Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

760 soru

Türkiye'de yaz mevsiminde sıcaklık değerlerinin belirgin şekilde artması, havanın nem taşıma kapasitesini (maksimum nem) de doğru orantılı olarak artırmaktadır. Bir hava kütlesinin yağış bırakabilmesi için havadaki mutlak nemin bu kapasiteyi aşması veya sıcaklığın düşerek havanın doyma noktasına yaklaşması gerekir.

Buna göre, yaz mevsiminde maksimum nem kapasitesinin Türkiye'nin en yüksek değerlerine ulaşmasına rağmen, mutlak nem azlığı ve şiddetli buharlaşma nedeniyle bağıl nem oranının en düşük seviyelerde kaldığı coğrafi alan aşağıdakilerden hangisidir?

Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Doğu Karadeniz Bölümü

Erzurum - Kars Bölümü

Antalya Körfezi ve Çevresi

Yıldız Dağları Bölümü

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Cevap

Sıcaklığın en yüksek olduğu dolayısıyla maksimum nemin en fazla, ancak mutlak nemin en az olduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, yaz mevsiminde Türkiye'nin en yüksek sıcaklık değerlerine sahip olduğu için havanın nem taşıma kapasitesi (maksimum nem) burada zirve yapar. Ancak bölgenin denizlerden uzak olması ve güneyden gelen kuru hava dalgaları nedeniyle havada bulunan mutlak nem çok azdır. Kapasitenin çok yüksek, içindeki nemin ise çok az olması bağıl nemin Türkiye'deki en düşük seviyelerine gerilemesine ve şiddetli bir nem açığına (buharlaşmaya) neden olur.

Adım Adım Çözüm

Sıcaklık ve maksimum nem ilişkisini analiz etme

Sıcaklık arttıkça havanın genleştiği ve nem taşıma kapasitesinin (maksimum nem) arttığı bilgisi hatırlanır.

Maksimum nemin nerede en yüksek olduğunu bulmak için Türkiye'nin en sıcak yerini tespit etmek gerekir.

Yaz mevsimi sıcaklık dağılımını değerlendirme

Türkiye'de yaz mevsiminde en yüksek sıcaklıkların karasallık ve enlem etkisiyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde olduğu saptanır.

Soruda istenen 'maksimum nemin en yüksek olduğu' yer bu bölgedir.

Bağıl nem ve nem açığı analizi yapma

Güneydoğu Anadolu'da kapasite (maksimum nem) çok büyük, ancak mevcut nem (mutlak nem) çok az olduğu için bağıl nem % (yüzde) olarak çok düşüktür.

Bağıl nem, mutlak nemin maksimum neme oranıdır; payda (maksimum nem) çok büyüdüğünde oran küçülür.

Anahtar Kavram

Maksimum nem sıcaklıkla doğru orantılıdır; bağıl nem ise sıcaklıkla ters orantılıdır.

İpuçları

Maksimum nemin en yüksek olduğu yeri bulmak için Türkiye'nin yazın en sıcak olan bölgesini düşünün.

Bağıl nemin düşük olması için havanın çok sıcak ama aynı zamanda çok kuru olması gerekir.

Güneydoğu Anadolu'da yazın havanın nem taşıma kapasitesi bir dev kova gibidir, ancak içindeki su (mutlak nem) bir damla kadardır.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de kış mevsiminde maksimum nemin en düşük olduğu yerleri (soğuk bölgeleri) araştırarak konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Nem açığı üzerinden gidin: Yazın buharlaşmanın ve nem açığının en fazla olduğu bölge, bağıl nemin en düşük olduğu bölgedir.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 722Soru →

Türkiye'de nem ve yağışın dağılışı üzerinde; mutlak nem, maksimum nem ve hava kütlelerinin hareket biçimi (yamaç, cephe, konveksiyonel) belirleyici rol oynar. Bu faktörlerin etkileşimi, bölgeler arasında belirgin yağış rejimi ve tipi farkları oluşturur.

Buna göre, Türkiye’nin nem ve yağış özellikleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Kuzey Anadolu Dağları'nın denize bakan yamaçlarında, denizden gelen nemli havanın bir yamaç boyunca yükselerek soğumasıyla oluşan yamaç (orografik) yağışları, en fazla yağışı sonbaharda bırakır.

İç Anadolu’da kış aylarında görülen yağışlar büyük oranda cephesel kökenliyken, ilkbaharda yerin ısınmasıyla dikey yönlü hareket eden havanın oluşturduğu konveksiyonel (yükselim) yağışlar hakim duruma geçer.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yaz mevsiminde mutlak nem miktarının yüksek olmasına rağmen, aşırı sıcaklığın etkisiyle maksimum nem kapasitesinin çok daha hızlı artması, bağıl nemi düşürerek yağış oluşumunu zorlaştırır.

Toros Dağları’nın güney yamaçlarında kış mevsiminde deniz üzerinden gelen ılıman ve nemli hava kütlelerinin yükselmesi, bölgede hem yamaç hem de cephe yağışlarının eş zamanlı görülebilmesine zemin hazırlar.

Ege Bölgesi’nde dağların denize dik uzanması nemli havanın iç kesimlere sokulmasını sağladığı için, bu bölgedeki dağların iç yamaçlarında yamaç yağışları kıyı kuşağına göre daha şiddetli gerçekleşir.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ege Bölgesi’nde dağların denize dik uzanması nemli havanın iç kesimlere sokulmasını sağladığı için, bu bölgedeki dağların iç yamaçlarında yamaç yağışları kıyı kuşağına göre daha şiddetli gerçekleşir.

Cevap

Ege Bölgesi'nde dağların denize dik uzanmasının iç kesimlerde yamaç yağışlarını artırdığını iddia eden ifade yanlıştır.

Doğru yanıt olan seçenek, Ege Bölgesi'ndeki dağların uzanış yönünün (dik uzanış) yamaç yağışlarını artırdığını savunmaktadır. Oysa yamaç (orografik) yağışları, nemli hava kütlelerinin dağ yamacı boyunca yükselip soğumasıyla oluşur. Ege'de dağlar denize dik uzandığı için hava kütleleri yükselmek yerine vadi içlerinden içeri süzülür; bu nedenle orografik yağışlar bu bölgede, dağların paralel uzandığı Karadeniz veya Akdeniz'deki kadar yaygın ve şiddetli değildir.

Adım Adım Çözüm

Yağış oluşum tiplerinin (yamaç, konveksiyonel, cephe) Türkiye'deki dağılış şartlarını analiz et.

Yamaç (orografik) yağışları için dağların kıyıya paralel uzanması ve nemli rüzgarlara dik bir engel oluşturması gerekir.

Yağışın oluşabilmesi için nemli havanın mutlaka yükselip soğuması şarttır.

Ege Bölgesi'ndeki dağ uzanışının nemli hava üzerindeki etkisini değerlendir.

Dağların denize dik uzanması (Horst-Graben sistemi), nemli havanın vadi ve ovalar boyunca iç kesimlere (yaklaşık

150-200

km) kadar sokulmasını sağlar.

Hava kütlesi bir engelle karşılaşmadığı için yükselmek yerine yatay yönde ilerler.

Ege'deki yağış miktarını kıyı ve iç kesimler arasında kıyasla.

Hava kütlesi iç kesimlere sokulurken sürtünme ve karasallık nedeniyle nem kaybeder ve yükselme zorunluluğu olmadığı için orografik yağış kıyıda bile azken, iç kesimlerde daha da azalır.

Yamaç yağışlarının en yoğun görüldüğü yerler dağların denize paralel olduğu Karadeniz ve Akdeniz kıyılarıdır.

Anahtar Kavram

Dağların Uzanış Yönünün Yağış Tipi Üzerindeki Etkisi

İpuçları

Yamaç (orografik) yağışlarının oluşabilmesi için dağların denize göre konumu nasıl olmalıdır?

Ege Bölgesi'nde denizel iklimin iç kesimlere sokulabilmesi, oradaki hava kütlelerinin yükselmesini kolaylaştırır mı yoksa zorlaştırır mı?

Hava kütlesinin vadi içerisinden geçmesi ile bir dağın yamacına çarpıp yükselmesi arasındaki farkı düşünün; hangisi yağış oluşumuna daha uygundur?

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz'deki dağların uzanışının, iç kesimler ile kıyı arasındaki yağış miktarı farkını nasıl etkilediğini inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:2m 0s

Soru 723Soru →

Türkiye'de özellikle Karadeniz ve Akdeniz kıyı kuşağı boyunca, kıyıdan iç kesimlere doğru gidildikçe iklim özelliklerinde kısa mesafede keskin değişimler gözlenmektedir. Örneğin; Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan Giresun her mevsim bol yağışlı ve nemli bir iklime sahipken, kuş uçumu yaklaşık 100 km güneyinde bulunan Gümüşhane'de yağış miktarı yarı yarıya azalmakta ve step (bozkır) iklimi özellikleri görülmektedir.

Bu iki merkez arasındaki belirgin iklim farkının ortaya çıkmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Kuzey Anadolu Dağları'nın nemli hava kütlelerinin iç kısımlara geçmesini engellemesi

Merkezlerin farklı enlemler üzerinde yer alması nedeniyle güneş ışınlarını farklı açılarla alması

Bölgedeki bitki örtüsünün Gümüşhane çevresinde daha seyrek olması

Şehirlerin toprak yapısındaki minerallerin yağış oluşumunu etkilemesi

Boylam farkı nedeniyle Gümüşhane'de yerel saatin daha ileri olması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kuzey Anadolu Dağları'nın nemli hava kütlelerinin iç kısımlara geçmesini engellemesi

Cevap

İki merkez arasındaki iklim farkının temel nedeni, Kuzey Anadolu Dağları'nın kıyıya paralel uzanarak nemli hava kütlelerinin iç kesimlere girmesini engelleyen bir set oluşturmasıdır.

Kuzey Anadolu Dağları, Karadeniz'den gelen nemli ve ılık hava kütlelerinin önünde yüksek bir duvar gibi yükselir. Bu durum nemli havanın kıyı kesimine (Giresun) yağış bırakmasına neden olurken, iç kesimde kalan yerlerin (Gümüşhane) denizel etkiden mahrum kalmasına ve karasallaşmasına yol açar.

Adım Adım Çözüm

Konum Analizi

Giresun kıyı kuşağında, Gümüşhane ise dağların hemen arkasında (iç kesimde) yer almaktadır.

Merkezlerin denizle olan ilişkisini ve yer şekilleriyle olan bağını anlamak gerekir.

Yer Şekilleri Etkisini Belirleme

Doğu Karadeniz'de dağlar kıyıya paralel ve çok yakın uzanmaktadır.

Dağların uzanış doğrultusu nemli hava kütlelerinin hareket yönünü belirler.

Yağış Mekanizmasını Yorumlama

Denizden gelen nemli hava dağ yamacı boyunca yükselerek kıyıya bol yağış bırakır (orografik yağış), ancak dağın arka yamacına (dulda) ulaştığında nemini kaybettiği için yağış azalır.

Giresun ve Gümüşhane arasındaki keskin farkın temel fiziksel nedeni bu mekanizmadır.

Anahtar Kavram

Yer Şekillerinin (Dağların Uzanış Doğrultusu) İklim Üzerindeki Etkisi

İpuçları

Giresun ile Gümüşhane arasındaki enlem farkının çok az olduğunu düşünün.

Denizden gelen nemli havanın önünü kesen devasa bir 'duvar' hayal edin.

Dağların kıyıya paralel uzandığı bölgelerde kıyı ile iç kesim arasındaki iklim kopukluğunun nedenini hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Ege Bölgesi'nde dağların denize dik uzanmasının kıyı-iç kesim iklim benzerliğine etkisini inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 0s

Soru 724Soru →

Havanın taşıyabileceği en fazla nem miktarına 'maksimum nem' denir ve bu değer sıcaklık arttıkça yükselir. 'Mutlak nem' ise havada o an bulunan su buharı miktarıdır. Bu iki değer arasındaki oran 'bağıl nemi' belirler; bağıl nem $\%100$ değerine ulaştığında hava neme doymuş olur ve yağış oluşma ihtimali en yüksek seviyeye çıkar.

Aşağıdaki tabloda beş farklı hava kütlesinin sıcaklık ve mutlak nem değerleri verilmiştir:

Hava Kütlesi	Sıcaklık ( $^\circ C$ )	Mutlak Nem ( $\text{g/m}^3$ )
I	$15$	$12$
II	$28$	$12$
III	$35$	$12$
IV	$15$	$6$
V	$28$	$6$

Buna göre, tabloda verilen hava kütlelerinden hangisinin bağıl nem oranı en yüksektir ve yağış bırakma ihtimali diğerlerine göre daha fazladır?

III

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I

Cevap

Sıcaklığı

15^\circ C

ve mutlak nemi

12\text{ g/m}^3

olan hava kütlesi (I), neme en yakın olandır.

Doğru yanıt olan hava kütlesinde, sıcaklık en düşük seviyede (

15^\circ C

) ve mutlak nem ise bu düşük sıcaklık grubu içindeki en yüksek seviyededir (

12\text{ g/m}^3

). Bu durum, havanın nem taşıma kapasitesinin daraldığını ve içindeki nemin bu kapasiteyi doldurmaya en yakın olduğunu gösterir.

Adım Adım Çözüm

Sıcaklık ve maksimum nem (kapasite) ilişkisini analiz et.

Sıcaklık düştükçe maksimum nem azalır. Tablodaki en düşük sıcaklıklar

15^\circ C

ile I ve IV numaralı merkezlerdedir.

Bağıl nemin artması için havanın soğuması ve kapasitesinin küçülmesi gerekir.

Aynı sıcaklıktaki merkezleri mutlak nem miktarlarına göre kıyasla.

I ve IV numaralı merkezlerin sıcaklıkları aynıdır (

15^\circ C

), ancak I numaralı merkezin mutlak nemi (

12\text{ g/m}^3

), IV numaralı merkezin mutlak neminden (

6\text{ g/m}^3

) daha fazladır.

Kapasite aynıyken içindeki nem miktarı ne kadar fazlaysa, doyma noktasına o kadar yaklaşılır.

Bağıl nem oranını formülize ederek sonuca ulaş.

Bağıl Nem = Mutlak Nem / Maksimum Nem. En düşük sıcaklıkta en fazla mutlak neme sahip olan I numaralı merkezde bağıl nem en yüksektir.

Havanın neme doyma oranı sıcaklık azaldıkça ve mutlak nem arttıkça artar.

Anahtar Kavram

Bağıl nem; sıcaklık ile ters, mutlak nem ile doğru orantılıdır.

İpuçları

Bağıl nemin artması için havanın ya soğuması ya da nem kazanması gerekir.

Tablodaki en düşük sıcaklıklara odaklanın; kapasitenin en dar olduğu yerler orasıdır.

Eşit sıcaklıktaki seçenekler arasında (I ve IV), mutlak nemi daha fazla olan neme daha yakındır.

Daha Fazla Pratik

Bağıl nem ile sıcaklık arasındaki ters orantıyı pekiştirmek için Türkiye'de kışın bağıl nemin neden arttığını araştırabilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 725Soru →

Türkiye’nin Kuzey Yarım Küre’de yer alması, ülkemizde etkili olan yerel rüzgarların sıcaklık üzerindeki etkisini belirleyen temel faktördür. Bu matematik konumun bir sonucu olarak; kuzey sektörden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, güney sektörden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.

Buna göre, 'KAYIP SAKAL' şifrelemesinde yer alan ve Türkiye’ye kuzeydoğu yönünden eserek kış mevsiminde sıcaklığı belirgin şekilde düşüren rüzgar aşağıdakilerden hangisidir?

Karayel

Yıldız

Poyraz

Samyeli

Lodos

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Poyraz

Cevap

Poyraz rüzgarı, Türkiye'ye kuzeydoğu yönünden eser ve Kuzey Yarım Küre'de olmamızın etkisiyle sıcaklığı düşürür.

Poyraz rüzgarı, Türkiye'ye kuzeydoğu yönünden esen ve 'KAYIP SAKAL' şifresindeki 'P' harfiyle temsil edilen rüzgardır. Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için kuzey sektörlü olan bu rüzgar sıcaklığı düşürür.

Adım Adım Çözüm

Yerel rüzgarların isimlerini ve yönlerini hatırlamak için kullanılan 'KAYIP SAKAL' şifresini hatırla.

K (Karayel), Y (Yıldız), P (Poyraz) rüzgarları kuzeyden; S (Samyeli), K (Kıble), L (Lodos) rüzgarları güneyden eser.

Şifreleme sistemi rüzgarları saat yönünde (Kuzeybatıdan başlayarak) sıralar.

Soruda istenen 'kuzeydoğu' yönünü şifredeki karşılığıyla eşleştir.

Kuzeybatı (Karayel), Kuzey (Yıldız), Kuzeydoğu (Poyraz).

Poyraz, şifrenin 'KAYIP' kısmındaki üçüncü rüzgardır ve kuzeydoğu yönünü temsil eder.

Rüzgarın sıcaklık üzerindeki etkisini teyit et.

Kuzeyden gelen rüzgarlar kutup yönünden geldiği için sıcaklığı düşürür.

Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de bulunması, kuzeyden gelen rüzgarların soğuk karakterli olmasını sağlar.

Anahtar Kavram

Türkiye'de etkili olan yerel rüzgarların yönleri ve matematik konuma bağlı sıcaklık etkileri.

İpuçları

'KAYIP SAKAL' kelimelerini bir rüzgar gülü üzerinde saat yönünde dizmeyi dene.

Şifrenin ilk kelimesi olan 'KAYIP' rüzgarları kuzeyden eser ve sıcaklığı düşürür.

Kuzeybatıdan Karayel, kuzeyden Yıldız eserse, bir sonraki kuzeydoğu yönü hangisi olur?

Daha Fazla Pratik

Güneyden esen rüzgarların (Samyeli, Kıble, Lodos) hangi bölgelerde daha çok kurutucu etki yaptığını araştırabilirsin.

Alternatif Yöntem

Harita üzerinde Türkiye'nin köşelerini düşünün: Sol üst (Karayel), Üst orta (Yıldız), Sağ üst (Poyraz).

Tahmini Süre:45s

Soru 726Soru →

Türkiye'de bitki formasyonları; ağaç, çalı ve ot formasyonu olmak üzere üç ana gruba ayrılmaktadır. Ot formasyonu ise iklim ve yer şekillerine bağlı olarak kendi içinde bozkır, çayır ve alpin çayırlar gibi farklı topluluklara ayrılır.

Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde ot formasyonuna dahil olan bir bitki topluluğu ile bu topluluğun yaygın olarak görüldüğü alan yanlış eşleştirilmiştir?

Bozkır (Step) – İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu platoları

Çayır – Erzurum-Kars ve Ardahan platoları

Alpin çayır – Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar'ın yüksek kesimleri

Antropojen bozkır – Karadeniz kıyı kuşağındaki nemli orman alanları

Dağ çayırı – Doğu Anadolu'daki yüksek dağlık kütlelerin zirve bölgeleri

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Antropojen bozkır – Karadeniz kıyı kuşağındaki nemli orman alanları

Cevap

Antropojen bozkır topluluklarının Karadeniz kıyı kuşağındaki nemli orman alanlarında görülmesi ifadesi yanlıştır.

Antropojen bozkırlar; İç Anadolu, Ergene Havzası ve İç Batı Anadolu gibi bölgelerde, aslında orman olan alanların insanlar tarafından tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan ot topluluklarıdır. Karadeniz kıyı kuşağı gibi nemli ve her mevsim yağışlı alanlarda ormanların tahrip edilmesiyle oluşan topluluklara ise antropojen bozkır değil, 'psödömaki' (yalancı maki) adı verilir. Bu nedenle eşleştirme hatalıdır.

Adım Adım Çözüm

Ot formasyonu türlerinin (bozkır, çayır, alpin çayır) tanımları ve iklim istekleri analiz edilir.

Bozkır yarı kurak, çayır ise nemli/yazı yağışlı veya soğuk-yüksek alanları tercih eder.

Bitki topluluklarının dağılışı temel olarak sıcaklık ve yağış rejimine bağlıdır.

Antropojen bozkırın oluşum mekanizması ve coğrafi dağılışı incelenir.

İç kesimlerdeki ormanların tahribiyle oluştuğu, ancak nemli kıyı bölgelerinde oluşmadığı saptanır.

Antropojen bozkır, doğal olarak ağaç yetişebilen ancak tahribat sonrası iklimin orman kendini yenilemesine tam izin vermediği iç bölgelere hastır.

Karadeniz kıyı kuşağındaki bitki örtüsü değişimi kontrol edilir.

Bu kuşakta orman tahribiyle 'psödömaki' topluluklarının oluştuğu belirlenir.

Nemli ve ılıman denizel iklimlerde orman tahribi ot formasyonundan ziyade çalı formasyonuna (yalancı maki) yol açar.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Ot Formasyonu Dağılışı ve Antropojen Bozkır Kavramı

İpuçları

Antropojen bozkırın oluşması için ormanın kendini yenilemesinin zor olduğu yarı kurak bir iklim gereklidir.

Karadeniz kıyılarında orman tahribiyle oluşan bitki topluluğuna verilen özel adı hatırlayın (yalancı maki).

Karadeniz kıyısı çok nemli olduğu için burada ot değil, fındık veya kızılcık gibi türlerin de dahil olduğu çalı formasyonu gelişir.

Daha Fazla Pratik

Bozkır türleri olan geven, yavşan otu ve üzerlik gibi bitkilerin İç Anadolu'daki yayılışını çalışabilirsiniz.

Tahmini Süre:55s

Soru 727Soru →

Türkiye'de bitki örtüsünün dikey yönde dağılışında sıcaklık temel belirleyicidir. Enlem-sıcaklık ilişkisine dayanan genel kurala göre, orman üst sınırının (ağaçların yetişebildiği en yüksek seviye) enlem etkisiyle en yüksek Akdeniz Bölgesi'nde olması beklenirken; gerçekte orman üst sınırı Doğu Anadolu'da (Erzurum-Kars çevresi) yaklaşık $2800$ metrelere kadar çıkarak Türkiye'nin zirve noktasına ulaşır.

Erzurum-Kars çevresinde orman üst sınırının Akdeniz kıyılarındaki dağlardan bile daha yüksek olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Şiddetli karasallık nedeniyle yaz sıcaklıklarının yüksek platolarda orman yetişme sınırını yukarı çekmesi

Yıllık toplam yağış miktarının Akdeniz Bölgesi'nden daha fazla olması

Dağların uzanış doğrultusunun nemli hava kütlelerinin iç kesimlere girmesini kolaylaştırması

Toprak yapısının volkanik tüf ve bazaltlar bakımından zengin olması

Kış ılıklığının sarıçam ormanlarının fotosentez süresini uzatması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şiddetli karasallık nedeniyle yaz sıcaklıklarının yüksek platolarda orman yetişme sınırını yukarı çekmesi

Cevap

Şiddetli karasallık nedeniyle yaz sıcaklıklarının yüksek platolarda orman yetişme sınırını yukarı çekmesi

Türkiye'de orman üst sınırını belirleyen temel faktör yaz sıcaklıklarıdır. Doğu Anadolu Bölgesi, özellikle Erzurum-Kars platosu, denizden uzak ve yüksek bir konumda olduğu için yaz mevsiminde kara kütlesi şiddetli bir şekilde ısınır. Bu yerel ısınma, ormanların tırmanabileceği sıcaklık eşiğini Akdeniz'deki denizel (ılıman) dağlara göre daha yüksek rakımlara taşır. Bu nedenle Türkiye'de orman üst sınırı yaklaşık

2800

metre ile Sarıkamış çevresinde en yüksek seviyesine ulaşır.

Adım Adım Çözüm

Orman üst sınırı kavramını tanımlama

Orman üst sınırı, sıcaklığın ağaç yetişmesi için artık yeterli olmadığı en yüksek rakımı ifade eder.

Üst sınırı belirleyen ana faktör sıcaklık (termik koşullar) iken alt sınırı belirleyen ana faktör nemliliktir.

Matematik konum ve özel konum etkilerini karşılaştırma

Normalde enlem (matematik konum) gereği güneyde (Akdeniz) bu sınırın daha yüksek olması beklenir; ancak Türkiye'de durum farklıdır.

Enlem-sıcaklık ilişkisine göre güneyden kuzeye gidildikçe sınır alçalmalıdır.

Doğu Anadolu'daki özel durumun nedenini analiz etme

Erzurum-Kars gibi yüksek platolarda karasallık nedeniyle yaz ısınması çok şiddetlidir.

Isınan kara kütlesi, yüksek rakımlarda bile ağaçların biyolojik gelişimini tamamlamasına yetecek sıcaklığı sağlar, böylece sınır Akdeniz'in denizel etkisindeki dağlarından daha yukarı çıkar.

Anahtar Kavram

Orman Üst Sınırı ve Karasallık İlişkisi

İpuçları

Ormanların yetişebildiği en yüksek sınırı belirleyen temel unsur yaz sıcaklıklarıdır.

Normalde güneydeki bölgelerimizde bu sınırın daha yüksek olması gerekirken, karasallık bu durumu nasıl değiştirmiş olabilir?

Deniz etkisinden uzaklaşan kara kütleleri yazın daha hızlı ve şiddetli ısınır; bu da bitkilerin daha yukarılarda 'yaz sıcaklığı' bulmasını sağlar.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de ormanların 'alt sınırını' belirleyen faktörleri ve Karadeniz Bölgesi'nde ormanların neden deniz seviyesinden başladığını inceleyiniz.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 728Soru →

Türkiye'de deniz etkisinden uzak iç kesimlerde, özellikle İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığıyla sararan kısa boylu ot topluluklarına "bozkır" (step) adı verilir. İç kesimlerde ormanların tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan bozkırlara ise "antropojen bozkır" denir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bozkır formasyonu içerisinde yer alan bitki türlerinden biri değildir?

Geven

Yavşan otu

Çoban yastığı

Üzerlik

Kocayemiş

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kocayemiş

Cevap

Kocayemiş, maki formasyonuna (çalı) ait bir tür olduğu için ot formasyonu (bozkır) içerisinde yer almaz.

Kocayemiş seçeneği doğrudur çünkü bu bitki Akdeniz iklim kuşağında görülen maki (çalı) formasyonuna aittir. Bozkırlar (step) ise birer ot formasyonudur.

Adım Adım Çözüm

Bozkır formasyonunun tanımını hatırla.

Bozkırlar, yarı kurak bölgelerde ilkbahar yağışlarıyla yeşeren kısa boylu otlardır.

Soruda istenen bitki topluluğunun genel özelliklerini belirlemek için gereklidir.

Seçeneklerdeki bitkilerin hangi formasyona ait olduğunu gruplandır.

Geven, Yavşan otu, Çoban yastığı ve Üzerlik bozkır (ot) türüdür. Kocayemiş ise maki (çalı) türüdür.

Bitki türlerini doğru sınıflandırmak doğru cevaba ulaşmayı sağlar.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Ot Formasyonu: Bozkır ve Türleri

İpuçları

Bozkırlar denizden uzak iç kesimlerde görülen otlardır.

Seçeneklerden bir tanesi Akdeniz iklimine özgü, yaprağını dökmeyen bir çalıdır.

Maki elemanlarını (Zakkum, Sandal, Defne, Kocayemiş vb.) düşünerek eleme yapın.

Daha Fazla Pratik

Bozkır türleri ile yüksek dağ çayırları (alpin çayır) arasındaki yükselti ve nem farkını çalışmak faydalı olacaktır.

Tahmini Süre:45s

Soru 729Soru →

Türkiye'de doğal dengenin bozulması ve ormanların insanlar tarafından tahrip edilmesi sonucunda kısa boylu ağaççıklardan oluşan "çalı formasyonları" ortaya çıkmıştır. Bu formasyonlar görüldükleri bölgenin iklim ve nem özelliklerine göre farklı isimler alır.

Buna göre; Karadeniz kıyı kuşağında, nemli iklim bölgelerindeki geniş yapraklı ormanların tahrip edilmesiyle oluşan ve fındık, şimşir, kızılcık gibi türleri bünyesinde barındıran çalı topluluğu aşağıdakilerden hangisidir?

Maki

Psödomaki

Garig

Bozkır

Alpin Çayır

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Psödomaki

Cevap

Karadeniz kıyılarında nemli ormanların tahribiyle oluşan çalı topluluğu Psödomaki (Yalancı Maki) olarak adlandırılır.

Psödomaki, Karadeniz kıyı kuşağında nemli iklim şartlarında yetişen ormanların tahrip edilmesiyle oluşan topluluktur. Fındık, kızılcık ve şimşir bu formasyonun en karakteristik türleridir.

Adım Adım Çözüm

Çalı formasyonlarının oluşum nedenini belirleme

Çalılar, Türkiye'de genellikle orman örtüsünün beşerî (insan) müdahale ile tahrip edilmesi sonucu ikincil bir bitki örtüsü olarak gelişir.

Çalıların kökeni doğrudan tahribe dayalıdır.

Bölgesel iklim özelliklerini eşleştirme

Karadeniz kıyıları nemli ve her mevsim yağışlıdır. Bu iklimde yetişen geniş yapraklı ormanların (kayın, gürgen vb.) tahribi, Akdeniz'deki makiden farklı bir tür ortaya çıkarır.

Bitki örtüsü türü, tahrip edilen ormanın türüne ve iklime bağlıdır.

Tür örneklerinden yola çıkarak doğru ismi bulma

Fındık, kızılcık, şimşir ve ıhlamur gibi türler Karadeniz'e özgüdür ve bu çalı topluluğuna "yalancı maki" anlamına gelen psödomaki denir.

Psödomaki türleri, Karadeniz iklimine uyum sağlamış nemcil bitkilerdir.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Çalı Formasyonları ve Coğrafi Dağılımı

İpuçları

Soruda belirtilen bitkiler (fındık, şimşir) Türkiye'de en çok hangi kıyı bölgesinde görülür?

Bu topluluk makiye benzese de nemli bölge özelliklerini yansıttığı için 'yalancı' ön ekiyle anılır.

Karadeniz kıyılarında yaygın olan bu çalı türünün Latince kökenli adı 'Psödo' ile başlar.

Daha Fazla Pratik

Maki, garig ve psödomaki arasındaki en temel farkları (iklim ve boy özellikleri) bir tablo üzerinden karşılaştırabilirsiniz.

Tahmini Süre:45s

Soru 730Soru →

Türkiye'de sıcaklık dağılışı üzerinde enlem, yükselti, denizellik ve karasallık gibi faktörler temel belirleyicidir. Aşağıdaki tabloda üç farklı merkezin Ocak ayı sıcaklık ve konum bilgileri verilmiştir:

Merkez	Enlem	Gerçek Sıcaklık ( $^\circ C$ )	İndirgenmiş Sıcaklık ( $^\circ C$ )
K	$36^\circ$ K	10	10
L	$41^\circ$ K	6	6
M	$38^\circ$ K	-2	5

Buna göre, tabloya bakılarak merkezlerle ilgili ulaşılabilecek aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

K ve L merkezleri deniz seviyesinde yer almaktadır.

K merkezinin L merkezinden daha sıcak olmasında enlem etkisi belirleyicidir.

M merkezinin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasındaki fark matematik konumun bir sonucudur.

M merkezinin yükseltisi yaklaşık 1400 metredir.

K merkezi, M merkezine göre daha güneyde yer almaktadır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: M merkezinin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasındaki fark matematik konumun bir sonucudur.

Cevap

M merkezinin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasındaki farkın matematik konumun bir sonucu olduğu bilgisi yanlıştır; bu fark tamamen yükselti (özel konum) ile ilgilidir.

İndirgenmiş sıcaklık hesaplaması, yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisini ortadan kaldırmak için yapılır. Dolayısıyla bir merkezin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasındaki fark, o merkezin sadece yükseltisini (özel konum) gösterir. Bu farkın matematik konum (enlem) ile hiçbir ilişkisi yoktur.

Adım Adım Çözüm

K ve L merkezlerinin yükseltilerini tespit edin.

K ve L'nin gerçek ve indirgenmiş sıcaklıkları eşittir (

10=10

6=6

). Bu durum, bu iki merkezin deniz kıyısında (0 metrede) olduğunu kanıtlar.

İndirgenmiş sıcaklık, bir yerin yükseltisi 0 metre kabul edilerek hesaplanan sıcaklıktır.

M merkezinin yükseltisini hesaplayın.

İndirgenmiş (

5^\circ C

) - Gerçek (

-2^\circ C

) =

7^\circ C

fark.

7 \times 200 = 1400

metre.

Atmosferde sıcaklık her 200 metrede ortalama

1^\circ C

değişir.

Sıcaklık farklarının nedenlerini (matematik/özel konum) analiz edin.

K ve L arasındaki fark enlem (matematik konum) kaynaklıdır. M merkezindeki gerçek-indirgenmiş farkı ise sadece yükselti (özel konum) kaynaklıdır.

Bir merkezin kendi içindeki gerçek ve indirgenmiş sıcaklık farkı enlemden bağımsızdır, sadece deniz seviyesinden yüksekliğiyle ilgilidir.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Yükselti İlişkisi

İpuçları

İndirgenmiş sıcaklık ile gerçek sıcaklık arasındaki farkın neyi temsil ettiğini düşünün.

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık birbirine eşitse, o merkezin yükseltisi sıfırdır.

Matematik konum (enlem) güneş ışınlarının geliş açısını belirlerken; gerçek-indirgenmiş farkı sadece yükselti (özel konum) ile hesaplanır.

Daha Fazla Pratik

İndirgenmiş izoterm haritalarında yükseltinin neden 'yok sayıldığını' ve bu haritaların hangi amaçla (enlem ve karasallığı görmek için) kullanıldığını tekrar edin.

Tahmini Süre:1m 30s

Soru 731Soru →

Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritası incelendiğinde; izoterm eğrilerinin denizler üzerinde kuzeye doğru, karalar üzerinde ise güneye doğru belirgin kıvrımlar yaptığı görülmektedir. Ayrıca en düşük sıcaklıklar Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum-Kars çevresi), en yüksek sıcaklıklar ise Akdeniz kıyılarında ölçülmektedir.

Buna göre, söz konusu haritadaki sıcaklık dağılışı ve izoterm eğrilerinin uzanışı üzerinde aşağıdakilerden hangisinin etkili olduğu savunulamaz?

Güneş ışınlarının düşme açısının enleme göre farklılaşması

Karasallığın iç kesimlerde kış mevsiminde şiddetli ısı kaybına neden olması

Bölge genelindeki ortalama yükseltinin sıcaklık değerlerini düşürmesi

Denizlerin kış mevsiminde karalara oranla daha geç soğuyarak ılımanlaştırıcı etki yapması

Kuzey sektörlü rüzgarların ve hava kütlelerinin sıcaklığı azaltıcı etkisi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölge genelindeki ortalama yükseltinin sıcaklık değerlerini düşürmesi

Cevap

Bölge genelindeki ortalama yükseltinin sıcaklık değerlerini düşürmesi

Doğru yanıt olan 'Bölge genelindeki ortalama yükseltinin sıcaklık değerlerini düşürmesi' ifadesi yanlıştır çünkü indirgenmiş sıcaklık haritaları hazırlanırken tüm merkezler deniz seviyesinde (

0

metre) varsayılır. Bu haritalarda yükselti faktörü bir değişken olmaktan çıkarıldığı için sıcaklık dağılışını açıklayan bir neden olarak kullanılamaz.

Adım Adım Çözüm

İndirgenmiş sıcaklık tanımını hatırlayın.

İndirgenmiş sıcaklık, bir yerin ölçülen (gerçek) sıcaklığına, o yerin yükseltisinden kaynaklanan sıcaklık kaybının (

her 200 metrede 1^\circ C

) eklenmesiyle bulunan değerdir.

Bu işlemle Türkiye'deki tüm noktalar matematiksel olarak deniz seviyesinde (

0

metre) kabul edilir.

Haritada hangi faktörlerin elendiğini tespit edin.

Yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi tamamen ortadan kalkmıştır.

İndirgenmiş haritaların temel amacı yükselti etkisini dışarıda bırakarak diğer faktörlerin (enlem, denizellik vb.) etkisini görmektir.

Seçeneklerdeki faktörleri indirgenmiş harita mantığına göre analiz edin.

Enlem, karasallık, denizellik ve rüzgarlar hala etkilidir; ancak yükselti bir neden olarak gösterilemez.

Erzurum-Kars'ın indirgenmiş haritada hala en soğuk yer olması yükseltiden değil, enlem ve şiddetli karasallıktan kaynaklanır.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Yükselti İlişkisi

İpuçları

İndirgenmiş sıcaklık sorularında anahtar kelime 'deniz seviyesi'dir.

Bir haritada sıcaklıklar indirgenmişse, o haritadaki değişimlerin sorumlusu olarak 'yükselti'yi asla gösteremezsiniz.

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark yükseltiye bağlıdır, ancak indirgenmiş haritadaki dağılış yükseltiden bağımsızdır.

Daha Fazla Pratik

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın en fazla ve en az olduğu illeri (örneğin Erzurum vs. Samsun) karşılaştıran soruları çözerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternatif Yöntem

Şu formülü aklınızda tutun: İndirgenmiş Sıcaklık = Gerçek Sıcaklık + (Yükselti / 200). Bu formül sonucunda elde edilen haritada 'Yükselti' değişkeni sabitlenmiş (

0

kabul edilmiş) olur.

Tahmini Süre:1m 40s

Soru 732Soru →

Türkiye'de yer alan üç farklı merkezin aynı gün içinde ölçülen gerçek sıcaklık ve deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık değerleri aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Merkez	Gerçek Sıcaklık ( $^{\circ}C$ )	İndirgenmiş Sıcaklık ( $^{\circ}C$ )
I	$4$	$14$
II	$10$	$10,5$
III	$8$	$13$

Bu tablodaki veriler dikkate alındığında, söz konusu merkezlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Merkezler arasında deniz seviyesinden yüksekliği en fazla olan I. merkezdir.

II. merkezin gerçek ve indirgenmiş sıcaklık değerlerinin birbirine çok yakın olması enlem etkisiyle açıklanır.

I. merkezin indirgenmiş sıcaklığının en yüksek olması, bu merkezin en güneyde yer aldığını kesin olarak kanıtlar.

III. merkezin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı arasındaki farkın nedeni bölgedeki bitki örtüsüdür.

I. merkezdeki gerçek sıcaklığın en düşük olması sadece matematik konumunun bir sonucudur.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Merkezler arasında deniz seviyesinden yüksekliği en fazla olan I. merkezdir.

Cevap

Merkezler arasında deniz seviyesinden yüksekliği en fazla olan I. merkezdir.

I. merkezde gerçek sıcaklık (

4^{\circ}C

) ile indirgenmiş sıcaklık (

14^{\circ}C

) arasındaki fark

10^{\circ}C

'dir. Her

200

metrede sıcaklığın

1^{\circ}C

azaldığı kuralına göre, bu merkez yaklaşık

2000

metre yükseltiye sahiptir. Diğer merkezlerin farkları daha az (II için

100

m, III için

1000

m) olduğu için en yüksek merkez I. merkezdir.

Adım Adım Çözüm

Merkezlerin gerçek ve indirgenmiş sıcaklıkları arasındaki farkları hesaplayınız.

I için

10^{\circ}C

, II için

0,5^{\circ}C

, III için

5^{\circ}C

fark bulunur.

Gerçek ve indirgenmiş sıcaklık farkı yükseltiyi belirlememizi sağlar.

Hesaplanan sıcaklık farklarını yükselti değerine dönüştürünüz.

2000

m, II:

100

m, III:

1000

m yükseltiye sahiptir.

Her

200

metrede sıcaklık

1^{\circ}C

değiştiği için fark

200

ile çarpılır.

Yükselti değerlerini karşılaştırarak doğru yargıyı belirleyiniz.

I. merkez

2000

metre ile en yüksek merkezdir.

En büyük sıcaklık farkı, en büyük yükseltiye karşılık gelir.

Anahtar Kavram

Gerçek sıcaklık ile deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark sadece yükselti ile açıklanır (

1^{\circ}C / 200

m).

İpuçları

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın sadece yükseltiden kaynaklandığını hatırlayınız.

Daha Fazla Pratik

Farklı yükseltilerdeki şehirlerin sıcaklıklarını hesaplayarak bu kavramı pekiştirebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 733Soru →

Türkiye'de iklim ve yer şekilleri çeşitliliği, farklı ot formasyonlarının gelişimini doğrudan etkilemektedir. Bir coğrafyacı, saha çalışması yaptığı iki farklı bölgede şu gözlemleri kaydetmiştir:

Gözlem Alanı	Gözlemlenen Bitki Türleri	Bitkilerin En Gür Olduğu Zaman
K Bölgesi	Geven, Çoban Yastığı, Yavşan Otu	İlkbahar
L Bölgesi	Alpin Çayırı, Kardelen, Yıldız Çiçeği	Yaz

Yapılan bu gözlemler ve Türkiye'nin iklim özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

K Bölgesi'nde bitki örtüsü, yaz kuraklığına bağlı olarak sararan ve step (bozkır) olarak adlandırılan topluluklardan oluşur.

L Bölgesi'ndeki bitki örtüsünün K Bölgesi'ne göre daha gür olması, bölgenin deniz seviyesine yakın ve nemli bir kıyı kuşağında olmasından kaynaklanır.

K Bölgesi'nde tespit edilen ot türleri, bölgedeki gür ormanların insanlar tarafından tahrip edilmesiyle oluşan psödömaki örnekleridir.

L Bölgesi'ndeki ot formasyonunun varlığı, bölgede küçükbaş hayvancılığın (koyun-keçi) büyükbaş hayvancılığa göre daha yaygın yapılmasını sağlamıştır.

K ve L bölgeleri arasındaki bitki örtüsü farkının temel nedeni, bölgelerin mutlak konumlarına bağlı olarak güneş ışınlarını farklı açılarla almasıdır.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: K Bölgesi'nde bitki örtüsü, yaz kuraklığına bağlı olarak sararan ve step (bozkır) olarak adlandırılan topluluklardan oluşur.

Cevap

Doğru ifade; K bölgesindeki bitki örtüsünün yaz kuraklığına bağlı olarak sararan step (bozkır) topluluklarından oluştuğudur.

K bölgesindeki geven ve yavşan otu gibi türler, İç Anadolu gibi yarı kurak bölgelerin karakteristik step (bozkır) örtüsüdür. Bu bitkiler ilkbahar yağışlarıyla canlanıp yaz kuraklığıyla sararırlar. Bu durum bölgedeki yıllık yağış rejimiyle tam bir uyum içerisindedir.

Adım Adım Çözüm

Tür analizi yapılması

Geven ve yavşan otu step (bozkır); Alpin çayırı ve kardelen ise çayır formasyonu üyesidir.

Bitki türlerini karakteristik formasyonlarıyla eşleştirmek için.

Yağış rejiminin değerlendirilmesi

K bölgesi ilkbahar yağışlı (İç Anadolu tipi step), L bölgesi ise yaz yağışlı (Sert karasal çayır) bir iklime sahiptir.

Bitkilerin en gür olduğu dönemin yağış rejimiyle doğrudan ilişkili olması.

Sonuçların doğrulanması

Stepler yazın kururken çayırlar yaz yağışlarıyla yeşil kalır ve bu durum hayvancılık türünü (küçükbaş vs. büyükbaş) belirler.

Bitki örtüsü ve iklim arasındaki nedensellik bağını kurmak için.

Anahtar Kavram

Türkiye'de Ot Formasyonları ve İklim İlişkisi

İpuçları

Bitki türlerinin (Geven, Kardelen vb.) hangi ana formasyona (Bozkır, Çayır) ait olduğunu hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Bozkır ve çayır alanlarındaki hayvancılık türleri ile yağış rejimleri arasındaki ilişkiyi tekrar gözden geçirin.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 734Soru →

Türkiye'de dağların uzanış doğrultusu ve kıyıya göre konumu, ormanların dağılışı ve tür yapısı üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Örneğin, Kuzey Anadolu Dağları'nın denize bakan kuzey yamaçlarında nemcil ve gür orman kuşakları (kayın, ladin, gürgen) geniş yer tutarken; aynı dağların iç kesimlere bakan güney yamaçlarında daha çok kurakçıl meşe toplulukları ve seyrek karaçam ormanları görülmektedir.

Kuzey Anadolu Dağları'nın iki yamacı arasındaki bu belirgin bitki örtüsü farkı, aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan açıklanabilir?

Deniz üzerinden gelen nemli hava kütlelerinin kuzey yamaçlara bol yağış bırakması ve güney yamaçlara kurumuş olarak geçmesi

Güney yamaçların enlem etkisinden dolayı kuzey yamaçlara göre her mevsim daha sıcak olması

Kuzey yamaçlardaki toprakların yıkanmış ve asitli karakterde olması

Dağların güney yamaçlarında ortalama yükseltinin kuzey yamaçlara göre daha az olması

Kuzey yamaçlarda yıllık toplam güneşlenme süresinin güney yamaçlara göre daha fazla olması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Deniz üzerinden gelen nemli hava kütlelerinin kuzey yamaçlara bol yağış bırakması ve güney yamaçlara kurumuş olarak geçmesi

Cevap

Kuzey Anadolu Dağları'nın iki yamacı arasındaki fark, nemli hava kütlelerinin kuzey yamaçlara yağış bırakırken iç kesimlere (güney yamaçlara) nemsiz ulaşmasıyla açıklanır.

Doğru cevap olan seçenek, ormanların gürlük ve tür farkını nemlilik koşullarıyla açıklar. Karadeniz'den gelen nemli rüzgarlar dağların kuzey yamaçlarına çarparak bol yağış bırakır, bu da nemcil ormanların oluşmasını sağlar. Dağı aşan hava ise nemini kaybettiği için güney yamaçlar kurak kalır.

Adım Adım Çözüm

Yamaçlardaki tür farkını analiz et.

Kuzeyde nemcil (kayın, ladin), güneyde kurakçıl (meşe, karaçam) türler hakimdir.

Bitki türlerinin dağılımı öncelikle su isteğine (nem/yağış) göre şekillenir.

Yer şekillerinin hava kütleleri üzerindeki etkisini değerlendir.

Denizden gelen nemli hava dağ yamacı boyunca yükselerek orografik yağış bırakır.

Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel uzandığı için nemli havayı engeller.

Dağın diğer yüzündeki durumu (yağış gölgesi) belirle.

Zirveyi aşan hava kütlesi nemini bıraktığı ve alçalırken ısındığı için güney yamaca kuraklık getirir.

Bu durum güney yamaçlarda orman örtüsünün cılızlaşmasına neden olur.

Anahtar Kavram

Orografik Yağışlar ve Yağış Gölgesi Etkisi

İpuçları

Karadeniz kıyısındaki dağların bir tarafının denize, diğer tarafının iç Anadolu'ya baktığını düşünün.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz'deki orman alt sınırının neden deniz seviyesinden başladığını tekrar edin.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 735Soru →

Türkiye'de ormanların yayılışını belirleyen iki temel sınır bulunmaktadır. Bunlardan birincisi ormanın yetişebildiği en alt seviye olan "orman alt sınırı", ikincisi ise ormanın yükselebildiği en uç nokta olan "orman üst sınırı"dır. Orman alt sınırını temel olarak nemlilik ve yağış rejimi belirlerken; orman üst sınırını belirleyen temel faktör sıcaklık değerleridir (enlem, yükselti ve karasallık).

Bu bilgiler doğrultusunda Türkiye'deki orman sınırları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Enlem etkisine bağlı olarak orman üst sınırının Türkiye'nin güneyinden kuzeyine doğru gidildikçe düzenli olarak yükselmesi beklenir.

İç Anadolu Bölgesi'nde orman alt sınırının Karadeniz kıyılarına göre daha yüksek olması, bu bölgedeki ortalama yükseltinin fazla olmasından kaynaklanır.

Karadeniz kıyı kuşağında nemliliğin her mevsim yüksek olması, orman alt sınırının deniz seviyesine kadar inmesini sağlamıştır.

Dağların denize bakan yamaçlarında nemliliğin fazla olması, buralarda orman üst sınırının iç kesimlerdeki yamaçlara göre daha yüksek olmasına yol açar.

Erzurum-Kars Platosu'nda orman üst sınırının deniz seviyesine en yakın değerde olması, bölgedeki sert karasal iklim şartlarının bir sonucudur.

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Karadeniz kıyı kuşağında nemliliğin her mevsim yüksek olması, orman alt sınırının deniz seviyesine kadar inmesini sağlamıştır.

Cevap

Karadeniz kıyı kuşağında nemliliğin yüksek olması nedeniyle orman alt sınırının deniz seviyesinden başlaması doğru bir ifadedir.

Orman alt sınırı doğrudan nem isteği ile ilgilidir. Karadeniz kıyıları yıl boyunca bol yağış aldığı ve nemli olduğu için ağaçlar deniz kıyısından itibaren (

0

metreden) yetişmeye başlar. Bu durum, Türkiye'de sadece Karadeniz kıyı kuşağına has bir özelliktir.

Adım Adım Çözüm

Sınır belirleyici faktörlerin analizi

Alt sınır = Yağış/Nem; Üst sınır = Sıcaklık (Enlem/Karasallık).

Bitkilerin fizyolojik ihtiyaçları (su ve ısı) coğrafi sınırları belirler.

Alt sınırın bölgesel kontrolü

Karadeniz'de nem çok olduğundan alt sınır

0

m; İç Anadolu'da kuraklıktan dolayı alt sınır yaklaşık

1000

1200

m civarındadır.

Yağışın az olduğu yerlerde bitkiler belirli bir yükseltiye kadar (nemin arttığı yere kadar) yetişemez.

Üst sınırın bölgesel kontrolü

Güneyden kuzeye gidildikçe enlem etkisiyle üst sınır alçalırken; batıdan doğuya (karasallık arttıkça) üst sınır yükselir.

Karasal yerlerde yaz sıcaklıkları orman yetişme süresini yukarıya doğru esnetir.

Anahtar Kavram

Orman Sınırları (Alt ve Üst Sınır Mekanizması)

İpuçları

Ormanın başladığı yer (alt sınır) suyla, bittiği yer (üst sınır) ise ısınmayla ilgilidir.

Daha Fazla Pratik

Karadeniz ve Akdeniz dağlarındaki dikey bitki kuşaklarını karşılaştıran soruları inceleyerek 'enlem' ve 'nem' farkını pekiştirebilirsiniz.

Tahmini Süre:1m 15s

Soru 736Soru →

Türkiye'de yaklaşık olarak aynı enlem dereceleri üzerinde yer alan İzmir ve Aksaray illerinin iklim özellikleri karşılaştırıldığında; İzmir'de kış ılıklığının daha belirgin olduğu, Aksaray'da ise kışların daha sert geçtiği ve yıllık sıcaklık farkının daha yüksek olduğu görülmektedir.

Buna göre, bu iki il arasındaki iklim farklılıklarının temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

Denizellik etkisinin kıyı kesiminde sıcaklığı dengelemesi

Yükselti farkının iç kesimlerde sıcaklık değerlerini düşürmesi

Güneş ışınlarının düşme açısının merkezler arasında farklılık göstermesi

Karasallık nedeniyle Aksaray'da kış soğumalarının şiddetlenmesi

Nem miktarının İzmir'de aşırı ısınma ve soğumayı engellemesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Güneş ışınlarının düşme açısının merkezler arasında farklılık göstermesi

Cevap

Güneş ışınlarının düşme açısının merkezler arasında farklılık göstermesi

Doğru cevap, güneş ışınlarının düşme açısının merkezler arasında farklılık göstermediğini belirten ifadedir. Çünkü İzmir ve Aksaray yaklaşık olarak aynı enlem üzerinde yer alır ve kural olarak aynı enlem üzerindeki noktalara güneş ışınları yıl boyunca aynı açıyla düşer. Bu nedenle, iki şehir arasındaki belirgin sıcaklık ve iklim farklarının nedeni güneş ışınlarının açısı olamaz; bu fark tamamen denizellik, yükselti ve karasallık gibi özel konum faktörlerinden kaynaklanır.

Adım Adım Çözüm

Merkezlerin matematiksel konumlarını karşılaştırın.

İzmir ve Aksaray yaklaşık olarak aynı enlem üzerindedir (yaklaşık

38^{\circ}

Kuzey).

Enlem, güneş ışınlarının düşme açısını belirleyen temel matematik konum faktörüdür.

Aynı enlemde olmanın sıcaklık üzerindeki etkisini yorumlayın.

Aynı enlemde yer alan noktalara güneş ışınları aynı açıyla gelir, dolayısıyla matematik konum açısından sıcaklık trendlerinin benzer olması beklenir.

Eğer sıcaklıklar farklıysa, bu durum matematik konumla değil özel konumla açıklanmalıdır.

Merkezlerin özel konum şartlarını analiz edin.

İzmir deniz kıyısında, nemli ve alçaktır; Aksaray ise iç kesimde, karasal ve yüksektir.

Denizellik, karasallık ve yükselti gibi özel konum faktörleri aynı enlemdeki merkezlerin farklı iklimlere sahip olmasına neden olur.

Anahtar Kavram

Aynı enlem üzerinde yer alan merkezlerde güneş ışınlarının düşme açısı aynıdır; bu nedenle sıcaklık farklılıkları sadece özel konum (denizellik, yükselti, karasallık) ile açıklanabilir.

İpuçları

İzmir ve Aksaray'ın Türkiye haritası üzerindeki kuzey-güney konumlarını (enlemlerini) hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Türkiye'de kış mevsiminde enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşen diğer örnekleri (örneğin Samsun ve Ankara karşılaştırması) inceleyiniz.

Tahmini Süre:50s

Soru 737Soru →

Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritası incelendiğinde, yaklaşık aynı enlem üzerinde yer alan İzmir ve Van merkezlerinin sıcaklık değerlerinin birbirinden belirgin şekilde farklı olduğu görülür. İzmir'de indirgenmiş sıcaklık yaklaşık $10^{\circ}C$ iken, Van'da bu değer $2^{\circ}C$ civarındadır. Buna göre, bu iki merkezin indirgenmiş sıcaklıklarının farklı olmasında aşağıdakilerden hangisi temel etkendir?

Denizellik ve karasallık farkı

Merkezlerin deniz seviyesinden olan yükselti farkları

Enlem etkisine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısının değişmesi

Merkezlerin bulundukları boylam değerlerinin farklı olması

Bölgedeki doğal bitki örtüsünün çeşitlilik göstermesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Denizellik ve karasallık farkı

Cevap

İndirgenmiş sıcaklık haritalarında yükselti etkisi elendiği ve bu iki merkez aynı enlemde bulunduğu için temel fark denizellik ve karasallık etkisidir.

İndirgenmiş sıcaklık haritaları hazırlanırken her yer deniz seviyesinde (

0

metre) kabul edilir. Bu nedenle yükselti bir fark yaratamaz. İzmir ve Van aynı enlemde oldukları için enlem (matematik konum) etkisi de aynıdır. Bu durumda batıdaki İzmir'in daha sıcak, doğudaki Van'ın daha soğuk olmasının temel nedeni denizellik ve karasallık etkisidir.

Adım Adım Çözüm

İndirgenmiş sıcaklık kavramını analiz et

İndirgenmiş sıcaklıkta tüm merkezlerin yükseltisi

0

metre kabul edilir (

T_{ind} = T_{gercek} + \frac{Yükselti}{200}

Yükselti faktörünün etkisini ortadan kaldırarak diğer faktörleri görebilmek için.

Enlem etkisini değerlendir

İzmir ve Van aynı enlem üzerindedir, dolayısıyla güneş ışınlarını aynı açıyla alırlar.

Aynı enlemdeki merkezlerde matematik konum etkisini (enlem) elemektir.

Kalan değişkenleri karşılaştır

İzmir kıyıda (denizel), Van ise iç kesimde (karasal) yer almaktadır.

Yükselti ve enlem elendiğinde geriye kalan en temel özel konum farkı denizellik ve karasallıktır.

Anahtar Kavram

İndirgenmiş Sıcaklık ve Özel Konum İlişkisi

İpuçları

İndirgenmiş sıcaklık denildiğinde yükselti kelimesini seçeneklerden eleyin.

Aynı enlemdeki merkezlerde güneş ışınlarının geliş açısı (matematik konum) aynıdır.

Daha Fazla Pratik

Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın en fazla olduğu bölgeyi (Doğu Anadolu) inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:50s

Soru 738Soru →

Türkiye'nin yıllık ortalama gerçek sıcaklık dağılışını gösteren bir harita incelendiğinde, izoterm eğrilerinin genel olarak batıdan doğuya doğru gidildikçe enlemleri keserek güneye doğru saptığı görülmektedir.

Bu durum, Türkiye'nin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle en iyi açıklanır?

Kuzey sektörlü rüzgarların iç kesimlerde sıcaklığı düşürmesi

Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti ortalamasının artması

Dağların kıyı çizgisine paralel uzanmasının denizelliği engellemesi

Enlem etkisine bağlı olarak güneş ışınlarının geliş açısının değişmesi

Bitki örtüsünün iç kesimlerde bozkıra dönüşmesi

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti ortalamasının artması

Cevap

Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti ortalamasının artması

Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti ortalaması belirgin şekilde artar. Gerçek sıcaklık ölçümlerinde yükselti faktörü hesaba katıldığı için, Doğu Anadolu gibi yüksek yerler aynı enlemdeki batı merkezlerine göre çok daha soğuktur. İzoterm eğrileri (eş sıcaklık eğrileri), doğudaki bu soğumayı telafi etmek ve aynı sıcaklık değerindeki noktaları birleştirmek için daha sıcak olan güney enlemlerine doğru meyleder.

Adım Adım Çözüm

Gerçek sıcaklık ve yükselti ilişkisini analiz etme

Gerçek sıcaklık, yükseltinin etkisinin dahil edildiği sıcaklıktır; yükselti arttıkça sıcaklık her

200

metrede yaklaşık

1^{\circ}C

azalır.

Haritanın 'gerçek sıcaklık' haritası olduğu vurgusu, yükselti faktörünü ön plana çıkarır.

İzotermlerin sapma yönünü yorumlama

Batıdan doğuya gidildikçe yer şekilleri yükseldiği için hava soğur.

15^{\circ}C

izotermi, doğudaki soğuk bölgede aynı sıcaklığı bulabilmek için daha sıcak olan Ekvator'a (güneye) doğru bükülür.

İzotermlerin güneye sapması, o boylamdaki yerin aynı enlemdeki batı tarafına göre daha soğuk olduğunu kanıtlar.

Temel nedeni belirleme

Türkiye'nin batısı ile doğusu arasındaki yaklaşık

2000

metrelik yükselti farkı bu durumun temel nedenidir.

Enlem (Matematik konum) kuzey-güney yönlü değişimi açıklarken, yükselti (Özel konum) batı-doğu yönlü değişimi açıklar.

Anahtar Kavram

Gerçek Sıcaklık ve Yükselti İlişkisi

Alternatif Yöntem

Soruda 'gerçek sıcaklık' yerine 'indirgenmiş sıcaklık' deseydi, cevap yükselti olamazdı. Bu durumda sapmanın nedeni karasallık veya denizellik olurdu. Bu ayrımı yapmak soruyu hızla çözdürür.

Tahmini Süre:50s

Soru 739Soru →

Türkiye'nin kış mevsimindeki hava koşulları üzerinde farklı basınç merkezleri etkili olmaktadır. Bazı dönemlerde kuzeydoğudan gelen hava kütleleri sıcaklıkları aşırı düşürerek dondurucu ayazlara neden olurken, bazı dönemlerde ise kuzeybatıdan gelen nemli hava kütleleri kışın ılık ve bol yağışlı geçmesini sağlar.

Sözü edilen bu hava durumlarına yol açan basınç merkezleri ve bu merkezlerin oluşum kökenleri ile ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

Dondurucu ayaz: Sibirya Termik Yüksek Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: İzlanda Dinamik Alçak Basıncı

Dondurucu ayaz: Sibirya Dinamik Yüksek Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: İzlanda Termik Alçak Basıncı

Dondurucu ayaz: İzlanda Dinamik Alçak Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: Sibirya Termik Yüksek Basıncı

Dondurucu ayaz: Basra Termik Alçak Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: Asor Dinamik Yüksek Basıncı

Dondurucu ayaz: Sibirya Termik Yüksek Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: Asor Termik Yüksek Basıncı

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Dondurucu ayaz: Sibirya Termik Yüksek Basıncı - Ilık ve yağışlı hava: İzlanda Dinamik Alçak Basıncı

Cevap

Dondurucu ayazlara neden olan merkez Sibirya Termik Yüksek Basıncı, ılık ve yağışlı havayı getiren ise İzlanda Dinamik Alçak Basıncıdır.

Sibirya basınç merkezi, kışın Asya kıtasının aşırı soğumasıyla oluşan termik bir yüksek basınçtır ve Türkiye'ye dondurucu soğuklar getirir. İzlanda basınç merkezi ise

60^\circ

dinamik alçak basınç kuşağının bir parçasıdır; kışın Sibirya etkisinin azaldığı dönemlerde Türkiye'ye sokularak Batı Rüzgarlarıyla ılık ve yağışlı hava kütlelerini taşır.

Adım Adım Çözüm

Kışın kuzeydoğudan gelen ve dondurucu soğuk (ayaz) getiren basınç merkezini tanımla.

Sibirya Yüksek Basıncı.

Sibirya, kışın aşırı soğuyan karalar üzerinde oluştuğu için 'termik' karakterli bir yüksek basınç merkezidir.

Kışın kuzeybatıdan gelen ve Avrupa üzerinden nem taşıyarak havayı ılıtan merkezi tanımla.

İzlanda Alçak Basıncı.

İzlanda,

60^\circ

enlemlerinde dünyanın günlük hareketine bağlı olarak oluştuğu için 'dinamik' karakterli bir alçak basınç merkezidir.

Merkezlerin kökenlerini ve etkilerini birleştirerek doğru seçeneği belirle.

Sibirya (Termik) ve İzlanda (Dinamik) eşleşmesi.

Türkiye'nin kış iklimi bu iki zıt karakterli basınç merkezinin mücadele alanıdır.

Anahtar Kavram

Basınç Merkezlerinin Oluşum Kökenleri ve Mevsimsel Karakterleri

İpuçları

Türkiye'yi kuzeyden etkileyen merkezlerin (Sibirya ve İzlanda) hangisinin sıcaklık (termik), hangisinin dünyanın hareketi (dinamik) kaynaklı olduğunu hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Yaz mevsiminde Türkiye'de etkili olan Basra ve Asor basınç merkezlerinin kökenlerini ve nem durumuna etkilerini karşılaştırın.

Tahmini Süre:55s

Soru 740Soru →

Türkiye'nin Temmuz ayı ortalama sıcaklık dağılışını gösteren bir izoterm haritası incelendiğinde, en yüksek sıcaklık değerlerine ( $30^{\circ}C$ ve üzeri) Akdeniz kıyı kuşağında değil, Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimlerinde rastlanmaktadır. Bu durumun, benzer enlemlerde yer alan Akdeniz kıyılarına göre Güneydoğu Anadolu'da daha belirgin olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Şiddetli karasallık ile güneyden gelen sıcak hava akımlarının etkisi

Bölgenin ortalama yükseltisinin Akdeniz Bölgesi'nden daha az olması

Denizden gelen nemli hava kütlelerinin ısıyı tutarak sıcaklığı artırması

Enlem etkisine bağlı olarak güneş ışınlarının bölgeye daha dik açıyla gelmesi

Bitki örtüsünün bozkır olması nedeniyle yerin ısı kaybının daha az olması

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şiddetli karasallık ile güneyden gelen sıcak hava akımlarının etkisi

Cevap

Şiddetli karasallık ile güneyden gelen sıcak hava akımlarının etkisi

Temmuz ayında Güneydoğu Anadolu'nun Akdeniz'den daha sıcak olmasının temel sebebi şiddetli karasallıktır. Denizden uzak olan karalar yazın hızla ısınır. Ayrıca bölge, güneyden gelen Basra alçak basıncı ve Samyeli (Keşişleme) rüzgarlarının taşıdığı sıcak ve kuru havaya doğrudan açıktır.

Adım Adım Çözüm

Temmuz ayı sıcaklık merkezi tespiti

Temmuz ayında Türkiye'nin en sıcak yeri Güneydoğu Anadolu'dur.

Harita okuma becerisi ile en yüksek izoterm eğrilerinin geçtiği yer belirlenir.

Enlem etkisinin kontrol edilmesi

Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu benzer enlemlerde yer alır.

Sadece güneş ışınlarının geliş açısıyla (matematik konum) farkın açıklanamayacağı görülür.

Özel konum faktörlerinin analizi

Güneydoğu Anadolu'da deniz etkisi yoktur (karasallık) ve Basra kökenli sıcak rüzgarlar etkilidir.

Yaz mevsiminde karaların denizlerden daha fazla ısınması prensibi ve dinamik basınç etkileri sonucu sonuca ulaşılır.

Anahtar Kavram

Karasallık ve Sıcak Yerel Rüzgarların Sıcaklık Dağılışına Etkisi

İpuçları

Yaz mevsiminde karalar mı yoksa denizler mi daha hızlı ısınır?

Güneydoğu Anadolu'yu güneyden etkileyen sıcak hava merkezlerini hatırlayın.

Daha Fazla Pratik

Ocak ayında aynı bölgelerin sıcaklık değerlerini karşılaştırarak denizelliğin kış sıcaklıkları üzerindeki etkisini inceleyebilirsiniz.

Tahmini Süre:50s

ÖncekiSayfa 37 / 38Sonraki

Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Alternatif Yöntem

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Alternatif Yöntem

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Alternatif Yöntem

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Daha Fazla Pratik

Cevap

Adım Adım Çözüm

Anahtar Kavram

Sık Yapılan Hatalar