Türkiye'nin Yer Şekilleri

Akarsuların yatağını dikey yönde aşındırarak daha önceki vadi tabanının yüksekte kalmasıyla oluşan basamaklı yer şekillerine seki (taraça) adı verilir. Türkiye’deki akarsu vadilerinde taraçaların oluşumunda ve yaygın olarak görülmesinde aşağıdakilerden hangisinin temel belirleyici olduğu söylenebilir?

Akarsu aşındırmasının son safhasında oluşan, deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere 'peneplen' (yontukdüz) denir. Türkiye arazisi $III$. Jeolojik zamanın sonlarına doğru büyük oranda peneplen haline gelmişken, bu zamanın sonu ve $IV$. Jeolojik zamanın başında epirojenik hareketlerle toptan yükselmiştir.

Bu jeolojik süreç sonucunda, eski peneplen yüzeylerinin akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmasıyla Türkiye'de aşağıdaki yer şekillerinden hangisi yaygın bir hal almıştır?

Türkiye’nin yer şekilleri üzerine çalışma yapan bir araştırma grubunun hazırladığı raporda şu ifadelere yer verilmiştir:

- "İncelenen dağ sırası, yer kabuğunun sertleşmiş kısımlarının yan basınçlara uğrayarak kırılması (horst-graben sistemi) sonucunda oluşmuştur."
- "Ege Bölgesi'nde yer almasına rağmen, bölgedeki genel uzanışın aksine dağlar kıyı çizgisine paralel bir doğrultuda uzanmaktadır."
- "Bu uzanış biçimi nedeniyle kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım zorlaşmış, hinterland alanı daralmıştır."

Bu raporda söz edilen dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’nin farklı bölgelerinde görülen karstik yer şekillerinin gelişim hızı ve morfolojik özellikleri üzerinde litolojik yapı (kayaç cinsi) doğrudan etkilidir. Bu doğrultuda, Sivas ve Çankırı çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) karstı ile Teke ve Taşeli platolarında görülen kalker (kireç taşı) karstı arasında belirgin farklar bulunmaktadır. Sivas çevresindeki karstik şekillerin Akdeniz Bölgesi'ndekilere oranla çok daha hızlı oluşması ve aynı zamanda daha kısa sürede aşınarak ortadan kalkması, aşağıdaki faktörlerden hangisi ile en iyi açıklanır?

Türkiye'de iklimin kurak ve yarı kurak olduğu, fiziksel ufalanmanın şiddetli görüldüğü alanlarda rüzgarların şekillendirici gücü artmaktadır. Bu bölgelerde rüzgarın farklı dirençteki kayaçları aşındırmasıyla oluşan, birbirine paralel uzanan "U" biçimli derin oluklar ve bu olukları ayıran keskin sırtlar gözlemlenmektedir.

Bu yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin kıyı jeomorfolojisi incelendiğinde; Doğu Karadeniz ve Batı Akdeniz (Teke-Taşeli) kıyı bölümlerinde falez (yalıyar) oluşumu oldukça yaygınken, Ege ve Orta Karadeniz kıyılarında geniş delta ovalarının varlığı dikkat çekmektedir. Bir kıyı bölgesinde delta ovası yerine falez gelişiminin çok daha baskın olması, o bölgeyle ilgili aşağıdakilerden hangisinin kesin bir göstergesidir?

Türkiye'de rüzgarların yer şekillerini biçimlendirme gücü; bölgenin nemlilik durumuna, bitki örtüsünün sıklığına ve kayaçların aşınmaya karşı direncine bağlı olarak farklılık gösterir. Bazı yer şekillerinin oluşumunda rüzgarlar doğrudan (birincil) etkideyken, bazılarında ise yardımcı (ikincil) bir rol oynarlar.

Buna göre, rüzgarların Türkiye'deki faaliyetleri ve oluşturduğu yer şekilleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin platoları; oluşum süreçleri, yükselti basamakları ve litolojik yapıları bakımından bölgeden bölgeye önemli farklılıklar gösterir. Buna göre, Türkiye'nin platoları ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) iklimin soğumasına bağlı olarak buzullaşma sınırı günümüze göre daha aşağılara inmiş ve yüksek dağlık alanlarda buzul aşındırmasıyla oluşan, enine kesiti "U" harfine benzeyen "buzul vadileri" (tekne vadiler) meydana gelmiştir.

Buna göre, coğrafi özellikleri ve yükseltileri göz önüne alındığında aşağıdaki dağların hangisinde bu tip vadi oluşumlarına rastlanması beklenmez?

Akarsu yatağının genişlediği ve yatak eğiminin azaldığı sahalarda, akarsuyun taşıma gücünün zayıflamasına bağlı olarak taşıdığı materyalleri yatak içerisinde biriktirmesiyle oluşan geçici yer şekillerine 'ırmak adası' (kum adası) denir.

Türkiye'nin genel yer şekli özellikleri ve akarsuların akış koşulları dikkate alındığında, aşağıdaki akarsuların hangisinde bu tür bir oluşuma rastlanma ihtimali en düşüktür?

Türkiye'nin platoları, oluşum süreçlerine göre; aşınım (peneplen), tabaka düzlüğü (yatay duruşlu), karstik ve lav (volkanik) platoları olmak üzere dört ana gruba ayrılır. Bu platoların litolojik yapısı ve yükselti basamakları, üzerlerinde yürütülen ekonomik faaliyetleri ve yerleşme dokusunu doğrudan etkiler.

Buna göre, aşağıdaki platolardan hangisiyle ilgili verilen bilgi, o platonun oluşum kökeni veya yapısal özellikleriyle çelişmektedir?

İç Anadolu platosu dendiğinde akla ilk olarak geniş ve yatay uzanışlı tortul tabakalar (tabaka düzlüğü) gelir. Ancak bu bölge sınırları içerisinde yer alan ve ismini yer altı sularının etkisiyle tavanı çöken mağaraların oluşturduğu derin silindirik çukurluklardan alan saha, litolojik yapısının kireç taşı ağırlıklı olmasıyla komşularından ayrılır.

Konya Havzası'nın kuzeydoğusunda bulunan ve bu karakteristik karstik özelliklere sahip olan plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kütle hareketleri ve dış kuvvetlerin etkisiyle meydana gelen erozyon ve heyelan olayları, hem oluşum mekanizmaları hem de alınması gereken önlemler açısından farklı özellikler taşır. Erozyon daha çok toprağın üst kısmının süpürülmesi şeklinde yavaş ilerlerken; heyelan, tabakaların ana kaya üzerindeki bloklar halinde ani yer değiştirmesidir. Buna göre, özellikle Karadeniz gibi eğimin ve yağışın fazla olduğu bölgelerde heyelan riskini doğrudan azaltmak amacıyla yapılabilecek en etkili uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de karst topoğrafyasının en geniş aşınım şekli olan polyeler; özellikle Batı Toroslar'da Elmalı, Kestel, Acıpayam ve Korkuteli gibi yörelerde geniş tabanlı düzlükler oluşturur. Bu alanların fiziki özellikleri ve coğrafi fonksiyonları dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye kıyılarında bir delta ovasının oluşabilmesi için; kıyının sığ olması (kıta sahanlığının genişliği), kıyıda güçlü akıntıların bulunmaması ve akarsuyun bol alüvyon taşıması gibi şartların bir arada bulunması gerekir. Sakarya Nehri, havzasından Karadeniz'e bol miktarda malzeme taşımasına rağmen, döküldüğü alanda Çarşamba veya Bafra ovaları gibi geniş bir delta ovası oluşturamamıştır.

Buna göre, Sakarya Nehri'nin ağız kısmında belirgin bir delta ovasının oluşmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine göre uzanış doğrultusu ve yükseltisi; bölge ekonomisinden iklim özelliklerine, ulaşımdan yerleşme dokusuna kadar geniş bir yelpazede belirleyici rol oynamaktadır. Özellikle Doğu Karadeniz sıradağlarının (Kaçkar Dağları) kıyıya paralel uzanması ve kıyıdan itibaren aniden yükselmesi bölgede kendine has coğrafi sonuçlar doğurmuştur. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Doğu Karadeniz'deki bu dağlık yapının doğrudan bir sonucu olarak değerlendirilemez?

Türkiye'de IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) yaşanan iklim soğumalarına bağlı olarak buzullaşma sınırı günümüzdeki seviyesinden daha aşağılara (yaklaşık 2200-2500 metrelere) inmiştir. Bu durum, ülkemizdeki pek çok yüksek dağda sirk çukuru, buzul vadisi ve hörgüç kaya gibi aşınım şekilleri ile moren yığınlarının oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, coğrafi konum özellikleri ve yükseltileri dikkate alındığında aşağıdaki dağların hangisinde bu tür buzul şekillerine rastlanması beklenmez?

Yeryüzü şekillerinin oluşumunda dış kuvvetlerin biriktirme faaliyetleri önemli bir yer tutar. Özellikle yüksek dağlık kütlelerin eteklerinde, eğimin azaldığı sahalarda akarsuların taşıdığı alüvyonların birikmesiyle "dağ eteği ovaları" meydana gelir. Bu ovalar, birden fazla birikinti yelpazesinin zamanla birleşmesiyle (pediment) karakterize edilir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşmuş bir ovadır?

Türkiye'nin fiziki coğrafya özellikleri incelendiğinde; Doğu Karadeniz Bölümü'nde kütle hareketlerinin (heyelan), İç Anadolu Bölgesi'nde ise toprak süpürülmesinin (erozyon) tarım alanları ve yerleşim birimleri üzerinde olumsuz etkileri olduğu görülmektedir. Bu iki doğa olayının oluşum mekanizmaları ve korunma yöntemleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde önemli bir paya sahip olan karstik topoğrafyanın oluşum süreçleri, litojik özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğru bir bilgidir?