Examkin

Kapasite Planlaması

117 soru

Soru 61Soru →

Orman Genel Müdürlüğü (OGM), orman yangınlarına hava araçlarıyla müdahalede kullanılmak üzere "kapsüllenmiş yangın söndürücü top" üretimi için yeni bir tesis kurmuştur. Bu tesisin üretim maliyetleri ve satış planlaması ile ilgili veriler aşağıda verilmiştir:

- Yıllık sabit maliyetler: 5.400.0005.400.000 ₺
- Birim değişken maliyet: 750750 ₺
- Kurum içi transfer (satış) fiyatı: 1.2001.200 ₺

Buna göre, söz konusu tesisin kâra geçiş (başa baş) noktasına ulaşabilmesi için elde etmesi gereken yıllık ciro (satış tutarı) aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 14.400.00014.400.000

Cevap

İşletmenin başa baş noktasındaki cirosu 14.400.00014.400.000 ₺'dir.
İşletmenin kâra geçiş noktasındaki cirosunu bulmak için öncelikle birim katkı payı (1.200−750=4501.200 - 750 = 450 ₺) hesaplanıp, sabit maliyetler bu tutara bölünerek başa baş üretim miktarı (5.400.000/450=12.0005.400.000 / 450 = 12.000 adet) bulunur. Soru, kâra geçiş miktarını değil kâra geçiş noktasındaki ciro tutarını sorduğu için bu miktar birim satış fiyatı ile çarpılır (12.000×1.200=14.400.00012.000 \times 1.200 = 14.400.000 ₺).

Adım Adım Çözüm

1
Birim katkı payını hesapla.
1.200−750=4501.200 - 750 = 450 ₺
Her bir birim satışın sabit maliyetleri karşılamaya ne kadar katkı sağladığını bulmak için satış fiyatından değişken maliyet çıkarılır.
2
Başa baş noktası üretim miktarını bul.
5.400.000/450=12.0005.400.000 / 450 = 12.000 adet
Toplam sabit maliyetlerin karşılanması için kaç adet ürün satılması gerektiğini bulmak amacıyla toplam sabit maliyet birim katkı payına bölünür.
3
Başa baş noktasındaki ciro (satış tutarı) değerini hesapla.
12.000×1.200=14.400.00012.000 \times 1.200 = 14.400.000 ₺
Soru bizden üretim miktarını değil ciroyu (satış gelirini) istediği için, bulunan miktar birim satış fiyatı ile çarpılır.

Anahtar Kavram

Başa Baş Noktası (Kâra Geçiş Noktası) Analizi

Alternatif Yöntem

Başa baş noktası cirosu miktar bulunmadan doğrudan Katkı Payı Oranı kullanılarak da hesaplanabilir. Katkı Payı Oranı = (P−VC)/P=(1.200−750)/1.200=450/1.200=0,375(P - VC) / P = (1.200 - 750) / 1.200 = 450 / 1.200 = 0,375. Başa Baş Cirosu = Toplam Sabit Maliyet / Katkı Payı Oranı = 5.400.000/0,375=14.400.0005.400.000 / 0,375 = 14.400.000 ₺.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 62Soru →

Bir Kamu İktisadi Teşebbüsüne (KİT) ait kimya fabrikasında, XX ve YY isimli iki farklı zirai gübre üretilmektedir. Üretim süreci sırasıyla Karıştırma, Reaksiyon ve Paketleme istasyonlarından geçmekte olup, tesisin haftalık çalışma süresi (kapasitesi) 24002400 dakikadır.

Ürünlerin istasyonlardaki birim işlem süreleri (dakika/adet), birim katkı payları ve haftalık piyasa talepleri aşağıdaki tabloda verilmiştir:

ÜrünKarıştırmaReaksiyonPaketlemeBirim Katkı PayıHaftalık Talep
Ürün X1010 dk3030 dk1010 dk120120 TL6060 Adet
Ürün Y1515 dk2020 dk2020 dk100100 TL8080 Adet

Fabrika yönetimi, Kısıtlar Teorisi (TOC) prensiplerini kullanarak sistemin toplam katkı payını maksimize edecek bir üretim planı oluşturmak istemektedir.

Buna göre, sistemin kısıt (darboğaz) istasyonu ve kârı maksimize eden optimum haftalık üretim miktarları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kısıt: Reaksiyon / Üretim: 2626 adet X, 8080 adet Y

Cevap

Doğru planlama; darboğazı belirleyip, kısıt dakikası başına en yüksek getiriyi sağlayan ürüne öncelik veren seçenektir. Kısıt istasyonu Reaksiyondur ve üretim 2626 adet X, 8080 adet Y şeklinde olmalıdır.
Doğru üretim planı hesaplanırken, öncelikle mevcut talebin her bir istasyonda ne kadar yük yarattığı bulunur. Reaksiyon istasyonu (34003400 dakika talep > 24002400 dakika kapasite) sistemin darboğazıdır. Kısıtlar Teorisi'ne göre kârı maksimize etmek için, ürünlerin birim katkı payları darboğazdaki işlem sürelerine bölünerek 'darboğaz birimi başına katkı payı' hesaplanır. X ürünü dakikada 44 TL (120/30120/30), Y ürünü ise dakikada 55 TL (100/20100/20) kazandırır. Bu sebeple Y ürününe öncelik verilir ve piyasa talebinin tamamı (8080 adet) üretilerek darboğazda 16001600 dakika harcanır. Kalan 800800 dakikalık kapasite ile maksimum 2626 adet (800/30800/30) X ürünü üretilir.

Adım Adım Çözüm

1
Tüm taleplerin üretilmesi durumunda istasyonların haftalık kapasite ihtiyaçlarının (yüklerinin) hesaplanması.
Karıştırma: (60×10)+(80×15)=1800(60 \times 10) + (80 \times 15) = 1800 dk.
Reaksiyon: (60×30)+(80×20)=3400(60 \times 30) + (80 \times 20) = 3400 dk.
Paketleme: (60×10)+(80×20)=2200(60 \times 10) + (80 \times 20) = 2200 dk.
Sistemin kapasite kısıtının (darboğazının) hangi aşamada olduğunu tespit etmek için.
2
Darboğaz istasyonunun ve kısıt miktarının belirlenmesi.
Mevcut kapasite 24002400 dk iken Reaksiyon istasyonunda 34003400 dk'lık talep vardır. Kapasiteyi aşan tek istasyon Reaksiyondur, dolayısıyla kısıt Reaksiyon istasyonudur.
Üretim planının, kapasitesi talebi karşılayamayan darboğaz istasyonuna göre senkronize edilmesi (TOC 3. adım) gerekir.
3
Ürünlerin kısıt istasyonundaki zaman kullanımına göre (kısıt ünitesi başına) kârlılıklarının hesaplanması.
Ürün X Kısıt Getirisi: 120120 TL / 3030 dk = 44 TL/dk.
Ürün Y Kısıt Getirisi: 100100 TL / 2020 dk = 55 TL/dk.
Kısıtlar teorisinde (Darboğaz Muhasebesi) birim katkı payı yüksek olana değil, kısıt zamanını en değerli kullanana öncelik verilir.
4
Getiri oranlarına göre üretim önceliğinin belirlenmesi ve optimum üretim miktarının hesaplanması.
Öncelik Y ürününe aittir. Y talebi tamamen karşılanır: 8080 adet ×20\times 20 dk = 16001600 dk.
Kalan kapasite: 2400−1600=8002400 - 1600 = 800 dk.
Bu süreyle X üretilir: 800800 dk / 3030 dk = 26,626,6 (Tam sayı olarak 2626 adet).
Darboğazın getirisini sömürmek (Exploit the constraint) kuralı gereği kârı maksimize eden dağılımı bulmak için.

Anahtar Kavram

Kısıtlar Teorisinde Ürün Karması Kararları (Throughput Accounting)

Alternatif Yöntem

Alternatif olarak doğrusal programlama (Lindo/Simplex) mantığıyla Z=120X+100YZ = 120X + 100Y fonksiyonunu, 10X+15Y≤240010X+15Y \leq 2400, 30X+20Y≤240030X+20Y \leq 2400, 10X+20Y≤240010X+20Y \leq 2400 kısıtları altında tam sayı (Integer) çözerek de aynı sonuca ulaşılabilir.
Tahmini Süre:2m 30s
Soru 63Soru →

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (TÜRKŞEKER), dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla tesislerinde endüstriyel boyutta sıvı şeker üretimi için yeni bir hat kuracaktır. Bu yatırım için öngörülen yıllık sabit maliyetler 18.000.000 TL18.000.000 \text{ TL}'dir. Üretilecek sıvı şekerin ton başına satış fiyatı 25.000 TL25.000 \text{ TL} olarak belirlenmiş olup, ton başına katlanılacak değişken maliyet 15.000 TL15.000 \text{ TL} olarak hesaplanmıştır.

Buna göre, TÜRKŞEKER'in bu yatırımdan kâr elde etmeye başlayabilmesi (başa baş noktasına ulaşması) için elde etmesi gereken yıllık asgari satış tutarı (ciro) aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 45.000.00045.000.000

Cevap

Doğru yanıt 45.000.00045.000.000'ı gösteren seçenektir. Başa baş ciro tutarı, başa baş miktarının birim satış fiyatıyla çarpılmasıyla bulunur.
Başa baş noktası (ciro olarak), toplam sabit maliyetlerin katkı payı oranına bölünmesiyle veya başa baş üretim miktarının birim satış fiyatı ile çarpılmasıyla bulunur. Birim katkı payı 25.000−15.000=10.000 TL25.000 - 15.000 = 10.000 \text{ TL}'dir. Başa baş üretim miktarı 18.000.000/10.000=1.800 ton18.000.000 / 10.000 = 1.800 \text{ ton} olarak hesaplanır. Ciro cinsinden başa baş noktası ise 1.800×25.000=45.000.000 TL1.800 \times 25.000 = 45.000.000 \text{ TL} olarak elde edilir.

Adım Adım Çözüm

1
Birim katkı payının hesaplanması.
25.000−15.000=10.000 TL/ton25.000 - 15.000 = 10.000 \text{ TL/ton}
Sabit maliyetleri karşılamak üzere her bir ton sıvı şeker satışından elde edilen net fonun (katkı payı) bulunması gerekir.
2
Başa baş noktası miktarının hesaplanması.
18.000.000/10.000=1.800 ton18.000.000 / 10.000 = 1.800 \text{ ton}
Toplam sabit maliyetlerin karşılanması için üretilip satılması gereken asgari ürün miktarını bulmak amacıyla sabit maliyetler birim katkı payına bölünür.
3
Başa baş satış tutarının (ciro) hesaplanması.
1.800×25.000=45.000.000 TL1.800 \times 25.000 = 45.000.000 \text{ TL}
Başa baş noktasındaki hasılatı bulmak için gerekli üretim miktarı, ton başına geçerli olan birim satış fiyatı ile çarpılır.

Anahtar Kavram

Kapasite Planlamasında Başa Baş Noktası (Ciro) Analizi
Soru 64Soru →

Ulusal düzeyde lojistik ve depolama hizmeti sunan bir işletme, uzun dönemli planlama kararı alarak dağınık haldeki beş küçük bölge deposunu kapatıp yerine tek bir devasa 'mega otomasyon merkezi' kurmuştur. İşletme yönetimi başlangıçta, büyük ölçekli teknolojilerin kullanımı ve artan işlem hacmi sayesinde parça başına depolama maliyetlerinin sürekli düşeceğini öngörmüştür. Tesis faaliyete geçip hedeflenen yüksek kapasite kullanım oranlarına ulaştığında ilk etapta birim maliyetler azalmıştır. Ancak bir süre sonra, işlem hacmi büyümeye devam etmesine rağmen; departmanlar arası iletişim kopuklukları, karar alma süreçlerinin yavaşlaması ve orta kademe yönetici sayısındaki aşırı artış nedeniyle ortalama birim maliyetler beklenmedik şekilde yukarı yönlü bir eğilim göstermeye başlamıştır.

Bu senaryoda işletmenin birim maliyetlerinde sonradan gözlemlenen artışın temel nedeni ve üretim yönetimi literatüründeki kavramsal karşılığı aşağıdakilerin hangisinde en doğru biçimde ifade edilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: İşletme hacminin aşırı büyümesiyle ortaya çıkan yönetimsel koordinasyon güçlükleri ve hantallaşma kaynaklı ölçek eksi ekonomileri

Cevap

İşletme hacminin aşırı büyümesiyle ortaya çıkan yönetimsel koordinasyon güçlükleri ve hantallaşma kaynaklı ölçek eksi ekonomileri
Doğru yanıt, bir işletme kapasitesini ve ölçeğini çok fazla büyüttüğünde, teknik avantajlara rağmen yönetim katmanlarının artması, iletişim hatlarının uzaması ve koordinasyonun zorlaşması sebebiyle birim maliyetlerin artmaya başlaması durumunu tanımlamaktadır. Uzun Dönem Ortalama Maliyet (LRAC) eğrisinin U şeklinde olmasının ve sağ kolunun yukarı kalkmasının en temel nedeni bu yönetimsel hantallaşmadır (ölçek eksi ekonomileri).

Adım Adım Çözüm

1
Senaryodaki maliyet değişim eğilimini analiz etme
Başlangıçta birim maliyetler düşmüş (ölçek ekonomileri), ancak daha sonra üretim hacmi artmasına rağmen maliyetler yükselmeye başlamıştır.
Uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin (LRAC) yönünü belirlemek için.
2
Maliyet artışının kök nedenlerini tespit etme
Maliyet artışının iletişim kopuklukları, karar alma yavaşlığı ve yönetici sayısındaki artıştan kaynaklandığı belirlenmiştir.
Sorunun kısa dönemli kapasite sıkışması mı yoksa uzun dönemli yapısal bir büyüme sorunu mu olduğunu ayrıştırmak için.
3
Bulguları kavramsal literatür ile eşleştirme
Tesis ölçeğinin büyümesine bağlı olarak yönetimsel denetim ve koordinasyon zorluklarının ortalama maliyetleri artırması 'ölçek eksi ekonomileri' (diseconomies of scale) kavramıyla açıklanır.
Soru kökündeki durumu üretim yönetimi terminolojisine doğru şekilde tercüme etmek için.

Anahtar Kavram

Ölçek eksi ekonomilerinin, optimum ölçek aşıldıktan sonra ağırlıklı olarak yönetimsel hantallaşma ve koordinasyon zorlukları sebebiyle uzun dönem ortalama maliyetleri artırması.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 65Soru →

Devlet Malzeme Ofisi'ne bağlı bir üretim tesisinde, işletme yöneticileri gelecekteki üretim hedeflerini belirlemek amacıyla tesisin donanım olanaklarını analiz etmektedir. Bu analizde, makinelerin teknik özelliklerine ve mühendislik verilerine dayanılarak; çalışma süresi boyunca hiçbir makine arızası, planlı bakım, personel molası, elektrik kesintisi veya hammadde gecikmesi yaşanmayacağı varsayılmıştır. Başka bir ifadeyle, sistemin kesintisiz ve tamamen kusursuz çalıştığı ideal koşullar altında üretebileceği en üst miktar hesaplanmıştır.

İşletmelerin makine ve teçhizat açısından fiziksel sınırlarını gösteren ve hiçbir pay (tolerans) bırakılmadığı için olağan çalışma koşullarında ulaşılması pratik olarak imkânsız olan bu kapasite türü aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Teorik kapasite

Cevap

Doğru cevap, hiçbir kesintinin dikkate alınmadığı en üst sınırı ifade eden 'Teorik kapasite' kavramıdır.
Parçada açıklanan 'hiçbir arıza, bakım, mola yaşanmayacağı varsayımı' ve 'ulaşılması pratik olarak imkânsız olan üst sınır', literatürde Teorik (Maksimum) Kapasite olarak tanımlanır. Bu kapasite sadece makine veya donanımın tasarımında belirtilen teknik potansiyeli gösterir.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda verilen koşulların analiz edilmesi.
Senaryoda hiçbir arıza, mola veya gecikmenin yaşanmadığı ve tamamen ideal çalışma koşullarının varsayıldığı görülmektedir.
Kapasite türünü belirlemek için varsayımların ve kısıtların ne ölçüde hesaba katıldığını anlamak gerekir.
2
Kapasite kavramlarının eşleştirilmesi.
Kesintilerin dışarıda bırakıldığı ve sadece makine yeteneklerinin baz alındığı kapasite türü tespit edilir.
Teorik (maksimum) kapasite, tanımı gereği maksimum performansla ve kayıpsız çalışmayı öngörür.

Anahtar Kavram

Teorik, Pratik, Normal ve Fiili Kapasite Ayrımları
Tahmini Süre:45s
Soru 66Soru →

Bir mobilya atölyesinde, makinelerin teknik özelliklerine göre hiçbir duruş veya arıza olmadan ulaşılabilecek teorik kapasite aylık 10.00010.000 adet olarak belirlenmiştir. Ancak işçi molaları, rutin makine bakımları ve olağan beklemeler dikkate alındığında ulaşılabilecek normal (pratik) kapasite aylık 5.0005.000 adet olarak hesaplanmıştır. Atölye, söz konusu ayda 4.0004.000 adet üretim gerçekleştirmiştir.

Buna göre, bu mobilya atölyesinin kapasite kullanım oranı yüzde kaçtır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 8080

Cevap

Doğru değer %80'dir. Kapasite kullanım oranı, gerçekleşen üretimin normal (pratik) kapasiteye bölünmesiyle hesaplanır.
Kapasite kullanım oranı (KKO), bir işletmenin fiili olarak ulaştığı üretim miktarının, olağan koşullar altında erişebileceği pratik kapasiteye (normal kapasiteye) oranıdır. Formül gereği KKO = (Gerçekleşen Üretim / Normal Kapasite) \times 100 şeklinde hesaplanmalıdır. Soru kökünde gerçekleşen üretim 4.0004.000, normal kapasite 5.0005.000 adet olarak verilmiştir. (4.000/5.0004.000 / 5.000) \times 100 = %80 sonucu doğru değerdir.

Adım Adım Çözüm

1
Kapasite ve üretim değerlerinin metinden tespit edilmesi
Teorik kapasite = 10.00010.000, Normal kapasite = 5.0005.000, Gerçekleşen üretim = 4.0004.000
Hangi kapasite türünün formüle dahil edileceğini netleştirmek
2
Kapasite kullanım oranı formülünün belirlenmesi
Formül: (Gerçekleşen Üretim / Normal Kapasite) \times 100
Kapasite kullanım oranı, gerçek üretimin işletmenin reel şartlardaki uygulanabilir kapasitesine (normal kapasiteye) oranını ifade eder
3
Değerlerin formülde yerine konulması ve hesaplanması
(4.000/5.0004.000 / 5.000) \times 100 = 80
İşletmenin normal şartlarda kullanabildiği kapasite yüzdesini hesaplamak

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı Hesaplaması
Soru 67Soru →

Bir üretim işletmesinin teorik (tasarım) kapasitesi aylık 20.000 birimdir. İşletme yönetimi; planlı makine bakımları, personel dinlenme süreleri ve üretim hazırlık aşamalarını dikkate alarak efektif (pratik) kapasiteyi aylık 16.000 birim olarak belirlemiştir. İlgili ayda toplam 4.000 işçilik saati kullanılarak 12.000 birim fiili üretim gerçekleştirilmiştir.

Buna göre, işletmenin üretim etkinlik (efficiency) oranı ve işgücü verimliliği aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %75 ve 3 birim/saat

Cevap

İşletmenin üretim etkinlik oranı %75 ve işgücü verimliliği 3 birim/saat değerlerini içeren seçenektir.
Üretim yönetiminde etkinlik (efficiency) oranı, gerçekleşen fiili üretimin efektif (pratik) kapasiteye oranlanmasıyla bulunur (12.000/16.000=%7512.000 / 16.000 = \%75). İşgücü verimliliği ise üretilen çıktı miktarının harcanan girdi miktarına bölünmesiyle elde edilir (12.000/4.000=312.000 / 4.000 = 3 birim/saat). Bu hesaplamaların her ikisinin de doğru verildiği seçenek %75 ve 3 birim/saat seçeneğidir.

Adım Adım Çözüm

1
Üretim etkinlik (efficiency) oranını hesaplayınız.
Etkinlik Oranı=Fiili U¨retimEfektif Kapasite=12.00016.000=0,75 (%75)\text{Etkinlik Oranı} = \frac{\text{Fiili Üretim}}{\text{Efektif Kapasite}} = \frac{12.000}{16.000} = 0,75 \ (\%75)
Etkinlik, fiili (gerçekleşen) üretimin, işletmenin ulaşabileceği gerçekçi maksimum miktar olan efektif (pratik) kapasiteye kıyasla ne kadar başarılı olduğunu ölçer.
2
İşgücü verimliliğini hesaplayınız.
I˙s¸gu¨cu¨ Verimlilig˘i=C¸ıktı MiktarıGirdi Miktarı=12.0004.000=3 birim/saat\text{İşgücü Verimliliği} = \frac{\text{Çıktı Miktarı}}{\text{Girdi Miktarı}} = \frac{12.000}{4.000} = 3 \text{ birim/saat}
Verimlilik (productivity), kullanılan her bir birim kaynak (bu örnekte işçilik saati) başına elde edilen üretim miktarını gösterir.

Anahtar Kavram

Üretim sistemlerinde kapasite kullanım oranları ve verimlilik hesaplamaları
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 68Soru →

Bir metal parça üretim tesisindeki CNC işleme merkezinin ideal koşullardaki maksimum üretim yeteneği (teorik kapasite) aylık 5.0005.000 birim olarak belirlenmiştir. Ancak makinenin planlı bakım süreleri, takım değiştirme işlemleri ve yasal personel molaları dikkate alındığında tesisin standart çalışma koşullarındaki normal kapasitesi (pratik kapasite) aylık 4.0004.000 birimdir.

İlgili ayda bu CNC işleme merkezinde toplam 400400 saatlik fiili makine çalışması yapılmış ve toplam 3.2003.200 birim sağlam parça üretilmiştir.

Buna göre, bu CNC işleme merkezinin ilgili aydaki kapasite kullanım oranı ve saatlik makine verimliliği sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %80\%80 ve 88 birim/saat

Cevap

Kapasite kullanım oranı %80\%80 ve saatlik makine verimliliği 88 birim/saat olarak hesaplanır.
Kapasite kullanım oranı, gerçekleşen fiili üretimin (3.2003.200 birim), ulaşılabilir olan pratik kapasiteye (4.0004.000 birim) bölünmesiyle bulunur (%80\%80). Verimlilik ise toplam fiili çıktının (3.2003.200 birim), kullanılan toplam girdiye (400400 saat) oranlanmasıyla hesaplanır (88 birim/saat).

Adım Adım Çözüm

1
Kapasite kullanım oranını hesaplamak için gerçekleşen üretim miktarını pratik (normal) kapasiteye bölünüz.
Kapasite Kullan\im Oran\im\i=3.2004.000=0,80⇒%80Kapasite\ Kullan\im\ Oran\im\i = \frac{3.200}{4.000} = 0,80 \Rightarrow \%80
Kapasite kullanım oranı, işletmenin ulaşılabilir gerçekçi kapasitesinin (pratik kapasite) ne kadarını fiilen kullandığını gösterir.
2
Saatlik makine verimliliğini (kısmi verimlilik) bulmak için gerçekleşen üretim miktarını toplam fiili makine çalışma süresine bölünüz.
Verimlilik=3.200400=8Verimlilik = \frac{3.200}{400} = 8 birim/saat
Verimlilik genel olarak çıktı miktarının girdi miktarına oranıdır. Burada çıktı fiili üretim, girdi ise harcanan makine çalışma saatidir.

Anahtar Kavram

Kapasite kullanım oranı ve sistem verimliliği hesaplamaları
Soru 69Soru →

Bir seramik üretim tesisinin ideal koşullar altında ulaşabileceği maksimum üretim miktarı (tasarım kapasitesi) günlük 800800 palet olarak belirlenmiştir. İşletmede planlı makine bakımları, vardiya değişimleri ve personel dinlenme süreleri gibi olağan gecikmeler dikkate alındığında pratik (efektif) kapasite günlük 700700 palet olmaktadır. Belirli bir iş gününde tesiste toplam 112112 işçilik-saati harcanarak 560560 palet üretim gerçekleştirilmiştir.

Buna göre, işletmenin kapasite kullanım oranı ve saatlik işgücü verimliliği sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %70\%70 ve 55 palet/saat

Cevap

İşletmenin kapasite kullanım oranı %70\%70, işgücü verimliliği ise saatte 55 palettir.
Kapasite kullanım oranı formülü Fiili KapasiteTeorik Kapasite\frac{\text{Fiili Kapasite}}{\text{Teorik Kapasite}} şeklindedir. Buna göre 560/800=%70560 / 800 = \%70 bulunur. İşgücü verimliliği ise Toplam C¸ıktıToplam Girdi\frac{\text{Toplam Çıktı}}{\text{Toplam Girdi}} formülünden 560/112=5560 / 112 = 5 palet/saat olarak hesaplanır. Dolayısıyla doğru değerler sırasıyla %70\%70 ve 55'tir.

Adım Adım Çözüm

1
Kapasite Kullanım Oranını Hesaplama
KKO=560800=0,70⇒%70\text{KKO} = \frac{560}{800} = 0,70 \Rightarrow \%70
Kapasite kullanım oranı, gerçekleşen fiili üretimin işletmenin teorik (tasarım) kapasitesine bölünmesiyle bulunur.
2
İşgücü Verimliliğini Hesaplama
Verimlilik=560112=5 palet/saat\text{Verimlilik} = \frac{560}{112} = 5 \text{ palet/saat}
Verimlilik, elde edilen toplam çıktının (üretim miktarı) bu çıktıyı elde etmek için kullanılan toplam girdiye (işçilik-saati) bölünmesiyle bulunur.

Anahtar Kavram

Kapasite kullanım oranı işletmenin ulaştığı fiili üretimin teorik kapasiteye oranıdır; verimlilik ise birim girdi başına düşen çıktı miktarını ifade eder.
Soru 70Soru →

Bir kamu iktisadi teşebbüsü (KİT), yeni kuracağı bir tesiste üreteceği her bir mamulü 500 TL500\text{ TL}'den piyasaya sunmayı planlamaktadır. Bu tesisin yıllık maksimum üretim kapasitesi 10.000 adet10.000\text{ adet} olup, kuruluş ve işletme sürecinde katlanılacak yıllık sabit maliyetlerin toplamı 1.000.000 TL1.000.000\text{ TL} olarak öngörülmektedir. Mamulün birim değişken maliyeti ise 300 TL300\text{ TL}'dir.

Buna göre, işletmenin kâra geçebilmesi (zarar etmemesi) için ulaşması gereken yıllık başa baş satış tutarı (ciro) kaç TL olmalıdır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: 2.500.0002.500.000

Cevap

İşletmenin kâra geçebilmesi için ulaşması gereken başa baş satış tutarı 2.500.000 TL2.500.000\text{ TL} olmalıdır.
İşletmenin kâra geçebilmesi için toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu Başa Baş Noktasının (BBN) bulunması gerekir. İlk adımda birim katkı payı (Fiyat−Birim Deg˘is\cken MaliyetFiyat - Birim\ Değişken\ Maliyet) hesaplanmalıdır: 500−300=200 TL500 - 300 = 200\text{ TL}. İkinci adımda, 1.000.000 TL1.000.000\text{ TL} toplam sabit maliyetin karşılanması için gereken başa baş üretim miktarı 1.000.000/200=5.000 adet1.000.000 / 200 = 5.000\text{ adet} olarak bulunur. Soruda miktar değil, hedeflenen 'satış tutarı (ciro)' sorulduğu için bu miktar birim satış fiyatı ile çarpılır: 5.000×500=2.500.000 TL5.000 \times 500 = 2.500.000\text{ TL} elde edilir.

Adım Adım Çözüm

1
Birim katkı payını hesaplama
500−300=200 TL500 - 300 = 200\text{ TL}
Sabit maliyetleri karşılayacak olan, ürün başına elde edilen net katkıyı (satış fiyatı eksi değişken maliyet) bulmak.
2
Başa baş noktasındaki üretim miktarını hesaplama
1.000.000/200=5.000 adet1.000.000 / 200 = 5.000\text{ adet}
Toplam sabit maliyetlerin tam olarak kaç adet ürün satılarak karşılanacağını belirlemek.
3
Başa baş satış tutarını (ciro) bulma
5.000×500=2.500.000 TL5.000 \times 500 = 2.500.000\text{ TL}
Hesaplanan üretim miktarını ürünün piyasa satış fiyatıyla çarparak parasal karşılığı olan hedef ciroya ulaşmak.

Anahtar Kavram

Başa Baş Noktası (Maliyet-Hacim-Kâr) Analizi
Soru 71Soru →

Bir kamu kurumunda belge onay süreci dört ardışık işlemden oluşmaktadır. İşlemlerin birim başına standart işlem süreleri aşağıdaki tabloda verilmiştir:

İşlem Sırasıİşlem AdıStandart Süre (Dakika/Adet)
IVeri Girişi33
IIBiyometrik Doğrulama55
IIIBaskı ve Laminasyon44
IVKalite Kontrol ve Teslimat22

Kısıtlar Teorisi'ne (Theory of Constraints) göre, bu sürecin darboğazı olan işlem ve sistemin saatlik maksimum üretim kapasitesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: II. İşlem - 1212 adet/saat

Cevap

Sürecin darboğazı işlem süresi en uzun olan II. İşlemdir ve sistemin saatlik kapasitesi darboğaza eşit olan 12 adet/saattir.
Kısıtlar Teorisine (Theory of Constraints) göre bir sistemin kapasitesini, o sistemin en yavaş parçası olan darboğaz belirler (Identify the constraint). Tablodaki işlem süreleri incelendiğinde, en uzun süren işlemin 55 dakika ile II. İşlem (Biyometrik Doğrulama) olduğu görülür. Bir saat (6060 dakika) içinde II. İşlem en fazla 60/5=1260 / 5 = 12 adet ürün işleyebilir. Sistemin hızı kısıta senkronize olmak (Subordinate) zorundadır. Bu nedenle sistemin saatlik kapasitesi 1212 adet/saattir.

Adım Adım Çözüm

1
İşlem sürelerini saatlik kapasiteye dönüştürme
I. İşlem: 2020, II. İşlem: 1212, III. İşlem: 1515, IV. İşlem: 3030 adet/saat
Her bir istasyonun 11 saatte (6060 dakika) üretebileceği maksimum miktarı bulmak için 6060 değeri birim süreye bölünür.
2
Darboğaz (Kısıt) istasyonunu belirleme
Darboğaz II. İşlemdir (1212 adet/saat).
Kısıtlar Teorisi'nin ilk adımına (Kısıtı Belirle - Identify) göre, kapasitesi en düşük olan (veya birim işlem süresi en uzun olan) istasyon sistemin darboğazıdır.
3
Sistem kapasitesini darboğaza göre eşitleme
Sistemin saatlik kapasitesi 1212 adettir.
Ardışık üretim sistemlerinde tüm sistemin hızı, en yavaş istasyonun hızına eşittir. Bu, teorideki 'Sistemi kısıta göre senkronize etme (Subordinate)' ilkesidir.

Anahtar Kavram

Kısıtlar Teorisi ve Darboğaz Analizi
Soru 72Soru →

Bir otomotiv yan sanayi işletmesinde, plastik enjeksiyon makinesinin hiçbir kesinti veya duruş olmadan ulaşabileceği maksimum üretim miktarı haftalık 10.00010.000 parça olarak belirlenmiştir. Ancak makinenin planlı bakımları, kalıp değişim süreleri ve olağan personel molaları dikkate alındığında, ulaşılabilir normal (pratik) kapasitesi haftalık 8.0008.000 parçadır.

İlgili haftada yaşanan geçici bir hammadde tedarik sorunu nedeniyle fiili olarak 6.4006.400 parça üretim gerçekleştirilebilmiştir. Bu üretim miktarını elde etmek için ilgili haftada toplam 160160 işçilik saati harcanmıştır.

Buna göre, işletmenin bu haftadaki kapasite kullanım oranı ve işgücü verimliliği aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %80\%80 ve 4040 parça/saat

Cevap

İşletmenin kapasite kullanım oranı %80\%80 ve işgücü verimliliği 4040 parça/saat olarak hesaplanmalıdır.
Doğru hesaplama için kavramların tanımlarına dikkat edilmelidir. İşletmenin kapasite kullanım oranı, gerçekleşen (fiili) üretimin işletmenin ulaşılabilir olan pratik (normal) kapasitesine oranlanmasıyla (6.400/8.000=%806.400 / 8.000 = \%80) bulunur. İşgücü verimliliği ise, elde edilen nihai somut çıktının (fiili üretim), bunu elde etmek için harcanan kaynak miktarına (işçilik saati) bölünmesiyle (6.400/160=406.400 / 160 = 40 parça/saat) elde edilir.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda verilen kapasite, üretim ve girdi değerlerini ayrıştır.
Teorik Kapasite = 10.000, Pratik (Normal) Kapasite = 8.000, Fiili (Gerçekleşen) Üretim = 6.400, Harcanan Girdi (İşçilik Saati) = 160
Hesaplamalarda kullanılacak doğru verileri tespit etmek ve hata yapmamak için.
2
Kapasite kullanım oranını (çalışma derecesi) hesapla.
Kapasite Kullanım Oranı = (Fiili Üretim / Pratik Kapasite) x 100 = (6.400 / 8.000) x 100 = %80
Kapasite kullanım oranı, işletmenin gerçekten ulaşılabilir olan kapasitesinin (pratik kapasite) ne kadarını kullanabildiğini gösterir.
3
İşgücü verimliliğini hesapla.
İşgücü Verimliliği = Fiili Üretim (Çıktı) / İşçilik Saati (Girdi) = 6.400 / 160 = 40 parça/saat
Verimlilik, her zaman işletmenin elde ettiği gerçek (fiili) çıktının bu çıktıyı elde etmek için harcanan girdiye oranlanmasıyla hesaplanır.

Anahtar Kavram

Üretim sistemlerinde kapasite türlerinin (teorik, pratik, fiili) ayırt edilmesi ve doğru performans göstergelerinin (kapasite kullanım oranı ve verimlilik) hesaplanması.
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 73Soru →

Bir endüstriyel ambalaj işletmesi, ürettiği karton koliler için aylık üretim performansını değerlendirmektedir. Tesisin üretim planlama departmanından elde edilen veriler şu şekildedir:

- İdeal koşullarda, hiçbir kesinti veya gecikme yaşanmadan ulaşılabilecek maksimum üretim miktarı: 30.00030.000 koli
- Planlı bakımlar, işçi molaları, vardiya değişimleri ve makine hazırlık süreleri düşüldükten sonra ulaşılması beklenen üretim miktarı: 24.00024.000 koli
- İlgili ay sonunda gerçekleşen (fiili) üretim miktarı: 18.00018.000 koli
- Bu fiili üretimi gerçekleştirmek için ay boyunca harcanan toplam işçilik süresi: 1.2001.200 saat

Verilen bilgilere göre, işletmenin pratik (efektif) kapasite kullanım oranı ve işgücü verimliliği sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Kapasite Kullanım Oranı: %75\%75 | İşgücü Verimliliği: 1515 koli/saat

Cevap

İşletmenin pratik kapasite kullanım oranı %75 ve işgücü verimliliği 15 koli/saat olarak hesaplanır.
Pratik kapasite kullanım oranı (sistem etkinliği), gerçekleşen fiili üretimin işletmenin normal (pratik) kapasitesine bölünmesiyle bulunur (18.000 / 24.000 = %75). İşgücü verimliliği ise elde edilen fiili çıktının harcanan işgücü saatine oranlanmasıdır (18.000 / 1.200 = 15 koli/saat). Bu nedenle her iki değerin doğru hesaplandığı seçenek doğru cevaptır.

Adım Adım Çözüm

1
Pratik (efektif) kapasite kullanım oranı formülünü belirle ve değerleri yerine koy.
Pratik KKO = Fiili U¨retimPratik Kapasite\frac{Fiili \ Üretim}{Pratik \ Kapasite} formülünden 18.00024.000=0,75\frac{18.000}{24.000} = 0,75 bulunur.
Pratik kapasite kullanım oranı, işletmenin gerçekten ulaşmayı beklediği kullanılabilir kapasitenin ne kadarını değerlendirebildiğini gösterir.
2
Elde edilen ondalık değeri yüzde cinsinden ifade et.
0,75×100=%750,75 \times 100 = \%75 kapasite kullanım oranı.
Kapasite kullanım oranları literatürde ve sınavlarda standart olarak yüzdelik dilimle ifade edilir.
3
İşgücü verimliliği formülünü belirle ve eldeki verilerle hesapla.
İşgücü Verimliliği = Toplam C\cıktı(Fiili U¨retim)Toplam Girdi(I˙s\cc\cilik Saati)\frac{Toplam \ Çıktı (Fiili \ Üretim)}{Toplam \ Girdi (İşçilik \ Saati)} formülünden 18.0001.200=15\frac{18.000}{1.200} = 15 koli/saat bulunur.
Verimlilik, kullanılan birim girdi (işçilik saati) başına elde edilen gerçek çıktıyı (koli) ölçer.

Anahtar Kavram

Kapasite Türleri, Kapasite Kullanım Oranı (Etkinlik) ve Verimlilik
Soru 74Soru →

Bir beyaz eşya üreticisi, mevcut tesisinde tam kapasiteyle çalışmasına rağmen pazardaki artan talebi karşılamakta zorlanmaktadır. Yönetim kurulu, artan siparişlere yanıt verebilmek için geçici çözümler (ek vardiya, mesai vb.) üretmek yerine, ileri otomasyon sistemleriyle donatılmış ve mevcut fabrikanın üç katı üretim hacmine sahip yeni bir entegre tesis inşa etme kararı almıştır. Yeni tesis faaliyete geçip hedeflenen üretim hacmine ulaşıldığında; hammadde alımlarında elde edilen yüksek miktar iskontoları, yönetsel ve işgücü bazlı uzmanlaşma ile gelişmiş teknoloji kullanımının bir sonucu olarak, ürün başına düşen uzun dönem ortalama maliyetlerin önceki fabrikaya kıyasla belirgin şekilde azaldığı tespit edilmiştir.

Buna göre, işletmenin üretim tesisinin ölçeğini büyütmesi sonucunda birim maliyetlerinde sağladığı bu avantaj, aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ölçek ekonomileri

Cevap

Doğru yanıt, tesis ölçeğinin büyümesiyle birim maliyetlerin düşmesini ifade eden ölçek ekonomileridir.
Doğru seçenek, üretimde uzun dönemli kapasite artışının getirdiği yapısal avantajları ifade eder. İşletmenin tüm üretim sistemini büyüterek daha ileri teknoloji kullanması, işbölümünü artırması ve tedarik zincirinde hacim avantajı sağlaması, uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin (UDOM) azalan kısmında yer aldığını ve bu durumun ölçek ekonomileri yarattığını gösterir.

Adım Adım Çözüm

1
Senaryodaki değişimin niteliğini (kısa dönem vs. uzun dönem) analiz etme.
İşletmenin mevcut tesiste kapasite kullanımını artırmak yerine üç katı büyüklüğünde yepyeni bir tesis kurduğu belirlenmiştir.
Kapasite kararlarında, mevcut yapının mı kullanıldığı yoksa yeni yatırım mı yapıldığı kavramsal ayrım için kritiktir.
2
Bu değişimin maliyetlere olan etkisini belirleme.
Tesis ölçeğinin büyümesi, otomasyon ve miktar iskontoları sayesinde ürün başına düşen uzun dönem ortalama maliyetleri (UDOM) azaltmıştır.
Maliyetlerdeki bu azalışın nedeninin üretim hacmindeki yapısal genişleme olduğu teyit edilmelidir.
3
Tespit edilen durumu uygun üretim yönetimi kavramıyla eşleştirme.
Uzun dönemde kapasite büyümesiyle ortalama maliyetlerin azalması durumu 'ölçek ekonomileri' olarak tanımlanır.
Literatürde ölçek büyüklüğünün getirdiği maliyet avantajları doğrudan bu kavramla açıklanmaktadır.

Anahtar Kavram

Ölçek Ekonomileri (Economies of Scale)
Tahmini Süre:1m 0s
Soru 75Soru →

Ulusal çapta faaliyet gösteren bir ambalaj firması, pazar payını artırmak amacıyla beş yıl içinde tesis büyüklüğünü ve makine parkurunu kademeli olarak üç katına çıkarmıştır. İlk yatırımlarda birim üretim maliyetlerinde belirgin bir düşüş gözlemlenirken, son yapılan devasa tesis genişletmesi sonrasında uzun dönem ortalama birim maliyetlerin sürekli bir artış eğilimine girdiği tespit edilmiştir. Yapılan durum değerlendirmesinde bu maliyet artışının; hammadde fiyatlarındaki değişimden değil, aşırı büyüyen organizasyon yapısı içindeki iletişim kopuklukları, karar alma süreçlerinin hantallaşması ve yönetimsel koordinasyon zorluklarından kaynaklandığı anlaşılmıştır.

Üretim yönetimi teorisi kapsamında, firmanın uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin "U" biçiminin sağ tarafında yer almasına neden olan bu durum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Ölçek eksi ekonomileri

Cevap

İşletmenin tesis ölçeğini sürekli büyütmesi sonucunda, yönetimsel koordinasyon zorlukları ve iletişim kopuklukları nedeniyle uzun dönem ortalama maliyetlerinin artmaya başlaması 'ölçek eksi ekonomileri' kavramıyla ifade edilir.
İşletmeler uzun dönemde tesis büyüklüğü dâhil tüm üretim faktörlerini değiştirebilirler. Ölçek büyüdükçe başlangıçta işbölümü, uzmanlaşma ve teknolojik avantajlar sayesinde birim maliyetler düşer (ölçek ekonomileri). Ancak büyüme belirli bir kritik eşiği (minimum etkin ölçek) aştığında; organizasyon yapısı karmaşıklaşır, departmanlar arası iletişim kopuklukları başlar ve yönetsel koordinasyon zorlaşır. Bu hantallaşma, uzun dönem ortalama maliyetlerin (LRAC) tekrar yükselişe geçmesine neden olur. Eğrinin 'U' biçiminin sağ tarafındaki bu yükseliş evresine 'ölçek eksi ekonomileri' veya 'negatif ölçek getirisi' adı verilir.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda verilen maliyet artışının temel nedenini analiz etme
Maliyet artışının kısa dönemli dalgalanmalardan veya kapasite kullanımından değil, tesisin aşırı büyümesi ve buna bağlı gelişen yönetimsel/organizasyonel hantallıktan kaynaklandığı tespit edilir.
Kullanılacak üretim yönetimi kavramını, sorunun zaman ufkuna (uzun dönem) ve kaynağına (tesis büyüklüğü) göre belirlemek gerekir.
2
Durumu Uzun Dönem Ortalama Maliyet (LRAC) eğrisiyle ilişkilendirme
Tesis büyüdükçe maliyetlerin düşmesi 'ölçek ekonomileri'ni (eğrinin sol tarafı), aşırı büyüme sonucu maliyetlerin tekrar artması ise 'ölçek eksi ekonomileri'ni (eğrinin sağ tarafı) temsil eder.
Sorudaki 'U biçiminin sağ tarafında yer almasına neden olan durum' ifadesi doğrudan bu teorik kavrama işaret etmektedir.

Anahtar Kavram

Ölçek Eksi Ekonomileri (Negatif Ölçek Getirisi)
Soru 76Soru →

Bir büyükşehir belediyesine bağlı entegre ekmek üretim tesisinin makine parkuru, hiçbir duruş ve aksama olmadan yedi gün yirmi dört saat çalıştırıldığında aylık 150.000150.000 adet somun ekmek üretebilecek şekilde tasarlanmıştır. Ancak, planlı periyodik bakımlar, personel molaları ve vardiya değişim süreleri dikkate alındığında tesisin aylık ulaşabileceği en yüksek üretim miktarı 120.000120.000 adet olarak hesaplanmıştır. Geçtiğimiz nisan ayında yaşanan un tedariki gecikmeleri ve beklenmeyen makine arızaları sebebiyle tesiste fiilen 90.00090.000 adet somun ekmek üretilebilmiştir.

Buna göre, bu üretim tesisinin ilgili aydaki kapasite kullanım oranı ve etkinlik (sistem verimliliği) yüzdeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %60 ve %75

Cevap

Doğru değerler sırasıyla %60 ve %75'tir.
Kapasite kullanım oranı formülü, fiili üretimin teorik (tasarım) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (90.000/150.000=%6090.000 / 150.000 = \%60). Etkinlik (sistem verimliliği) ise fiili üretimin pratik (efektif) kapasiteye bölünmesiyle elde edilir (90.000/120.000=%7590.000 / 120.000 = \%75). Bu iki oran sırasıyla %60 ve %75'tir.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki verilere göre kapasite türlerini tanımla.
Teorik (Tasarım) Kapasite = 150.000 adet, Pratik (Efektif) Kapasite = 120.000 adet, Gerçekleşen (Fiili) Üretim = 90.000 adet.
Hesaplamalarda kullanılacak doğru baz değerleri belirlemek için tanımların doğru eşleştirilmesi gerekir.
2
Kapasite kullanım oranını hesapla.
Kapasite Kullanım Oranı = Gerçekleşen Üretim / Teorik Kapasite = 90.000 / 150.000 = 0,60 (%60).
Kapasite kullanım oranı, işletmenin başlangıçtaki tasarım kapasitesinin ne kadarını fiilen kullanabildiğini gösterir.
3
Etkinlik (sistem verimliliği) oranını hesapla.
Etkinlik = Gerçekleşen Üretim / Pratik Kapasite = 90.000 / 120.000 = 0,75 (%75).
Etkinlik, beklentilere (duruşlar sonrası pratik hedeflere) göre ne ölçüde başarılı olunduğunu gösterir.

Anahtar Kavram

Kapasite Kullanım Oranı ve Etkinlik
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 77Soru →

Büyüyen bir pazarda faaliyet gösteren bir ambalaj üreticisi, yapılan sektörel analizler sonucunda önümüzdeki on yıl boyunca ürünlerine olan talebin istikrarlı ve kalıcı bir şekilde artacağını öngörmektedir. İşletme yönetimi, pazardaki rekabet avantajını korumak ve bu kalıcı talebe cevap verebilmek amacıyla stratejik bir adım atmak istemektedir.

Buna göre, işletmenin alacağı aşağıdaki kararlardan hangisi üretim yönetiminde "uzun dönemli kapasite kararları" kapsamında değerlendirilir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yeni bir üretim tesisi inşa etmek ve ilave makine yatırımı yapmak

Cevap

Yeni bir üretim tesisi inşa etmek ve ilave makine yatırımı yapmak
Üretim yönetiminde uzun dönemli kapasite kararları; genellikle 1 yıldan uzun süreli (çoğunlukla 3-5 yıl ve üzeri) kalıcı talepleri karşılamak üzere alınan, işletmenin fiziksel donanımını ve ölçeğini değiştiren, yüksek sermaye gerektiren stratejik kararlardır. Yeni bir tesis binası inşa etmek ve makine parkurunu genişletmek, var olan yapısal kapasite sınırlarını kalıcı olarak yukarı çektiği için temel bir uzun dönemli kapasite kararıdır. Diğer eylemler ise eldeki tesisin çalışma temposunu değiştiren kısa ve orta vadeli taktiklerdir.

Adım Adım Çözüm

1
Soruda vurgulanan 'on yıllık', 'kalıcı artış' ve 'stratejik' kavramları analiz edilir.
Alınacak kararın geçici bir dalgalanmaya değil, yapısal ve uzun ufuklu bir değişime yönelik olması gerektiği belirlenir.
Kapasite kararları etki sürelerine göre kısa, orta ve uzun dönemli olarak sınıflandırılır.
2
Seçeneklerde sunulan yönetsel eylemlerin zaman ufku ve yapısal değişim (sabit yatırım) boyutu değerlendirilir.
Vardiya artırma, taşeron kullanma ve bakım erteleme gibi uygulamaların mevcut yapıyı değiştirmeyen kısa/orta vadeli kararlar olduğu; yeni tesis kurmanın ise uzun vadeli, sabit yatırımlı bir karar olduğu tespit edilir.
Uzun dönemli kapasite kararları makine, bina ve donanım gibi fiziksel büyüklükleri kalıcı olarak değiştiren kararlardır.

Anahtar Kavram

Uzun Dönemli Kapasite Planlaması ve Kapasite Kararlarının Sınıflandırılması
Soru 78Soru →

Kamu enerji altyapısı için akıllı sayaç üreten bir kamu iştirakinde, makine parkurunun hiçbir duruş, arıza veya bakım olmaksızın 365 gün tam zamanlı çalışması varsayımına dayanan tasarım kapasitesi yıllık 1.000.0001.000.000 adet olarak belirlenmiştir.

Ancak fabrika yönetimi; planlı makine bakımları, yasal personel dinlenme süreleri ve kalite kontrol testleri için gereken zamanı dikkate alarak sistemin olağan koşullardaki efektif (pratik) kapasitesini yıllık 800.000800.000 adet olarak hesaplamıştır.

İlgili faaliyet dönemi sonunda, küresel mikroçip tedarikinde yaşanan aksaklıklar ve beklenmeyen talep dalgalanmaları sebebiyle fabrikada fiilen 560.000560.000 adet akıllı sayaç üretildiği raporlanmıştır.

Buna göre, işletmenin ilgili döneme ait Kapasite Kullanım Oranı ve Verimlilik (Etkinlik) oranları sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %56 ve %70

Cevap

İşletmenin Kapasite Kullanım Oranı %56, Verimlilik (Etkinlik) oranı ise %70'tir.
Üretim yönetiminde Kapasite Kullanım Oranı, fiilen gerçekleşen üretimin, hiçbir kesinti olmadığı varsayılan teorik (tasarım) kapasiteye bölünmesiyle bulunur (560.000/1.000.000=%56560.000 / 1.000.000 = \%56). Verimlilik (Sistem Etkinliği) ise, gerçekleşen üretimin, planlı duruşlar çıkarıldıktan sonra kalan pratik (efektif) kapasiteye bölünmesiyle elde edilir (560.000/800.000=%70560.000 / 800.000 = \%70). Bu nedenle sırasıyla %56 ve %70 değerlerini içeren seçenek doğrudur.

Adım Adım Çözüm

1
Metindeki verilerden kapasite türlerine ait değerleri belirleyin.
Tasarım (Teorik) Kapasitesi = 1.000.0001.000.000 adet, Efektif (Pratik) Kapasite = 800.000800.000 adet, Gerçekleşen (Fiili) Üretim = 560.000560.000 adet.
Hangi üretim oranının hangi kapasiteye bölüneceğini tespit etmek için parametrelerin ayrıştırılması gerekir.
2
Kapasite Kullanım Oranını hesaplayın.
Kapasite Kullanım Oranı = Gerc¸ekles¸en U¨retimTasarım Kapasitesi=560.0001.000.000=0,56\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Tasarım Kapasitesi}} = \frac{560.000}{1.000.000} = 0,56 (yani %56).
Kapasite kullanım oranı, tesisin ideal (tasarım) şartlarına göre fiilen ne kadar kullanıldığını ölçer.
3
Verimlilik (Etkinlik) oranını hesaplayın.
Verimlilik = Gerc¸ekles¸en U¨retimEfektif Kapasite=560.000800.000=5680=0,70\frac{\text{Gerçekleşen Üretim}}{\text{Efektif Kapasite}} = \frac{560.000}{800.000} = \frac{56}{80} = 0,70 (yani %70).
Verimlilik, olağan kesintiler düşüldükten sonra kalan pratik sınırlar içinde, fiili üretimin başarı derecesini gösterir.

Anahtar Kavram

Tasarım ve Efektif Kapasite Üzerinden Performans Ölçümü
Soru 79Soru →

Uzun dönemli tesis planlama stratejilerini gözden geçiren bir üretim organizasyonunda, maliyet analiz uzmanları tarafından iki farklı döneme ait aşağıdaki bulgular raporlanmıştır:

I. Dönem: İşletmenin mevcut üretim tesisinin fiziki hacmi ve makine parkuru sabit tutularak vardiya sayısı artırılmış; bu sayede birim üretim maliyetlerinde belirgin bir düşüş sağlanmıştır.

II. Dönem: Pazar payını genişletmek amacıyla eski tesis tamamen devredilmiş ve yerine çok daha büyük hacimli, ileri teknolojiyle donatılmış devasa bir entegre tesis kurulmuştur. Ancak yeni tesiste hedeflenen üretim miktarlarına ulaşılmasına rağmen; aşırı departmanlaşmanın yol açtığı hiyerarşik katılıklar, süreç içi iletişim kopuklukları ve koordinasyon zafiyetleri nedeniyle ortalama birim maliyetlerin, eski tesisin ulaştığı minimum maliyet seviyesinden daha yüksek olduğu tespit edilmiştir.

Kapasite planlaması ve maliyet ilişkileri bağlamında değerlendirildiğinde, raporda belirtilen I. ve II. dönemlerdeki maliyet değişimlerinin temel gerekçeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I. Dönem: Kapasite kullanım oranının yükselmesi / II. Dönem: Ölçek eksi ekonomilerinin ortaya çıkması

Cevap

I. Dönemde kapasite kullanım oranının yükselmesi, II. Dönemde ise ölçek eksi ekonomilerinin ortaya çıkması durumları yaşanmıştır.
Senaryodaki birinci dönemde işletme tesis ölçeğini değiştirmemiş, sadece mevcut kurulu kapasitesini daha yoğun kullanmıştır. Bu durum, sabit maliyetlerin daha çok birime dağılması yoluyla birim maliyeti düşürür ve üretim yönetiminde 'kapasite kullanım oranının yükselmesi' olarak adlandırılır. İkinci dönemde ise tesisin ölçeği büyütülmüş, yani uzun dönemli bir kapasite kararı alınmıştır. Ancak aşırı büyümenin getirdiği yönetsel ve organizasyonel zorluklar (departmanlaşma, iletişim kopukluğu) nedeniyle birim maliyetlerin artması, uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin yukarı yönlü hareket etmeye başladığını gösterir. Bu durum literatürde 'ölçek eksi ekonomileri' (diseconomies of scale) kavramıyla ifade edilir.

Adım Adım Çözüm

1
I. Dönemde yaşanan maliyet değişiminin niteliğinin analiz edilmesi
Mevcut kapasite sabitken vardiya artışıyla birim üretim maliyetlerinin düşmesi saptanmıştır.
Tesis ölçeği (fiziki büyüklük) sabit kaldığından bu durum 'ölçek ekonomisi' olamaz. Bu, sabit maliyetlerin daha fazla ürüne dağıtılması anlamına gelen 'kapasite kullanım oranının artması' durumudur.
2
II. Dönemde yaşanan maliyet değişiminin niteliğinin analiz edilmesi
Tesisin fiziki ölçeğinin büyütülmesine rağmen birim maliyetlerin eski minimum noktanın üzerine çıktığı saptanmıştır.
Tesis gereğinden fazla büyüdüğünde iletişim, koordinasyon ve yönetim zorluklarının baş göstermesi uzun dönem ortalama maliyetleri yukarı çeker. Bu duruma 'ölçek eksi ekonomileri' (yönetsel) adı verilir.

Anahtar Kavram

Kısa Dönem Kapasite Kullanımı ve Uzun Dönem Ölçek Ekonomileri / Eksi Ekonomileri Arasındaki Fark
Soru 80Soru →

Bir Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) bünyesinde faaliyet gösteren güneş paneli üretim tesisine ait aylık kapasite verileri aşağıdaki gibidir:

* Mühendislik standartlarına göre, 33 vardiya üzerinden hiçbir duruş yaşanmaksızın ulaşılabilecek maksimum üretim miktarı (tasarım kapasitesi): 4.0004.000 adet
* İş kanunu gereği verilen yasal molalar, vardiya değişimleri ve makinelerin rutin koruyucu bakımları nedeniyle öngörülen planlı kapasite kaybı: 1.0001.000 adet
* Tedarik zincirindeki aksaklıklar ve ani makine arızaları gibi beklenmeyen nedenlerden ötürü ay sonunda fiili olarak üretilen (gerçekleşen) panel sayısı: 2.4002.400 adet

Buna göre, tesisin ilgili aydaki Sistem Kullanım Oranı (Tasarım kapasitesine göre) ve Verimlilik (Randıman) Oranı (Efektif kapasiteye göre) sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: %60\%60 ve %80\%80

Cevap

%60\%60 ve %80\%80
Doğru yanıt olan seçenekte, Sistem Kullanım Oranı gerçekleşen üretimin (2.4002.400) tasarım kapasitesine (4.0004.000) bölünmesiyle %60\%60 olarak; Verimlilik Oranı ise gerçekleşen üretimin, planlı kayıplar çıkarıldıktan sonraki efektif kapasiteye (3.0003.000) bölünmesiyle %80\%80 olarak doğru şekilde hesaplanmıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Tesisin Efektif (Normal) Kapasitesini hesapla.
Efektif Kapasite = Tasarım Kapasitesi - Planlı Kayıplar = 4.000−1.000=3.0004.000 - 1.000 = 3.000 adet.
Verimlilik oranını bulmak için gerçek dünyadaki kısıtları (molalar, bakımlar) içeren efektif kapasiteye ihtiyaç vardır.
2
Sistem Kullanım Oranını (Kapasite Kullanım Oranı) hesapla.
Kullanım Oranı = Gerçekleşen Üretim / Tasarım Kapasitesi = 2.400/4.000=0,60⇒%602.400 / 4.000 = 0,60 \Rightarrow \%60.
Sistem kullanım oranı, işletmenin teorik olarak ulaşabileceği maksimum kapasitenin ne kadarını fiilen kullandığını gösterir.
3
Verimlilik (Randıman) Oranını hesapla.
Verimlilik Oranı = Gerçekleşen Üretim / Efektif Kapasite = 2.400/3.000=0,80⇒%802.400 / 3.000 = 0,80 \Rightarrow \%80.
Verimlilik, planlı duruşlar düşüldükten sonra geriye kalan ulaşılabilir (efektif) kapasitenin yüzde kaçına ulaşıldığını ölçer.

Anahtar Kavram

Sistem kullanım oranı, gerçekleşen üretimin teorik (tasarım) kapasiteye oranıdır. Verimlilik (randıman) ise gerçekleşen üretimin efektif (normal) kapasiteye oranıdır.
ÖncekiSayfa 4 / 6Sonraki
Kapasite Planlaması Alıştırma Soruları — KPSS İşletme — Sayfa 4 | Examkin