Toplumsal Kurumlar

Modern bir ulus devlette vatandaşlar, bağımsızlıklarının kazanıldığı tarihi anmak için her yıl dev meydanlarda görkemli törenler düzenlemektedir. Tören süresince olağan günlük işler tamamen durdurulur; mekân bayraklarla ve sembollerle donatılarak son derece saygı uyandıran, dokunulmaz kabul edilen özel bir atmosfer inşa edilir. İnsanlar bu zaman diliminde sıradan kaygılarını bir kenara bırakarak kolektif bir coşku ve aidiyet hali yaşarlar. Tören bitiminde ise herkes yeniden olağan, maddi ve dünyevi yaşam döngüsüne geri döner. Bir din sosyoloğu, bu anma töreninde hiçbir doğaüstü varlığa veya tanrısal inanca atıf yapılmamasına rağmen, yaşanan durumu toplumsal bütünleşmeyi sağlayan 'dinî nitelikte bir olgu' olarak tanımlayıp analiz etmektedir.

Parçada bahsedilen sosyoloğun analizinde temel aldığı sosyolojik ayrım ve bu kavramlaştırmayı literatüre kazandıran düşünür aşağıdakilerden hangisidir?

Eğitim kurumlarının akademik bilgi ve beceri kazandırma şeklindeki temel ve ilan edilen amaçlarının yanı sıra; çocukların okulda bulunduğu süre zarfında ebeveynlerin iş hayatına kesintisiz devam edebilmelerine olanak sağlaması, eğitimin aşağıdaki işlevlerinden hangisi ile açıklanır?

Gelişmekte olan toplumlarda modern/resmi ekonomik yapının yanında, devletin vergilendirme, denetim ve sosyal güvenlik sisteminin dışında kalan 'kayıt dışı (informal) ekonomi' alanı geniş bir yer tutmaktadır. Özellikle hızlı kentleşme süreçlerinde bu yapı, kente yeni gelen nüfusun hayatta kalma stratejileriyle bütünleşmektedir.

Buna göre, kayıt dışı ekonominin sosyolojik doğasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Max Weber’in siyaset sosyolojisinde, geleneksel otoritenin bir türü olan patrimonyalizm; kamu yönetimi ile hükümdarın özel hane halkı yönetimi arasındaki ayrımın ortadan kalktığı bir yapıyı temsil eder.

Buna göre, patrimonyal bir devlet yapısında devlet ile yönetilen bireyler arasındaki ilişki açısından aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Sanayi toplumundan post-endüstriyel topluma geçiş sürecinde ekonomik yapıda meydana gelen değişimler, klasik sosyoloji teorisyenleri tarafından farklı açılardan ele alınmıştır. Özellikle iş bölümünün artması ve uzmanlaşmanın toplumsal sonuçları üzerine yapılan analizler bu teorisyenlerin temel ayrışma noktalarını oluşturur.

Buna göre, modern ekonomik sistemdeki iş bölümünün sonuçlarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi Karl Marx ve Emile Durkheim’ın yaklaşımları arasındaki temel farkı en doğru şekilde ortaya koymaktadır?

Toplumsal kurumlar; bireylerin temel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturulan, kuşaktan kuşağa aktarılan ve toplumda düzeni sağlayan nispeten kalıcı değer, norm ve roller bütünüdür. Buna göre, toplumsal kurumların genel özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Robert Merton, toplumsal kurumların analizinde "açık işlev" (bilinen ve amaçlanan sonuçlar) ve "gizli işlev" (öngörülmeyen ve niyetlenilmeyen sonuçlar) ayrımını yaparak kurumların karmaşık yapısına dikkat çekmiştir. Örneğin; eğitim kurumunun temel amacı bilgi ve beceri kazandırmak iken ($aç\imath k$ $i\text{\c{s}}lev$), gençlerin işgücü piyasasına girişini geciktirerek işsizlik oranlarını kağıt üzerinde düşük göstermesi ($gizli$ $i\text{\c{s}}lev$) de toplumsal bir gerçekliktir. Merton'ın bu yaklaşımından hareketle, toplumsal kurumların doğası ve yapısal özellikleri hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Sanayileşme süreciyle birlikte geleneksel geniş aileden modern çekirdek aileye geçişte bir "ara form" olarak nitelendirilen; mirasın ve tarımsal mülkiyetin bölünmesini önlemek için tek bir mirasçı (genellikle en büyük oğul) üzerine kurulu olan, bu mirasçının patrilokal yerleşim kuralına göre ebeveyn ocağında kaldığı, diğer kardeşlerin ise neolokal bir yapı kurmak üzere evden ayrıldığı aile tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Sosyolojik literatürde mülkiyetin bütünlüğünü koruma kaygısının aile yapısını ve yerleşim düzenini şekillendirdiği görülmektedir. Bu bağlamda, Frederic Le Play'in 'Kök Aile' (famille souche) olarak kavramsallaştırdığı yapıda, seçilen varis evladın ebeveynleriyle birlikte yaşamaya devam etmesiyle ortaya çıkan ikamet kuralı ve bu aile tipinin temel sosyolojik karakteristiği aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Sağlık ve tıp kurumuna yönelik yapısal-işlevselci ve çatışmacı yaklaşımlar karşılaştırıldığında; Talcott Parsons'ın 'hasta rolü' (sick role) kavramsallaştırması ile modern sosyolojideki 'tıbbileştirme' (medicalization) olgusu arasındaki ilişki bağlamında aşağıdaki ifadelerden hangisi bu iki kuramsal perspektif arasındaki temel farkı en doğru şekilde yansıtır?

Eğitim kurumunun toplumsal işlevlerine yönelik sosyolojik yaklaşımlardan biri okulu, bireyleri yeteneklerine göre seçip uygun statülere yerleştiren adil bir meritokrasi aracı olarak tanımlarken; bir diğeri okulun egemen sınıfın çıkarlarına hizmet ettiğini, mevcut eşitsizlikleri meşrulaştırdığını ve sınıfsal yapıyı her nesilde tekrar ettiğini savunur. Buna göre, eğitimin toplumsal eşitsizlikleri "yeniden ürettiğini" (social reproduction) ve statükoyu koruduğunu savunan sosyolojik yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber’in otorite tiplerine ilişkin yaptığı sınıflandırmaya göre; meşruiyetin yazılı kurallara, yasalara ve rasyonel ilkelere dayandığı, bireylerin kişilere değil, yasaların belirlediği makamlara itaat ettiği otorite türü aşağıdakilerden hangisidir?

Max Weber, modern devletin işleyişini ve meşruiyet kaynaklarını analiz ederken üç temel otorite tipi üzerinde durmuştur. Bu tipolojide modern bürokratik yapıların ve devlet aygıtının en temel meşruiyet dayanağı olan "yasal-rasyonel otorite" ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Toplumsal kurumlar (aile, eğitim, din, hukuk gibi), toplumun temel işlevlerini yerine getiren ve toplumsal düzeni sağlayan kökleşmiş yapılardır. Sosyolojik açıdan bu yapıların bireyler üzerindeki konumu ve varlık süresi dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi toplumsal kurumların temel bir niteliğidir?

Eğitim kurumları, müfredatta yer alan akademik bilgilerin öğretilmesi gibi temel ve beklenen sonuçlarının yanı sıra; bireylerin geniş bir sosyal çevre edinmesi, eş seçimi için zemin hazırlaması veya çalışan ebeveynlerin çocukları için bir 'bakım merkezi' rolü üstlenmesi gibi amaçlanmamış sonuçlar da doğurur.

Sosyolojide, bir kurumun bu şekilde önceden planlanmamış, niyet edilmemiş ve ikincil nitelikteki sonuçlarını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim'ın kuramına göre; gelişmiş iş bölümünün bulunduğu modern sanayi toplumlarında, bireylerin farklı alanlarda uzmanlaşması ve bu uzmanlıkları nedeniyle birbirlerine işlevsel olarak bağımlı hale gelmesiyle ortaya çıkan toplumsal bağ aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim, iş bölümünün modern toplumlarda dayanışmayı sağlayan temel bir unsur olduğunu savunurken; Karl Marx, sanayi üretimindeki iş bölümünün işçinin kendi emeği, ürettiği ürün ve kendi insan doğası üzerindeki kontrolünü yok ettiğini ileri sürer. Marx'ın, işçinin bu kopuş ve uzaklaşma durumunu tanımlamak için kullandığı temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Emile Durkheim, dini hayatın en temel özelliğini nesnelerin ve varlıkların iki ayrı alana bölünmesi olarak tanımlar. Bu alanlardan biri; olağanüstü, dokunulmaz, yasaklanmış ve saygı duyulan unsurları içerirken; diğeri günlük, sıradan ve dünyevi işleri kapsar.

Buna göre Durkheim'ın kuramında 'olağanüstü ve dokunulmaz' olanı ifade etmek için kullanılan temel kavram aşağıdakilerden hangisidir?

Sosyolojik bir perspektifle toplumsal kurumlar; toplumun yapısını oluşturan, bireylerden bağımsız bir varlığa sahip olan ve toplumsal düzenin sürekliliğini sağlayan kökleşmiş kurallar ve ilişkiler bütünüdür. Aile, ekonomi ve siyaset gibi yapılar bu kurumsallaşmış davranış kalıplarının en somut örnekleridir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi toplumsal kurumların genel özellikleri arasında yer almaz?

Talcott Parsons'ın 'hasta rolü' (sick role) kavramı, tıbbı toplumsal sistemin dengesini koruyan ve sapmayı denetleyen bir kurum olarak ele alırken; modern sosyoloji kuramları tıbbın sınırlarının toplumsal alanın derinliklerine doğru genişlemesini (tıbbileştirme) farklı açılardan eleştirmiştir. Özellikle çatışmacı perspektiften bakıldığında, tıbbileştirme (medicalization) sürecinin toplumsal kontrolü sağlama biçimiyle ilgili yapılan temel vurgu aşağıdakilerden hangisidir?