incelendiğinde, en düşük sıcaklık değerlerinin Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum, Kars, Ardahan çevresi) toplandığı görülmektedir. Bu bölgede sıcaklıkların Türkiye ortalamasının çok altında olmasında aşağıdakilerden hangisinin etkisi yoktur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölgenin ortalama yükseltisinin fazla olması

Cevap

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti faktörü matematiksel olarak ortadan kaldırıldığı için 'Bölgenin ortalama yükseltisinin fazla olması' bir neden olarak gösterilemez.
Deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık haritaları hazırlanırken, her 200200 metre için sıcaklık değerine 1∘C1^\circ C eklenerek yükselti faktörü devre dışı bırakılır. Bu nedenle, bir yerin indirgenmiş haritadaki sıcaklık değerinin düşük olmasının nedeni o yerin yükseltisi olamaz.

Adım Adım Çözüm

1
İndirgenmiş sıcaklık kavramını analiz etmek.
İndirgenmiş sıcaklık, bir merkezde ölçülen gerçek sıcaklığın, yükselti farkı yok sayılarak (200200 metrede 1∘C1^\circ C artış kuralı ile) deniz seviyesine (00 metre) uyarlanmasıdır.
Soruda verilen haritanın 'indirgenmiş' olduğu bilgisini değerlendirmek temel adımdır.
2
Yükselti faktörünün etkisini sorgulamak.
İndirgenmiş haritalarda her nokta 00 metre kabul edildiği için, o bölgenin gerçekte ne kadar yüksek olduğunun haritadaki izoterm değerleri üzerinde bir etkisi yoktur.
Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın sadece yükseltiden kaynaklandığını anlamak.
3
Diğer faktörlerin (Enlem, Karasallık, Basınç) geçerliliğini kontrol etmek.
Erzurum-Kars çevresi kuzeydedir (enlem), karasaldır (özel konum) ve Sibirya etkisindedir (basınç). Bu faktörler yükseltiden bağımsız olarak sıcaklığı düşürür.
İndirgenmiş sıcaklık değerlerini etkileyen gerçek unsurları belirlemek.

Anahtar Kavram

Deniz Seviyesine İndirgenmiş Sıcaklık

İpuçları

1
Sorudaki 'indirgenmiş' kelimesinin teknik tanımını hatırlayın.
2
İndirgenmiş haritalarda Türkiye'nin her yerinin deniz kıyısındaymış (0 metre) gibi düşünüldüğünü hayal edin.
3
Eğer bir haritada yükselti hesaplamaya dahil edilmiyorsa, o haritadaki bir özelliğin nedeni yükselti olabilir mi?

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş sıcaklık ile gerçek sıcaklık arasındaki farkın en fazla olduğu bölgeyi (Doğu Anadolu) ve nedenini araştırabilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Gerçek Sıcaklık = İndirgenmiş Sıcaklık - (Yükselti / 200) formülünü düşünün. İndirgenmiş sıcaklık zaten yükseltinin etkisinin toplama işlemiyle 'geri eklendiği' halidir.
Tahmini Süre:50s
Soru 575Soru →

Aşağıdaki tabloda, yaklaşık aynı boylam üzerinde yer alan iki merkezin enlem dereceleri ve Ocak ayı deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık değerleri verilmiştir:

MerkezEnlemOcak Ayı İndirgenmiş Sıcaklık
Sinop42∘42^{\circ} Kuzey7∘C7^{\circ}C
Ankara40∘40^{\circ} Kuzey1∘C1^{\circ}C

Normal şartlarda enlem etkisiyle (güneyden kuzeye sıcaklığın azalması) çelişen bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Denizellik ve nemlilik etkisi

Cevap

Sinop'un Ankara'dan daha kuzeyde olmasına rağmen kışın daha sıcak olması, denizellik ve nemlilik etkisi ile açıklanır.
Doğru cevap denizellik ve nemlilik etkisidir. Türkiye'de kış mevsiminde (Ocak ayı) denizlerin karalara göre daha geç soğuması, kıyıdaki kuzey illerinin (örneğin Sinop) iç kesimdeki güney illerinden (örneğin Ankara) daha sıcak olmasına neden olur. Bu durum enlem sıcaklık ilişkisine terstir.

Adım Adım Çözüm

1
Verilen tabloyu enlem ve sıcaklık ilişkisi açısından analiz et.
Sinop (42∘42^{\circ} K) Ankara'dan (40∘40^{\circ} K) daha kuzeydedir. Enlem etkisine göre daha soğuk olması gerekirken daha sıcaktır (7∘C>1∘C7^{\circ}C > 1^{\circ}C).
Soruda enlem etkisine ters düşen durumun nedenini bulmamız istenmektedir.
2
'İndirgenmiş sıcaklık' kavramının etkisini değerlendir.
İndirgenmiş sıcaklıkta yükselti faktörü devre dışı bırakılmıştır.
Yükselti bir seçenek olarak elenir çünkü harita zaten her yeri 0 metre kabul etmiştir.
3
Özel konum faktörlerini (denizellik/karasallık) incele.
Sinop kıyıda (denizellik), Ankara iç kesimdedir (karasallık).
Denizler kışın ısıyı daha uzun süre korur ve nemlilik aşırı soğumayı engeller. Bu yüzden kuzeydeki kıyı illeri kışın iç kesimdeki güney illerinden sıcak olabilir.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Denizellik-Karasallık İlişkisi

İpuçları

1
'İndirgenmiş sıcaklık' ifadesi geçtiğinde yükselti farkını bir neden olarak düşünmemelisiniz.
2
Türkiye'de kışın en sıcak yerlerin kıyılar olması denizlerin ısıyı koruma özelliğiyle ilgilidir.
3
Normalde kuzeye gidildikçe sıcaklık azalmalıdır. Bu kural bozuluyorsa cevap ya denizellik ya da karasallıktır.

Daha Fazla Pratik

Temmuz ayı indirgenmiş sıcaklık haritasında en yüksek sıcaklıkların neden Güneydoğu Anadolu'da olduğunu inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 576Soru →

Türkiye’de çalı formasyonunu oluşturan maki, garig ve yalancı maki (psödomaki) topluluklarının dağılış alanları, tür çeşitliliği ve ekolojik özellikleri dikkate alındığında, aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dağların kıyıya uzanış doğrultusu ve hakim rüzgar yönü nedeniyle, maki bitki örtüsünün kıyıdan iç kesimlere sokulabildiği derinlik Akdeniz Bölgesi'nde Ege Bölgesi'ne göre daha fazladır.

Cevap

Makilerin iç kesimlere sokulabilme mesafesinin Akdeniz'de Ege'den daha fazla olduğu bilgisi yanlıştır.
Doğru cevap olarak işaretlenen seçenek, makilerin iç kesimlere sokulma derinliği hakkında yanlış bir bilgi vermektedir. Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması, graben ovaları boyunca maki bitki örtüsünün çok daha iç kısımlara ulaşmasını sağlarken, Akdeniz'de dağların paralel uzanışı bu dağılışı kısıtlar.

Adım Adım Çözüm

1
Enlem etkisinin bitki üst sınırına etkisini değerlendir.
Akdeniz'den Marmara'ya doğru gidildikçe sıcaklık düştüğü için maki üst sınırı alçalır (800m→500m→300m800m \rightarrow 500m \rightarrow 300m).
Bitkilerin yetişme sınırı doğrudan sıcaklık (dolayısıyla enlem) ile ilişkilidir.
2
Çalı formasyonlarının tür ve adaptasyon özelliklerini analiz et.
Maki türleri (zakkum, sandal vb.) kuraklığa dayanıklı sert yapraklara sahipken; garigler daha kısa boylu (kekik, lavanta), yalancı makiler ise nemcil ve karışık yapıdadır.
İklim şartları bitki morfolojisini belirler.
3
Yer şekillerinin (dağların uzanışının) bitki dağılışına etkisini karşılaştır.
Ege'de dağlar dik (perpendicular) uzandığı için maki içlere girer; Akdeniz'de paralel (parallel) uzandığı için giremez.
Dağların uzanışı denizel iklimin etki alanını belirleyen temel faktördür.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Çalı Formasyonlarının Dağılışını Etkileyen Faktörler (Enlem ve Dağların Uzanışı)

İpuçları

1
Makilerin yetişme üst sınırını belirleyen temel faktör sıcaklık (enlem) iken, iç kesimlere ne kadar sokulacağını belirleyen temel faktör yer şekilleridir.
2
Ege ve Akdeniz bölgelerinde dağların denize göre uzanış doğrultusunun bitki örtüsünün yayılış alanına etkisini hatırlayın.
3
Ege'de makiler Gediz ve Büyük Menderes gibi grabenler boyunca içlere girebilirken, Toroslar Akdeniz'de bu girişi engeller.

Daha Fazla Pratik

Akdeniz ikliminin görüldüğü Güney Marmara ve Güneydoğu Anadolu'daki maki türü farklılıklarını inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 577Soru →

Türkiye'de ormanların yayılışını etkileyen faktörler göz önüne alındığında; yağışın ve nemin bol olduğu yerlerde ormanların deniz kıyısından başladığı, sıcaklığın yüksek olduğu enlemlerde ise ağaç yetişme sınırının daha yüksek seviyelere kadar çıkabildiği görülür.

Buna göre, Türkiye'de orman alt sınırının en düşük ve orman üst sınırının en yüksek olduğu bölgeler sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karadeniz Bölgesi - Akdeniz Bölgesi

Cevap

Türkiye'de orman alt sınırının en düşük olduğu bölge Karadeniz, üst sınırının en yüksek olduğu bölge ise Akdeniz'dir.
Ormanların alt sınırını belirleyen temel unsur nemliliktir; Karadeniz Bölgesi her mevsim yağışlı olduğu için ormanlar deniz seviyesinden başlar. Ormanların üst sınırını belirleyen temel unsur ise sıcaklıktır; Akdeniz Bölgesi daha güneyde yer aldığı ve daha sıcak olduğu için ormanlar yaklaşık 2800−30002800-3000 metre yüksekliğe kadar çıkabilmektedir.

Adım Adım Çözüm

1
Orman alt sınırını belirleyen temel faktörü belirle.
Orman alt sınırı nem ve yağışa bağlıdır. Yağışın her mevsim bol olduğu Karadeniz'de ormanlar 00 metreden (deniz seviyesi) başlar.
Bitki örtüsünün yetişmeye başlaması için gerekli minimum nem miktarının nerede sağlandığını bulmak gerekir.
2
Orman üst sınırını belirleyen temel faktörü belirle.
Orman üst sınırı sıcaklığa (enlem ve yükselti) bağlıdır. Türkiye'nin en güneyinde (Akdeniz) sıcaklık daha yüksek olduğu için ağaçlar 2800−30002800-3000 metrelere kadar yetişebilir.
Sıcaklığın ağaç fizyolojisi için yetersiz kaldığı seviye, enlem etkisiyle güneyden kuzeye doğru değişir.
3
Elde edilen bilgileri bölgelerle eşleştir.
Alt sınırın en düşük olduğu (en nemli) yer Karadeniz, üst sınırın en yüksek olduğu (en sıcak/güney) yer Akdeniz'dir.
Sıralama sorulduğu için bölgelerin doğru konumlara yerleştirilmesi gerekir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de ormanların dikey ve yatay dağılışını etkileyen nemlilik ve sıcaklık faktörleri.

İpuçları

1
Ormanların deniz seviyesinden başlaması için o bölgenin çok nemli olması gerekir.
2
Sıcaklık arttıkça (ekvatora yaklaştıkça) ağaçlar daha yükseklerde yaşama imkanı bulur.
3
Karadeniz'de ormanların kıyıdan başlamasının sebebi nemdir; Akdeniz'de ise enlemden dolayı ormanlar çok yüksek dağ tepelerine kadar tırmanabilir.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz'deki orman üst sınırlarını belirleyen faktörlerin (Enlem vs Karasallık) Sarıkamış'taki sarıçam ormanları ile kıyaslandığı soruları inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:50s
Soru 578Soru →

Türkiye'nin iklim özelliklerini etkileyen yerel rüzgârlar ve bu rüzgârların genel özellikleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Meltem rüzgârları, yıl boyu etkili olan devirli rüzgârlar olup deniz ulaşımını aksatacak şiddetli fırtınalara neden olurlar.

Cevap

Meltem rüzgârlarının yıl boyu etkili olan devirli rüzgârlar olduğu ve şiddetli fırtınalara neden olduğu bilgisi yanlıştır.
Meltem rüzgârları, kara ve denizlerin veya dağ ve vadilerin gün içindeki farklı ısınmasıyla oluşan günlük rüzgârlardır. Basınç farkları düşük olduğu için fırtına şiddetine ulaşmazlar; genellikle serinletici hafif esintilerdir. Bu nedenle Meltemlerin devirli (mevsimlik) rüzgâr olduğu ve fırtına yarattığı ifadesi bilimsel olarak yanlıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Mutlak konum etkisini değerlendir.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de olduğu için kuzeyden esenlerin soğuk, güneyden esenlerin sıcak olduğu doğrulanır.
Enlem etkisi rüzgârların karakterini belirleyen temel faktördür.
2
Yerel rüzgâr isimlerini ve isimlendirme mantığını kontrol et.
KAYIP SAKAL akrostişi ve Keşişleme (Samyeli) isimlendirmesinin doğruluğu teyit edilir.
Rüzgârlar geldikleri yönün veya o yöndeki coğrafi unsurun adını alırlar.
3
Föhn rüzgârının mekanizmasını analiz et.
Föhn rüzgârının sürtünme ile her 100100 metrede 1∘C1^{\circ}C ısındığı bilgisi bilimsel olarak doğrudur.
Normal hava kütleleri 200200 metrede 1∘C1^{\circ}C değişirken, Föhn sürtünme nedeniyle daha hızlı ısınır.
4
Meltem rüzgârlarının özelliklerini incele.
Meltemlerin günlük, yerel ve hafif esintiler olduğu, fırtına özelliği taşımadığı görülür.
Meltemler sadece gün içindeki ısınma farkından kaynaklanan zayıf basınç merkezleri arasında oluşur.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Yerel Rüzgârların Karakteristikleri

İpuçları

1
Türkiye'nin rüzgârlarını hatırlamak için 'KAYIP SAKAL' (Karayel, Yıldız, Poyraz - Samyeli, Kıble, Lodos) akrostişini düşünün.
2
Föhn rüzgârları 'kar yiyen' rüzgârlar olarak bilinir ve ulaştığı yerde havayı aniden ısıtıp kurutur.
3
Meltem rüzgârları (deniz-kara, dağ-vadi) sadece günlük rüzgârlardır ve genellikle çok hafif eserler.

Daha Fazla Pratik

Basınç merkezlerinin (Asor, İzlanda, Sibirya, Basra) rüzgârlar üzerindeki etkilerini inceleyebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 579Soru →

Türkiye'nin bitki coğrafyası (fitocoğrafya) özellikleri incelendiğinde; iklim koşulları, yükselti faktörü ve geçmişten günümüze süregelen insan müdahalelerinin bitki formasyonlarının dağılışında belirleyici olduğu görülmektedir. Sadece doğal koşulların değil, beşerî tahribatın da mevcut vejetasyon haritasını şekillendirdiği bilinmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki ot formasyonları ve bu formasyonları oluşturan bitki türlerinin ekolojik özellikleri hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İç bölgelerde asırlar boyu süren orman tahribatı sonucu geven, yavşan otu ve çoban yastığı gibi türlerin yerleştiği antropojen bozkırlar yayılış gösterirken; orman üst sınırından sonraki alanlarda düşük sıcaklıklara dayanıklı kardelen ve taşkıran gibi türlerden oluşan çayırlar doğal bir formasyondur.

Cevap

İç bölgelerde asırlar boyu süren orman tahribatı sonucu geven, yavşan otu ve çoban yastığı gibi türlerin yerleştiği antropojen bozkırlar yayılış gösterirken; orman üst sınırından sonraki alanlarda düşük sıcaklıklara dayanıklı kardelen ve taşkıran gibi türlerden oluşan çayırların doğal bir formasyon olduğunu belirten ifade doğrudur.
İç Anadolu ve Ergene gibi yarı kurak bölgelerde yüzyıllar boyunca ormanların tahrip edilmesiyle doğal alanlar değişmiş ve geven, yavşan otu, çoban yastığı gibi ot türlerinin yaygınlaştığı antropojen bozkırlar ortaya çıkmıştır. Öte yandan, Kuzey Anadolu ve Toros Dağları'nın yüksek kesimlerinde, orman üst sınırının (yaklaşık 2000-2200 metre) bittiği yerlerde düşük sıcaklık koşullarına bağlı olarak ağaç yetişemez; bu alanlarda taşkıran, kardelen ve yıldız çiçeği gibi türlerden oluşan alpin çayırları tamamen doğal yollarla iklimin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Bu iki durumun karşılaştırması ve tür eşleşmeleri ekolojik gerçeklere tam olarak uymaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Türkiye'deki ot formasyonlarının alt gruplarını (Bozkır ve Çayır) belirle.
Bozkırlar yarı kurak iklim bölgelerinde, çayırlar ise yüksek dağlarda (alpin) serin ve nemli alanlarda görülür.
Bitki örtüsü yükselti ve iklim faktörlerine göre farklı kuşaklar oluşturur.
2
Oluşum kökenlerine göre doğal ve antropojen (insan kaynaklı) formasyonları ayırt et.
Ormanların tahribiyle iç bölgelerde antropojen bozkırlar oluşurken, orman yetişme sınırının (yaklaşık 2000 m) üzerindeki sıcaklık yetersizliği nedeniyle alpin çayırlar tamamen doğal olarak oluşur.
Beşerî tahribatın etkisini ve iklimin doğal sınırlarını doğru tanımlamak gerekir.
3
Seçeneklerdeki bitki türlerini ait oldukları formasyonlara göre sınıflandır.
Geven, yavşan otu, çoban yastığı -> Bozkır (Ot formasyonu). Kardelen, taşkıran -> Çayır (Ot formasyonu). Zakkum, defne, keçiboynuzu -> Maki (Çalı formasyonu). Lavanta, funda -> Garig (Çalı formasyonu).
Bitki türlerinin ekolojik eşleşmelerini kontrol ederek yanlış ifadeleri elemek için.
4
Seçenekleri analiz et ve formasyon-tür-yöre-köken eşleşmesinin tamamen doğru olduğu ifadeyi bul.
Sadece antropojen bozkır (geven/yavşan/çoban yastığı) ve doğal alpin çayır (kardelen/taşkıran) eşleşmesini barındıran ifade her yönüyle doğrudur.
Diğer ifadelerin tamamında çalı ile ot formasyonları birbirine karıştırılmış veya türlerin bulundukları iklim/yükselti kuşakları yanlış verilmiştir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de ot formasyonlarının alt dalları (Bozkır ve Alpin Çayır) ile bu formasyonların bitki türleri ve kökenleri (doğal/antropojen)

İpuçları

1
Türkiye'de ot formasyonu temel olarak bozkır (step) ve çayır (alpin çayır) olmak üzere ikiye ayrılır. Bozkırlar yarı kurak alanlarda, çayırlar yüksek dağlarda bulunur.
2
Maki ve garig birer 'ot' değil, 'çalı' formasyonudur. Zakkum, defne, lavanta, funda gibi türleri bu grupta değerlendirerek ot formasyonu olan seçeneklerden elemelisiniz.
3
Orman üst sınırının üzerindeki yüksek kesimlerde yer alan çayırlar antropojen (insan eliyle) tahribat sonucu değil, tamamen sıcaklık yetersizliği nedeniyle doğal olarak oluşur.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'nin farklı yörelerinde yayılış gösteren endemik bitki türleri ile bu türlerin yer aldığı formasyonları (maki, orman, bozkır vb.) eşleştirme pratiği yapın.

Alternatif Yöntem

Soruya eleme yöntemiyle yaklaşabilirsiniz: İçinde çalı grubuna giren maki veya garig türleri (defne, zakkum, lavanta, funda) olan ve bunları 'ot', 'çayır' veya 'bozkır' olarak tanımlayan tüm seçenekleri doğrudan çizebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 580Soru →

Kış mevsiminde Türkiye'de hava kütlelerinin dikey yönlü alçalıcı hareket yapması sonucunda gökyüzü berraklaşır, bulutluluk azalır ve yerin ısı kaybı (radyasyon) arttığı için şiddetli ayazlar yaşanır. Bu hava durumunun yaşandığı bir dönemde, Türkiye üzerinde hakimiyet kuran basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Sibirya Termik Yüksek Basıncı

Cevap

Sibirya Termik Yüksek Basıncı, kışın alçalıcı hava hareketleri ve bulutsuz gökyüzü nedeniyle oluşan şiddetli ayazların temel sorumlusudur.
Sibirya Termik Yüksek Basıncı, ülkemize kuzeydoğudan kış mevsiminde girer. Yüksek basınç alanlarında hava kütleleri dikey yönde alçaldığı için bulutluluk azalır. Bulutların olmadığı bir gökyüzünde ise geceleri yer radyasyonu (ısı kaybı) çok fazla olur, bu da şiddetli don ve ayaz olaylarına yol açar.

Adım Adım Çözüm

1
Hava olaylarını analiz etme
Ayaz, don ve açık gökyüzü belirlendi.
Yüksek basınç alanlarında hava kütleleri alçalıcı hareket yaptığı için bulut oluşumu engellenir ve gökyüzü açık kalır.
2
Mevsimsel eşleştirme yapma
Olayın kış mevsiminde gerçekleştiği saptandı.
Soruda kış mevsiminde sıcaklıkların normallerin altına düştüğü ve ısı kaybının arttığı belirtilmiştir.
3
Basınç merkezini belirleme
Sibirya Termik Yüksek Basıncı seçildi.
Türkiye'ye kuzeydoğudan giren bu merkez, termik kökenli olduğu için en şiddetli kış soğuklarını ve ayazları temsil eder.

Anahtar Kavram

Yüksek basınç alanlarında dikey hava hareketinin (alçalıcı hava) hava durumu üzerindeki etkisi ve Sibirya merkezinin karakteristik özellikleri.

İpuçları

1
Hava durumunun 'açık ve berrak' olması, o an Türkiye üzerinde bir 'Yüksek Basınç' merkezinin hakim olduğunu gösterir.
2
Kışın kuzeydoğu yönünden gelen ve termik kökenli olduğu için aşırı soğuk olan merkezi hatırlayın.
3
Şiddetli ayaz, don ve açık kış günü denildiğinde akla gelen en önemli merkez Rusya üzerinden gelen Sibirya merkezidir.

Daha Fazla Pratik

İzlanda ve Sibirya basınç merkezlerinin Türkiye üzerindeki karşılaşma alanlarında oluşan cephe yağışlarını inceleyebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Alçak basınç (yağış/bulut) ile yüksek basınç (açık/ayaz) ayrımını yaparak seçenekleri ikiye indirebilirsiniz. Ardından kış-yaz ayrımıyla sonuca gidebilirsiniz.
Tahmini Süre:1m 0s
ÖncekiSayfa 29 / 38Sonraki
Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Sayfa 29 | Examkin