Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye kıyıları, $4.$ Jeolojik Zaman'ın başlarında (Kuvaterner) yaşanan transgresyon (deniz ilerlemesi) ve yerel topografik özelliklerin etkileşimiyle çeşitlenmiştir. Kıyılarımızdaki morfolojik gelişim ve kıyı tipleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı alanlarda kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım genellikle zorlaşmakta ve limanların hinterlandı (art bölgesi) daralmaktadır. Ancak bazı bölümlerde dağların fiziki özellikleri bu olumsuz etkileri zayıflatmaktadır.

Buna göre, aşağıda verilen dağ kütlelerinden hangisinin bulunduğu alanda, dağların yükseltisinin daha az olması ve kıyıdan daha içeride başlaması nedeniyle ulaşım imkânları daha gelişmiş ve liman hinterlandı diğerlerine göre daha geniştir?

Türkiye'de akarsu vadilerinin oluşum süreçleri incelendiğinde; bazılarının akarsuyun aşındırma hızı ile yer kabuğunun yükselme hızının dengeli olduğu süreçlerde şekillendiği görülür. Yer kabuğu bloklar halinde yükselirken akarsu bu yükselmeden daha hızlı bir şekilde yatağını derinleştirirse, sıradağları enine yaran 'antesedan' (önceden oluşmuş) vadiler meydana gelir. Buna göre, antesedan vadileri benzer bir görünüme sahip olan 'epijenik' (üstten konmuş) vadilerden ayıran temel fark aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin jeomorfolojik gelişim süreci dikkate alındığında; 3. jeolojik zaman (Tersiyer) sonlarında deniz seviyesine yakın bir peneplen (yontukdüz) haline gelmiş olan Anadolu levhasının, 4. jeolojik zaman (Kuvaterner) başlarında epirojenik olarak topluca yükselmesi akarsuların "yeniden gençleşmesine" neden olmuştur. Bu süreç, akarsuların potansiyel enerjilerini artırarak yer şekillerini yeniden şekillendirmelerine yol açmıştır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların bu jeolojik süreçle (gençleşme) kazandığı veya oluşturduğu özelliklerden biri değildir?

Türkiye'nin jeolojik oluşum süreci içerisinde meydana gelen;
- Egeid karasının çökerek Ege Denizi'nin oluşması,
- İstanbul ve Çanakkale boğazlarının açılması,
- Karadeniz'in bir göl olmaktan çıkıp deniz özelliği kazanması
gibi olaylar aşağıdaki jeolojik zamanların hangisinde gerçekleşmiştir?

Türkiye'de karst topoğrafyasının morfolojik gelişimi üzerinde kayaç yapısı (litoloji) temel belirleyicidir. Özellikle kalker (kireç taşı) ve jips (alçı taşı) karstının oluşturduğu yer şekilleri; boyut, gelişim hızı ve süreklilik açısından belirgin farklar sunar.

Buna göre, Türkiye'deki karstik sahalar ve bu sahalarda gelişen yer şekilleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin matematik konumuna bağlı olarak buzulların etki alanı deniz seviyesine kadar inememiş, bu dış kuvvet yalnızca yüksek dağlık alanlarda etkili olmuştur. Kuvaterner ($4.$ Jeolojik Zaman) buzullaşma döneminde Türkiye'de kalıcı kar sınırı $2200$ metreye kadar alçalmıştır. Bu durum, o dönemde bu yükseltinin üzerinde olan dağlarda sirk gölleri ve buzul vadileri gibi yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, aşağıda verilen dağların hangisinde buzul aşındırma ve biriktirme şekillerine rastlanması beklenmez?

Türkiye, mutlak konumu nedeniyle buzulların şekillendirici etkisinin en az olduğu ülkelerden biridir. Ancak Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) boyunca yaşanan iklim soğumaları, yükseltisi fazla olan bazı dağlarımızın zirvelerinde buzul şekillerinin oluşmasına imkan tanımıştır.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde buzul aşındırma veya biriktirme şekillerine rastlanması beklenmez?

Türkiye’nin yer şekillerinin gelişim sürecinde erozyon ve heyelan olayları, topoğrafyanın şekillenmesinde farklı mekanizmalarla rol oynar. Bu iki doğal afet türü ve Türkiye'deki etkileriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'de rüzgârın dış kuvvet olarak yer şekillerini biçimlendirme gücü; yağış miktarının az, nem oranının düşük ve bitki örtüsünün cılız olduğu kurak veya yarı kurak alanlarda belirginleşmektedir. Bu durumun doğal bir sonucu olarak, özellikle İç Anadolu'nun güneyi ile Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimlerinde karakteristik rüzgâr şekilleri gözlemlenir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisinde rüzgârın hem aşındırma hem de biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan yer şekilleri bir arada verilmiştir?

Türkiye'nin en yüksek platoları arasında yer alan, yüzeyi volkanik lavlarla kaplı olan ve yaz yağışlarının etkisiyle gelişen gür çayırlar üzerinde büyükbaş hayvancılık faaliyetlerinin yürütüldüğü saha aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yer şekillerinin gelişim sürecinde etkili olan dış kuvvetler ve kütle hareketleri incelendiğinde; erozyon ve heyelan olaylarının nedenleri, sonuçları ve bölgesel dağılımları açısından belirgin farklar olduğu görülmektedir.

Buna göre, Türkiye'deki erozyon ve heyelan olayları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin yüksek dağlarında geçmiş jeolojik dönemlere ait buzul izlerine rastlanmaktadır. Bu izlerin görüldüğü yükseltiler, Türkiye'nin hem matematik hem de özel konum şartlarından doğrudan etkilenmektedir.

Buna göre, aşağıdaki dağ kütlelerinin hangisinde buzul aşınım ve birikim şekillerine rastlanan alt sınırın, enlem ve nemlilik faktörlerinin ortak etkisiyle diğerlerine göre daha aşağıda (düşük yükseltide) yer alması beklenir?

Türkiye arazisinin büyük bir bölümünün ana hatlarının oluştuğu; linyit, bor, petrol ve tuz yataklarının meydana geldiği jeolojik zaman aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’nin ana yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet akarsular iken, buzulların etki alanı oldukça sınırlı kalmıştır. Bu durumun temel sebebi Türkiye'nin matematiksel konumudur. Bununla birlikte, Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) dönemindeki iklim salınımları, ülkemizdeki bazı yüksek kütlelerin zirve kuşaklarında kalıcı izler bırakan buzul aşındırma ve biriktirme süreçlerine zemin hazırlamıştır.

Buna göre, yükselti değerleri ve coğrafi konumları göz önüne alındığında, aşağıdaki dağların hangisinde sirk çukurları, buzul vadileri veya moren setleri gibi şekillere rastlanması beklenmez?

Türkiye'de akarsuların denize döküldükleri kıyı şeridinde, taşıdıkları alüvyonları sığ deniz tabanında biriktirmesi sonucunda 'delta ovaları' oluşmaktadır. Bu ovalar, uygun iklim koşulları ve verimli toprakları nedeniyle Türkiye tarımı için büyük önem taşır.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi oluşum bakımından bu grupta yer almaz?

Türkiye’de dış kuvvetler ve süreçler yer şekillerinin gelişimini sürekli olarak etkiler. Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin iki farklı bölgesinde baskın olan doğal süreçler ve bu süreçleri hazırlayan koşullar verilmiştir:

Bu tablo ve Türkiye’nin coğrafi özellikleri dikkate alındığında, erozyon ve heyelan süreçleriyle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?

Türkiye'de karstlaşma süreci; arazideki kayaçların litolojik özelliklerine (kalker, jips, kaya tuzu), iklim koşullarına ve tektonik hareketlere bağlı olarak bölgeler arasında farklı morfolojik karakteristikler gösterir. Akdeniz kuşağında masif ve kalın kalker (kireç taşı) tabakaları üzerinde geniş çaplı şekiller oluşurken, İç Anadolu'nun doğusunda daha çok jips (alçı taşı) karstına özgü yer şekilleri gelişmiştir.

Bu bilgiler ışığında, Türkiye'deki karstik yer şekillerinin dağılışı ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de Kuvaterner (Dördüncü Jeolojik Zaman) buzullaşmasına ait sirk, moren ve hörgüt kaya gibi izlerin görüldüğü alt sınır, Karadeniz Dağları'nın kuzey yamaçlarında $2200$-$2300$ metrelere kadar inerken, Toros Dağları'nda bu sınır $2700$-$2800$ metredir. Ancak Türkiye'nin en doğusundaki yüksek dağlık kütlelerde, buzul izlerine rastlanan yükselti sınırı enleme bağlı beklentinin aksine $3000$ metrenin üzerine çıkmaktadır.

Buna göre, Doğu Anadolu'nun doğusundaki yüksek dağlarda buzul aşındırma ve biriktirme şekillerinin enlem etkisine aykırı olarak daha yüksek seviyelerde başlamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de platoların oluşum süreçleri (litosferik yapı, dış kuvvet etkisi ve epeirojenik hareketler) ile bu sahalardaki beşerî ve ekonomik faaliyetler arasında sıkı bir bağ bulunmaktadır.

I. Geçirimli litolojik yapı nedeniyle yüzey sularının zayıf olduğu, tarımsal verimliliğin düşük olması sebebiyle kıl keçisi yetiştiriciliğinin ön planda olduğu sahalardır.
II. Yüksek rakım ve sert karasal iklim etkisiyle yaz yağışlarının görüldüğü, buna bağlı olarak gür çayırların ve büyükbaş hayvancılığın (mera) geliştiği sahalardır.
III. Ortalama yükseltinin en az olduğu, yer şekillerinin sağladığı avantajla sanayi, ticaret ve ulaşım ağının Türkiye genelinde en yoğun geliştiği sahalardır.

Yukarıda temel özellikleri verilen plato gruplarına örnek olarak, aşağıdakilerin hangisinde verilen platolar sırasıyla getirilmelidir?