Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirme kapasitesi üzerine yapılan jeomorfolojik araştırmalarda; rüzgârın hem doğrudan (aşınım ve birikim) hem de dolaylı (aşınan materyalin uzaklaştırılması) rolleri olduğu ortaya konulmuştur. Bu süreçlerin etkinliği, arazinin paleocoğrafik geçmişi, litolojik yapısı ve güncel klimatik şartların bir sentezi olarak gelişmektedir. Bu sentez ve Türkiye'nin yer şekilleri özellikleri dikkate alındığında, rüzgârın şekillendirici rolüyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici gücü; yıllık yağış miktarının azlığı, fiziksel ufalanmanın şiddeti ve bitki örtüsünün seyrekliği ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle Konya-Karapınar yöresi gibi kurak ve yarı kurak sahalarda bu süreçler morfolojik gelişimde belirleyici rol oynar.

Buna göre, Türkiye'deki rüzgâr şekilleri ve oluşum süreçleri dikkate alındığında, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

Dış kuvvetlerin uzun süreli faaliyetleri sonucunda deniz seviyesine yakın bir düzlük haline gelmiş sahalara 'aşınım (peneplen) platoları' denir. Bu oluşum türüne en net örnek olan ve aynı zamanda Türkiye'nin ortalama yükseltisi en az olan platosu aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin dağlık kütleleri oluşum özelliklerine göre; kıvrımlı, kırıklı ve volkanik dağlar olarak sınıflandırılır. Ancak bazı dağ kütleleri, yer kabuğunun derinliklerindeki mağmanın yüzeye çıkamadan soğuması ve zamanla üstteki tabakaların dış kuvvetler tarafından aşındırılmasıyla gün yüzüne çıkan iç püskürük kütlelerdir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi oluşumu bakımından bu tür bir 'iç püskürük (batolit)' kütlesine örnek olarak gösterilebilir?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine göre uzanış doğrultusu ve $4.$ jeolojik zamanda meydana gelen deniz seviyesi değişimleri, kıyı tiplerinin çeşitlenmesinde belirleyici olmuştur. Bu doğrultuda, kıyıya paralel uzanan dağlar arasındaki vadilerin deniz suları altında kalması ve dağ tepelerinin adacıklara dönüşmesiyle oluşan "Dalmaçya" kıyı tipi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de rüzgarların yer şekillendirici etkisinin belirgin olduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde, kayaların alt kısımlarının üst kısımlarına oranla daha şiddetli bir aşındırmaya uğradığı ve bu durumun sonucunda mantarı andıran yer şekillerinin oluştuğu gözlemlenmektedir.

Rüzgarın aşındırma (korozyon) etkisinin kayaların özellikle taban kısımlarında yoğunlaşarak bu karakteristik yapıyı ortaya çıkarmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin jeolojik geçmişi incelendiğinde, farklı dönemlerde oluşmuş arazi yapıları ile bu dönemlere özgü yer altı kaynaklarının varlığı dikkat çekmektedir. Buna göre, Türkiye'de Paleozoik (Birinci Jeolojik Zaman) dönemine ait arazilerin varlığına doğrudan kanıt olarak gösterilebilecek yer altı kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle Konya-Karapınar çevresinde ve Güneydoğu Anadolu'da rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi oldukça belirgindir. Buna göre, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde görülen aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumundaki temel dış kuvvet rüzgâr değildir?

Türkiye'de akarsuların denize döküldükleri sığ kıyılarda, taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle oluşan delta ovaları tarımsal açıdan büyük öneme sahiptir. Ege, Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında farklı akarsular tarafından oluşturulmuş çeşitli delta ovaları bulunmaktadır.

Buna göre, aşağıdaki akarsu ve bu akarsuyun oluşturduğu delta ovası eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin kıyı tiplerinin dağılışı ve bu kıyıların şekillenme süreçleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de özellikle Doğu Karadeniz Bölümü'nde kütle hareketlerinin (heyelan) sık yaşanması, bölgenin morfolojik ve litolojik özellikleriyle yakından ilişkilidir.

Bu bölgedeki tabakaların hangi özelliği, aşırı yağışlarla birleştiğinde heyelan oluşumu için en elverişli ortamı hazırlar?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda buzulların etkisi, ülkenin orta kuşakta yer alması nedeniyle oldukça sınırlıdır. Ancak Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) buzullaşması döneminde iklimin soğumasıyla birlikte kalıcı kar sınırı deniz seviyesine doğru alçalmıştır. Bu alçalmanın seviyesi enlem ve nemlilik faktörlerine bağlı olarak bölgeden bölgeye farklılık göstermiştir. Örneğin; Kuzey Anadolu Dağları'nda bu sınır $2000-2200 \text{ metreye}$ kadar inerken, Toroslar ve Batı Anadolu'da genellikle $2500 \text{ metrenin}$ üzerinde kalmıştır.

Buna göre, aşağıdaki dağlardan hangisi, yükseltisi $2000 \text{ metrenin}$ üzerinde olmasına rağmen bulunduğu konumdaki kalıcı kar sınırının altında kalması nedeniyle üzerinde Kuvaterner dönemine ait buzul şekilleri barındırması beklenemez?

Türkiye'de dalga aşındırmasının şiddetli olduğu, kıyı çizgisinin hemen gerisinde yüksek dağ sıralarının deniz yüzeyine göre dik bir şekilde yükseldiği alanlarda falez (yalıyar) oluşumu yaygındır.

Buna göre, falezlerin yaygın olarak görüldüğü bir kıyı şeridiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?

Türkiye'de Kuvaterner ($4$. Jeolojik Zaman) boyunca etkili olan buzullaşma süreci, dağların mutlak yükseltisine bağlı olarak farklı izler bırakmıştır. Bir dağın yamaçlarında veya zirvesinde sirk (buzul yalağı), moren veya hörgüçkaya gibi şekillere rastlanabilmesi için o dağın yaklaşık $2200$ metre olan buzul alt sınırının üzerinde bir yükseltiye sahip olması gerekir.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisi bu yükseltinin altında kaldığı için üzerinde buzul şekillerine rastlanmaz?

Bir limanın ekonomik kapasitesi ve iç kesimlerle olan ticaret hacmi, o limanın hinterland (art bölge) genişliği ile doğru orantılıdır. Türkiye'nin kıyı kuşağındaki dağ sıralarının uzanış özellikleri, yükseltisi ve kıyıya olan mesafesi bu genişliği belirleyen en temel unsurlardır.

Bu bağlamda; Karadeniz Bölgesi'nde yer alan Samsun Limanı'nın, Akdeniz Bölgesi'ndeki Antalya Limanı'na kıyasla çok daha geniş bir hinterlanda sahip olmasında, limanların gerisindeki dağ kütlelerinin (Canik ve Batı Toroslar) hangi farkı temel rol oynar?

Buzulların, daha önce akarsular tarafından açılmış olan vadilere yerleşerek bu yatakları derinleştirmesi ve yanlara doğru genişletmesi sonucunda 'U' profilli tekne vadiler oluşur. Türkiye'nin genel yer şekilleri ve yükselti özellikleri dikkate alındığında, bu tip vadilere aşağıdaki alanların hangisinde rastlanma olasılığı en yüksektir?

Türkiye'de dağların denize dik uzandığı alanlarda kıta sahanlığı geniştir ve bu durum kıyıların girintili çıkıntılı bir yapı kazanmasına neden olur. Bu coğrafi özellikler aynı zamanda akarsuların taşıdığı malzemelerin kıyıda birikmesini kolaylaştırarak delta ovası oluşumuna da zemin hazırlar.

Buna göre, yukarıda özellikleri belirtilen ve Türkiye'de en belirgin örneğine Ege kıyılarında rastlanan kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Deniz seviyesinin yükselmesi sonucu, denize paralel uzanan dağ sıraları arasındaki vadilerin sular altında kalmasıyla oluşan ve kıyı çizgisinin önünde çok sayıda adanın sıralandığı kıyı tipine "Dalmaçya kıyı tipi" denir.

Buna göre, Türkiye'de Dalmaçya kıyı tipinin en tipik örneklerine aşağıdaki alanların hangisinde rastlanır?

Türkiye'de ovaların oluşumunda tektonik hareketler, karstik süreçler ve akarsu biriktirmesi (delta) gibi farklı faktörler etkili olmuştur. Bu oluşum süreçleri ovaların toprak yapısını ve tarımsal potansiyelini de doğrudan etkilemektedir.

Buna göre, aşağıda verilen ova ve oluşum kökeni eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye, bulunduğu enlem dereceleri nedeniyle buzulların etkisi altında kalan bir ülke değildir. Ancak dördüncü jeolojik zamanda (Kuvaterner) yaşanan iklim değişimleri sonucunda yüksek dağlık alanlarda buzul şekilleri oluşmuştur. Günümüzde Türkiye'de buzul aşındırma ve biriktirme şekillerinin dağılışı dikkate alındığında, bu şekillerin oluşumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?