Sosyoloji Tarihi ve Kuramları

Türk sosyoloji tarihinde toplumsal değişme süreçlerini analiz eden ve özellikle hızlı kentleşme döneminde geleneksel yapı ile modern yapı arasında köprü vazifesi görerek bireyin yeni düzene uyum sağlamasını kolaylaştıran 'tampon kurumlar' kavramını geliştiren sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber'in "anlayıcı sosyoloji" yaklaşımı çerçevesinde geliştirdiği toplumsal eylem tipolojisine göre; bir bireyin, belirli bir dışsal amaca ulaşmak için en etkin araçları teknik ve rasyonel bir hesaplama yaparak seçmesi durumu aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

Türk sosyoloji tarihinde, toplumsal kalkınmanın ve değişimin temelinde devletin değil, bireyin yer alması gerektiğini savunarak 'teşebbüs-ü şahsi' (bireysel girişim) ve 'adem-i merkeziyet' (yerinden yönetim) ilkelerini öne çıkaran düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber'in meşru egemenlik (otorite) tipleştirmesine göre; kaynağını liderin sahip olduğu varsayılan olağanüstü niteliklerden, kahramanlıktan veya kutsallıktan alan otorite tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim, toplumsal dayanışmanın mahiyetini doğrudan gözlemlemek mümkün olmadığı için hukuk kurallarını bu dayanışmanın 'dışsal bir sembolü' olarak kabul eder. Geleneksel yapıdan modern yapıya geçişte hukukun geçirdiği niteliksel dönüşüm ve bu sürecin 'ortak vicdan' (kolektif bilinç) üzerindeki yansımaları dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi organik dayanışmanın hakim olduğu bir toplum yapısını doğru tanımlar?

Herbert Marcuse, 'Tek Boyutlu İnsan' adlı eserinde, ileri sanayi toplumlarının teknolojik rasyonalite aracılığıyla bireyler üzerinde kurduğu yeni tahakküm biçimlerini analiz eder. Bu toplumlarda, geçmişin çatışmacı unsurlarının (işçi sınıfı gibi) sistemle bütünleştiği ve radikal muhalefetin yerini sisteme uyumun aldığı savunulur. Marcuse’nin bu yaklaşımına göre, modern toplumda bireyin 'tek boyutlu' hale gelmesinin temel mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

Şerif Mardin, Türk toplumsal yapısının tarihsel gelişimini analiz ederken Edward Shils'ten ödünç aldığı "merkez-çevre" (center-periphery) modelini kullanır. Mardin'e göre, Batı Avrupa tarihindeki feodalizm ve özerk kilise gibi "ara yapılar"ın Osmanlı-Türk siyasal geleneğinde yer bulamaması, modernleşme sancılarının temel belirleyicilerinden biri olmuştur. Bu kuramsal çerçeveye göre, söz konusu ara yapıların eksikliğinin Türk modernleşme tarihindeki en temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

Günümüz toplumlarında toplumsal kurumların, bağların ve kimliklerin artık sabit kalmadığını; aksine sürekli bir değişim, belirsizlik ve esneklik içinde olduğunu ifade etmek için "akışkan modernite" (liquid modernity) kavramını kullanan çağdaş sosyolog aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber, 'Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu' adlı eserinde rasyonelleşme sürecinin paradoksal doğasını inceler. Ona göre başlangıçta belirli bir dinsel 'anlam' ve 'etik' (dünya içi çilecilik) çerçevesinde şekillenen rasyonel yaşam biçimi, kapitalizmin olgunlaşmasıyla birlikte dinsel kökenlerinden kopmuş ve bireyi kuşatan mekanik bir yapıya dönüşmüştür. Weber’in 'Anlayıcı Sosyoloji' (Verstehen) yöntemi ve moderniteye dair 'rasyonelleşme' tezi birlikte değerlendirildiğinde, bu tarihsel dönüşümün birey ve toplumsal yapı üzerindeki etkisine ilişkin aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Karl Marx’ın tarihsel materyalizm yaklaşımına göre toplumun ekonomik yapısı (altyapı), hukuksal ve siyasal üstyapıyı belirleyen temel unsurdur. Kapitalist sistemde üretim sürecine dahil olan işçinin emeğine ve kendine yabancılaşması, sistemin sürekliliği ile ilişkilidir. Bu bağlamda, sömürülen sınıfın kendi nesnel koşullarını fark edemeyip hakim sınıfın çıkarlarını temsil eden ideolojileri kendi çıkarıymış gibi benimsemesi durumu aşağıdakilerden hangisidir?

Sosyolojinin bir bilim olarak şekillenme sürecinde rol oynayan düşünsel ve toplumsal dönüşümler, disiplinin öncüleri tarafından farklı kavramsal çerçevelerle ele alınmıştır.

Buna göre; toplumu "sosyal statik" ve "sosyal dinamik" kategorileri altında inceleyerek toplumsal düzen ve ilerleme yasalarını pozitivist bir yöntemle açıklamaya çalışan düşünür ile toplumu biyolojik bir organizmaya benzeten, evrimi "belirsiz ve türdeş bir bütünden belirli ve türdeş olmayan bir bütüne geçiş" olarak tanımlayan ve "en güçlünün hayatta kalması" fikrini toplumsal analize taşıyan düşünür eşleşmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Karl Marx'ın tarihsel materyalizm düşüncesinde, maddi üretim ilişkilerinin oluşturduğu altyapı, toplumun hukuki ve siyasal üstyapısını belirleyen temel faktördür. Kapitalist üretim sürecinde işçinin kendi emeğiyle kurduğu bağın kopması (yabancılaşma), bu altyapıdaki mülkiyet ilişkilerinin bir tezahürüdür. Buna göre, çatışmacı kuram perspektifinden üstyapı kurumlarının (hukuk, din, devlet) temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?

Bir mülki idare amiri, ilçedeki kriz yönetimi toplantısı öncesinde makam odasında yakın çalışma arkadaşlarıyla oldukça samimi ve doğal bir iletişim kurarken (arka bölge), toplantı salonuna geçtiği andan itibaren resmi, mesafeli ve güven telkin eden bir 'devlet adamı' imajı sergilemektedir (izlenim yönetimi). Amirin, konuşmasını şekillendirirken toplumun bir yöneticiden beklediği genel değer yargılarını ve hukuk normlarını içselleştirmiş bir şekilde hareket etmesi; karşılaştığı kişileri ise 'vatandaş', 'personel' veya 'muhtar' gibi hazır zihinsel kategoriler üzerinden anlamlandırması söz konusudur.

Buna göre, amirin toplumun beklentilerini içselleştirerek eylemlerine yön veren 'sosyal benliği' ile gündelik yaşamdaki kişileri hazır zihinsel kalıplarla sınıflandırması, sırasıyla aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle açıklanabilir?

Emile Durkheim, 'Toplumsal İş Bölümü' adlı eserinde toplumsal dayanışmayı doğrudan gözlemlemenin imkansızlığı karşısında hukuku bu dayanışmanın 'dışsal bir sembolü' olarak kabul eder. Mekanik dayanışmadan organik dayanışmaya geçiş sürecinde kolektif bilincin (ortak vicdan) hem hacmi hem de içeriği köklü bir değişim gösterir. Durkheim'ın kuramsal sistemi dikkate alındığında, organik dayanışmanın hakim olduğu modern toplumlarda 'onarıcı hukuk' (restitutive law) kurallarının temel varlık nedeni ve kolektif bilinçle olan ilişkisi aşağıdakilerden hangisinde doğru ifade edilmiştir?

Max Weber'in sosyolojik perspektifinde, toplumsal eylemi gerçekleştiren bireyin bu eyleme yüklediği öznel anlamı kavramaya ve yorumlamaya dayanan temel metodolojik yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber'in metodolojik yaklaşımında, toplumsal gerçekliğin sonsuz karmaşıklığını bilimsel olarak incelenebilir kılmak amacıyla; gerçekliğin belirli yönlerinin zihinsel olarak vurgulanıp saf bir formda kurgulanmasıyla oluşturulan, ampirik olayları anlamlandırmak ve karşılaştırmak için kullanılan kavramsal araç aşağıdakilerden hangisidir?

Türk sosyoloji tarihinde toplumsal yapının dönüşümü ve modernleşme üzerine geliştirilen kuramsal yaklaşımlar göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi düşünürler ve savundukları kavramlar arasındaki ilişkiyi doğru bir şekilde ortaya koymaktadır?

Karl Marx'ın tarihsel materyalizm perspektifinden kapitalist üretim sürecini analiz ederken kullandığı; işçinin kendi emeğine, ürettiği ürüne ve nihayetinde kendi insani özüne mesafe koyarak ürettiği nesnenin kölesi durumuna gelmesini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Pierre Bourdieu’nun sosyolojik yaklaşımında; bireyin içinde yetiştiği toplumsal koşullar ve deneyimler sonucu içselleştirdiği, dünyayı algılama ve eylemde bulunma biçimlerini belirleyen kalıcı yatkınlıklar sistemi ile bireyin eğitim, aile ve sosyal çevre aracılığıyla edindiği bilgi, beceri, diploma ve kültürel yetkinliklerin oluşturduğu birikimler toplumsal eşitsizliklerin analizinde merkezi bir rol oynamaktadır. Buna göre, metinde tanımlanan ve toplumsal yapının bireysel eylemle olan ilişkisini "bedenleşmiş" bir kapasite olarak ele alan bu iki temel kavram aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?

Max Weber'in "anlayıcı sosyoloji" geleneğinde, bilimsel araştırmanın nesnelliğini korumak amacıyla geliştirdiği "değer tarafsızlığı" (Wertfreiheit) ilkesine göre, bir sosyoloğun araştırma sürecindeki metodolojik tutumu aşağıdakilerden hangisidir?