Bir ahlak felsefesi tartışmasında savunulan şu akıl yürütmeyi inceleyelim:
'Bir eylemin ahlaki değeri ya niyetten kaynaklanır ya da eylemin sonucundan. Eğer ahlaki değer niyetten kaynaklanıyorsa, dış dünyada meydana gelen somut sonuçlar ahlaki değerlendirmede önemsizdir. Eğer ahlaki değer eylemin sonucundan kaynaklanıyorsa, failin iyi niyeti tek başına bir değer taşımaz. Ahlaki değer ya niyetten ya da eylemin sonucundan kaynaklandığına göre; ya dış dünyadaki somut sonuçlar ahlaki değerlendirmede önemsizdir ya da failin iyi niyeti tek başına bir değer taşımaz.'
Bu akıl yürütme, klasik mantıktaki kıyas çeşitleri açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AÖncüllerinin her birinin gerekçeleriyle (delilleriyle) birlikte verilmesinden dolayı 'epikerem' (delilli kıyas) olarak adlandırılan geçerli bir kıyastır.
- Koşullu ve ayrıklı önermelerin birleştirilmesiyle oluşturulan ve iki seçeneğin de bir sonuca bağlandığı 'dilemna' (ikilem) türünde bir kıyastır.Cevap
- CBirden fazla kıyasın ara sonuçları gösterilmeden art arda sıralanmasıyla oluşturulmuş bir 'sorit' örneğidir.
- DZihinde tasarlanan ama dilde ifade edilmeyen gizli bir öncül barındırdığı için 'entimem' (eksik önermeli kıyas) olarak sınıflandırılır.
- EÖncülleri birbirine bağlayan orta terim sonuç önermesinde de tekrarlandığı için kıyas kurallarına aykırı olan geçersiz bir kıyastır.
Cevap
Koşullu ve ayrıklı önermelerin birleştirilmesiyle oluşturulan ve iki seçeneğin de bir sonuca bağlandığı 'dilemna' (ikilem) türünde bir kıyas olması.
Doğru seçenek, verilen akıl yürütmenin koşullu ve ayrıklı önermelerin birleştirilmesiyle kurulan bir dilemna (ikilem) olduğunu belirten seçenektir. Dilemna; iki koşullu önerme ile bir ayrıklı önermeden oluşan, öncüllerdeki seçeneklerin her iki durumda da kaçınılmaz olarak belli sonuçlara (veya ortak bir sonuca) ulaştığı bileşik bir kıyas çeşididir. Metindeki akıl yürütme de tam olarak bu biçimsel kalıba uymaktadır.
Adım Adım Çözüm
Anahtar Kavram
Kıyas Çeşitleri ve Dilemna (İkilem) Yapısı