Examkin

Çevre ve Toplum (Doğal Afetler)

14 soru

Tüm türler14Çoktan seçmeli8Eşleştirme5Sıralama1
Soru 1Soru →

Sel ve taşkınlar, büyük oranda aşırı ve ani yağışlar gibi doğal süreçlerle tetiklenirken, insanların çevre üzerindeki yanlış müdahaleleri de bu afetlerin yol açtığı can ve mal kayıplarını büyük ölçüde artırmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında doğrudan etkili olan beşerî (insan kaynaklı) faktörlerden biridir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Akarsu yataklarının doldurulması ve bu alanların imara açılması

Cevap

Akarsu yataklarının doldurulması ve bu alanların imara açılması seçeneğidir. Beşerî (insan kaynaklı) bir faktör olan bu uygulama, sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında doğrudan etkilidir.
Doğru yanıt, akarsu yataklarının doldurulması ve imara açılmasını belirten seçenektir. Akarsu yataklarının beşerî faaliyetlerle daraltılması, suyun taşıma kapasitesini düşürür ve ani yağışlarda taşkınların meydana gelmesine yol açarak can ve mal kayıplarını doğrudan artırır.

Adım Adım Çözüm

1
Soru kökündeki beşerî (insan kaynaklı) vurgusu belirlenir.
Doğal ve beşerî faktörlerin ayrımına odaklanılması gerektiği anlaşılır.
Soruda sel ve taşkınların afet boyutuna ulaşmasında etkili olan insan faaliyetinin bulunması istenmektedir.
2
Seçeneklerdeki faktörler kökenlerine göre sınıflandırılır.
Sağanak yağışlar, yamaç eğimi, kar erimeleri ve geçirimsiz kayaç yapısı doğal faktörler; akarsu yataklarının imara açılması ise beşerî faktör olarak belirlenir.
Beşerî faktörler doğrudan insan aklı ve faaliyetleri sonucu ortaya çıkan durumlardır.
3
Doğru seçenek ile beşerî etkinin sel afetine etkisi ilişkilendirilir.
Akarsu yatağının doldurulması ve daraltılmasının sel felaketinin şiddetini ve zararlarını doğrudan artırdığı sonucuna ulaşılır.
Daralan yatak, aşırı yağışlarda suyun taşmasına ve çevredeki yerleşim birimlerinin sular altında kalmasına neden olur.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda doğal ve beşerî faktörlerin ayrımı
Soru 2Soru →

Bir akarsu havzasında meydana gelen sel ve taşk��n olaylarının sıklığı ve yıkıcı etkileri üzerinde hem doğal süreçler hem de çeşitli beşerî faaliyetler etkilidir. İnsanların doğal çevreye yaptığı müdahaleler, drenaj sistemlerini bozarak taşkın riskini önemli ölçüde artırmaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sel ve taşkınların oluşmasında veya afete dönüşmesinde etkili olan beşerî (insan kaynaklı) faktörlerden biri de��ildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Havzanın litolojik yapısında killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması

Cevap

Havzanın litolojik yapısında killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması
Havzanın litolojik yapısı, yani kayaçların geçirgenlik düzeyi ve killi yapıda olması tamamen doğal jeolojik süreçlerin bir sonucudur. İnsan müdahalesiyle oluşmayan bu durum, suların yer altına sızmasını engelleyerek yüzeysel akışa geçmesini hızlandırır ve taşkın riskini doğal olarak artırır.

Adım Adım Çözüm

1
Doğal ve beşerî faktörlerin ayrımını yapmak.
Kayaç özellikleri jeolojik (doğal) bir yapıyken; dere yatağı müdahaleleri, ormansızlaşma, kum-çak��l alımı ve asfaltlaşma beşerî (insan kaynaklı) faaliyetlerdir.
Soruda beşerî olmayan (doğal olan) etkenin belirlenmesi istenmektedir.
2
Litolojik yapının sel oluşumundaki etkisini analiz etmek.
Killi ve geçirimsiz kayaçların varlığı yağış sularının yer altına sızmasını zorlaştırır, yüzeysel akışı hızlandırır. Bu durum taşkın riskini artırır.
Geçirimsizlik, havzanın fiziksel özelliklerine bağlı doğal bir duyarlılıktır.
3
Doğru seçeneği belirlemek.
Litolojik yapıda killi ve geçirimsiz kayaçların geniş yer kaplaması seçeneği doğal bir etkeni ifade ettiğinden doğru cevaptır.
Beşerî olmayan tek seçenek killi ve geçirimsiz kayaç yapısıdır.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda etkili olan doğal (klimatik, jeomorfolojik, litolojik) ve beşerî (arazi kullanımı, drenaj müdahaleleri) faktörlerin ayırt edilmesi.
Soru 3Soru →

Çığ; kar örtüsünün hızlı bir şekilde yamaç aşağı kaymasıyla oluşan, can ve mal kayıplarına yol açan önemli bir doğal afettir. Çığın oluşumunda, yayılışında ve sıklığında hem fiziki hem de beşerî faktörler rol oynar. Buna göre, çığ afetiyle ilgili sol sütunda verilen faktörler ile sağ sütunda verilen bu faktörlerin çığ oluşumuna etkilerini gösteren açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Bakı Etkisi
Eğim Koşulları
Bitki Örtüsü
Beşerî Fakt��rler

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Bakı Etkisi - Güneş gören yamaçlardaki sıcaklık değişimi; Eğim Koşulları - Yamaç açısının 30∘−45∘30^\circ - 45^\circ olması; Bitki Örtüsü - Ormanların karı tutarak bariyer görevi görmesi; Beşerî Faktörler - Kış sporları ve yol yapımı gibi faaliyetler.
Bakı etkisi kar tabakalarındaki bağı zayıflatırken, eğim karın kayması için gerekli fiziksel açıyı sağlar. Bitki örtüsü karı yamaçta sabitleyerek engel oluştururken, beşerî faktörler yapay tetiklemelerle çığa neden olur.

Adım Adım Çözüm

1
Bakı etkisinin kar tabakası üzerindeki etkisini belirleme.
Bakı, güneşe dönük yamaçlarda sıcaklığın gün içinde değişmesiyle karın eriyip tekrar donmasına ve tabakalar arasındaki bağın zayıflamasına neden olur. Bu durum ilk açıklamayla eşleşir.
Bakı faktörünün çığ oluşumundaki fiziksel etkisini kavramak.
2
Eğim koşullarının çığ oluşumu için ideal sınırlarını saptama.
Yamaç eğiminin 30∘30^\circ ile 45∘45^\circ arasında olması, kar kütlesinin yer çekimi etkisiyle kayabilmesi için en elverişli aralıktır. Bu durum ikinci açıklamayla eşleşir.
Eğim derecesinin çığ riskini nasıl belirlediğini analiz etmek.
3
Bitki örtüsünün çığ üzerindeki koruyucu rolünü açıklama.
Sık ağaç toplulukları karı yamaçta sabitleyerek doğal bir engel oluşturur ve çığ riskini azaltır. Bu durum üçüncü açıklamayla eşleşir.
Doğal bitki örtüsünün afeti önleyici etkisini anlamak.
4
Beşerî faktörlerin çığ tetikleme mekanizmasını inceleme.
Kayak turizmi, yol yapım çalışmaları veya yüksek ses çıkaran insan aktiviteleri yamaçtaki kar kütlesinin dengesini bozarak çığa sebep olur. Bu durum dördüncü açıklamayla eşleşir.
İnsan faaliyetlerinin doğal afetler üzerindeki etkisini değerlendirmek.

Anahtar Kavram

Çığ oluşumuna etki eden fiziki ve beşerî faktörler ile bunların etki mekanizmaları.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 4Soru →

Tsunamiler ve aktif volkanların yeryüzündeki dağılışı büyük oranda örtüşmektedir. Bu durum, her iki doğa olayının da kökensel olarak levha sınırları ve tektonik süreçlerle doğrudan ilişkili olmasından kaynaklanır. Ancak bu olayların oluşum mekanizmaları, gelişim evreleri ve yeryüzündeki dağılışlarında bazı özgün dinamikler söz konusudur.

Bu bilgiler göz önüne alındığında, volkanizma ve tsunami olaylarının oluşumu, dağılışı ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Şiddetli fırtınalar, alçak basınç sistemleri ve gelgit olayları, deniz tabanındaki tektonik hareketleri tetikleyerek tsunami dalgalarının oluşum sıklığını ve yayılım yönünü doğrudan belirler.

Cevap

Şiddetli fırtınalar, alçak basınç sistemleri ve gelgit olaylarının tsunami dalgalarının ana tetikleyicisi olduğunu belirten ifade yanlıştır.
Tsunamiler tamamen yer kabuğu hareketleri (deprem, volkanizma, heyelan) sonucu oluşan jeolojik kökenli dev dalgalardır. Şiddetli fırtınalar, alçak basınç sistemleri veya gelgit gibi olaylar sadece yüzeysel rüzgar dalgaları ve deniz yükselmelerine neden olabilir; yer kabuğundaki tektonik fay hareketlerini tetikleme güçleri yoktur.

Adım Adım Çözüm

1
Tsunami oluşumuna neden olan ana jeolojik süreçlerin tespit edilmesi.
Tsunamilerin deprem, volkanizma ve denizaltı heyelanları gibi tektonik/yer altı kökenli olaylar sonucu oluştuğu saptanır.
Afetlerin oluşum kökenini (jeolojik vs. meteorolojik) ayırt etmek.
2
Meteorolojik ve astronomik olayların deniz dalgaları üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi.
Fırtına, kasırga ve gelgit gibi atmosferik/astronomik olayların yer kabuğu hareketlerini tetikleyemeyeceği ve tsunami dalgaları oluşturamayacağı belirlenir.
Tsunamilerin klimatolojik kökenli olmadığını doğrulamak.
3
Seçeneklerde verilen coğrafi dağılış ve mekanizma özelliklerinin karşılaştırılması.
Diğer seçeneklerde yer alan Büyük Okyanus levha sınırları, kaldera oluşumları, dalga fiziği ve Akdeniz'in tektonik yapısına dair ifadelerin bilimsel olarak doğru olduğu teyit edilir.
Hatalı olan önermeyi kesinleştirmek.

Anahtar Kavram

Tsunami ve volkanizmanın oluşumunda jeolojik/tektonik süreçlerin rolü ve coğrafi dağılışları
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 5Soru →

Çığ oluşumu; yer şekilleri, meteorolojik koşullar ve bitki örtüsü gibi çeşitli fiziki ve beşeri unsurların etkisiyle gerçekleşir.

Buna göre, sol tarafta verilen çığ oluşum faktörleri ile sağ tarafta verilen açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Eğim
Aşırı Kar Yağışı
Bitki Örtüsünün Tahribi

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eğim kavramı kar kütlesinin yer çekimi etkisiyle kayması için gereken yamaç dikliğiyle; Aşırı Kar Ya��ışı kar kütlesinin kalınlık ve ağırlığını artıran meteorolojik faktörle; Bitki Örtüsünün Tahribi ise karı tutan ağaçların yok olmasıyla eşleşir.
Çığ oluşumunda yer şekillerini temsil eden eğim, kar birikimini ve kütle ağırlığını temsil eden aşırı kar yağışı ile karın kaymasını engelleyen koruyucu bitki örtüsünün tahribi kavramları, tanımlarıyla doğru bir şekilde eşleştirilmiştir.

Adım Adım Çözüm

1
Eğim faktörünü incelemek.
Eğim, karın yer çekimiyle hareket etmesi için gereken yamaç dikliğini ifade ettiği için ikinci açıklamayla eşleşir.
Eğim açısı arttıkça kar kütlesinin yamaçta tutunması zorlaşır ve kayma eğilimi artar.
2
Aşırı kar yağışı faktörünü incelemek.
Kar yağışı meteorolojik bir olaydır. Kısa sürede kar kalınlığını ve ağırlığını artırdığı için üçüncü açıklamayla eşleşir.
Taze kar tabakasının ağırlığı, alt kısımlardaki kar tabakalarının üzerindeki baskıyı artırarak kaymayı tetikler.
3
Bitki örtüsünün tahribini incelemek.
Ağaçların kesilmesi veya yok edilmesi doğal engelleri ortadan kaldırdığı için birinci açıklamayla eşleşir.
Gür ağaç ve bitki toplulukları kar tabakasını zemine bağlayan ve çığın hızlanmasını önleyen doğal bariyerlerdir.

Anahtar Kavram

Çığ oluşumuna etki eden faktörlerin (yer şekilleri, klimatolojik olaylar ve beşeri faaliyetler) sınıflandırılması
Soru 6Soru →

Çığ; kar örtüsünün yer çekimi etkisiyle dik yamaçlardan aşağıya doğru hızla kayması olayıdır. Türkiye'de bu afetin en sık yaşandığı yer Doğu Anadolu Bölgesi'dir.

Buna göre, Doğu Anadolu Bölgesi'nde çığ afeti riskinin yüksek olmasında aşağıdakilerden hangisi etkili değildir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Bölgenin enlem derecesinin yüksek olmasına bağlı olarak sıcaklığın düşük olması

Cevap

Bölgenin enlem derecesinin yüksek olmasına bağlı olarak sıcaklığın düşük olması
Çığ riskinin yüksek olmasında engebe, kar kalınlığı, bitki örtüsünün cılızlığı ve rüzgar etkilidir. Ancak bölgenin soğuk olması ve karın erimemesi enlem derecesinin yüksekliğiyle değil, ortalama yükseltinin fazla olması (göreceli konum) ile ilgilidir. Aynı enlemde yer alan diğer bölgelerde çığ afetinin görülmemesi bunun enlemin doğrudan bir sonucu olmadığını kanıtlar.

Adım Adım Çözüm

1
Çığ oluşumuna etki eden faktörleri belirlemek.
Çığın oluşabilmesi için dik yamaç (eğim), kalın bir kar tabakası, kar tabakasını tutacak bitki örtüsünün eksikliği ve tetiği çekecek bir etken (rüzgar, deprem, insan sesi vb.) gerekir.
Çığ oluşumunun fiziki koşullarını ortaya koyarak seçenekleri değerlendirmek.
2
Doğu Anadolu Bölgesi'nin özelliklerini bu faktörlerle karşılaştırmak.
Doğu Anadolu'nun dağlık olması (eğim), yüksek olması (sıcaklığın düşmesi ve karın yerde kalması), rüzgarların karı biriktirmesi ve orman örtüsünün zayıf olması bölgede çığ riskini artıran etkenlerdir.
Bölgenin fiziki ve göreceli konum özelliklerinin afet üzerindeki etkisini incelemek.
3
Enlem (mutlak konum) etkisinin çığ üzerindeki rolünü analiz etmek.
Doğu Anadolu'da sıcaklığın düşük olması ve kar yağışının yoğun olması enlemden kaynaklanmaz. Türkiye genelinde aynı enlemlerdeki Ege kıyıları ile Doğu Anadolu'nun iklim koşullarının tamamen farklı olması, durumun enlemle değil yükselti ve karasallık (göreceli konum) ile açıklandığını gösterir.
Enlem etkisi ile göreceli konum farkını ayırt ederek çığ riski üzerindeki asıl sebebi saptamak.

Anahtar Kavram

Çığ oluşumunda göreceli konum (yükselti, eğim) ile mutlak konumun (enlem) etkilerinin ayırt edilmesi
Soru 7Soru →

Tropikal siklonlar (kasırga, tayfun ve hortumlar), okyanus yüzeyindeki su sıcaklığının en az 265 ∘C26{}5\ ^\circ\text{C} olduğu ve Coriolis sapma kuvvetinin rüzgarları döndürebilecek güce ulaştığı enlemlerde oluşan, spiral hareketli çok şiddetli rüzgarlardır.

Buna göre, tropikal siklonların yeryüzündeki oluşum koşulları ve coğrafi dağılış özellikleri dikkate alındığında, bu meteorolojik afetin Türkiye kıyılarında etkili olmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Matematiksel konum özellikleri nedeniyle tropikal kuşak dışında yer alması

Cevap

Matematiksel konum özellikleri nedeniyle tropikal kuşak dışında yer alması
Doğru seçenek Türkiye'nin orta kuşakta yer almasını belirten ifadedir. Tropikal siklonların (kasırga, tayfun vb.) oluşması için sıcak okyanus suları (>265 ∘C>26{}5\ ^\circ\text{C}) ve rüzgarları dairesel olarak döndürecek derecede Coriolis kuvveti (5∘−30∘5^\circ-30^\circ enlemleri) gerekir. Türkiye orta kuşakta (36∘−42∘ Kuzey36^\circ-42^\circ\text{ Kuzey}) yer aldığı için bu matematiksel sınırların dışında kalır ve kıyılarında bu nitelikte kasırgalar oluşmaz.

Adım Adım Çözüm

1
Tropikal siklonların oluşması için gerekli olan coğrafi şartları belirlemek.
Bu fırtınaların oluşabilmesi için okyanus suyunun en az 265 ∘C26{}5\ ^\circ\text{C} sıcaklığa sahip olması ve Dünya'nın günlük hareketinden kaynaklanan Coriolis (sapma) kuvvetinin yeterli olması gerekir. Bu şartlar yalnızca 5∘−30∘5^\circ-30^\circ enlemleri arasındaki tropikal kuşakta sağlan��r.
Afetin oluşum mekanizmasını doğru analiz etmek için temel girdileri anlamak gerekir.
2
Türkiye'nin matematiksel (mutlak) konumunu ve iklim özelliklerini değerlendirmek.
Türkiye, 36∘−42∘ Kuzey36^\circ-42^\circ\text{ Kuzey} enlemleri arasında (orta kuşakta) yer alır ve çevresinde sadece iç denizler (Akdeniz, Ege, Karadeniz) bulunur.
Ülkenin coğrafi sınırlarının hangi iklim ve rüzgar kuşağına denk geldiğini tespit etmek gerekir.
3
Elde edilen verileri karşılaştırarak Türkiye'de bu afetin görülmeme nedenini bulmak.
Türkiye tropikal kuşakta yer almadığından ve kıyılarında sıcak okyanus suları bulunmadığından tropikal siklonlar burada oluşamaz. Bu durum mutlak konuma (enleme) bağlıdır.
Afetin şartları ile Türkiye'nin konum özelliklerini eşleştirerek ana nedeni ortaya koymak.

Anahtar Kavram

Mutlak (Matematik) Konumun İklim ve Doğal Afetler Üzerindeki Etkisi
Tahmini Süre:1m 30s
Soru 8Soru →

Tsunami; okyanus tabanlarında meydana gelen deprem, volkanizma veya kütle hareketleri gibi tektonik süreçlerin su kütlesini dikey yönde yer değiştirmesiyle oluşan dev dalgalardır. Bu doğal afetin oluşumu, rüzgârların veya Ay'ın çekim kuvvetinin etkisiyle oluşan dalgalardan tamamen farklı mekanizmalara dayanır.

Buna göre, deniz tabanındaki tektonik bir hareketle başlayan tsunami dalgalarının oluşum ve kıyıya ulaşma aşamalarını kronolojik olarak sıralayınız.

Öğeleri doğru sıraya koymak için sürükleyin

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Tsunami dalgalarının gelişim süreci sırasıyla; okyanus tabanında tektonik dikey deformasyonun gerçekleşmesi, su kütlesine aktarılan enerjinin açık denizde yüksek hız ve geniş dalga boyuyla yay��lması, sığ kıyılarda taban sürtünmesi sebebiyle hızın azalıp dalga boyunun kısalması, arkadan gelen su kütlelerinin yığılmasıyla dalga yüksekliğinin devasa boyutlara ulaşması (sığlaşma) ve nihayetinde kıyı taşması şeklinde gerçekleşir.
Tsunaminin kronolojik gelişimi; sismik enerjiyle okyanus tabanının dikey deformasyonuyla başlar, açık denizde hızlı ve düşük genlikli dalga yayılımıyla devam eder, kıyıya yaklaşıldığında taban sürtünmesiyle hızın düşüp dalga boyunun kısalmasını takip eder, yığılan enerjinin dalga genliğini devasa boyutlara ulaştırması (sığlaşma) ile büyür ve son aşamada kıyı çizgisini aşarak karayı istila etmesiyle sonuçlanır.

Adım Adım Çözüm

1
Deniz tabanındaki tektonik kökenli dikey deformasyonun belirlenmesi
Okyanusal levha sınırındaki kırılma ile deniz tabanı dikey yönde hareket eder ve üstündeki su sütununu sarsar.
Tsunami oluşumunun temel kaynağı su kütlesinin altındaki ani jeolojik dikey yer değiştirmelerdir.
2
Açık denizdeki dalga yayılım özelliklerinin analizi
Dalgalar açık denizde ��ok yüksek hızlarla (yaklaşık 800 km/s) ve geniş dalga boylarıyla ilerler.
Derin denizlerde taban sürtünmesi minimum olduğu için dalgalar sönümlenmeden çok hızlı yayılır.
3
Sığ sulara giriş ve taban sürtünmesi etkileşimi
Kıyıya yaklaşan dalgaların hızı azalır ve dalga boyu kısalır.
Deniz derinliği azaldıkça dalganın tabanla olan sürtünmesi artar ve dalga ön kısımlarından yavaşlamaya başlar.
4
Dalga yüksekliğinin sığlaşma (shoaling) etkisiyle artışı
Arkadan hızlı gelen dalgaların yavaşlayan dalgalar üzerine yığılmasıyla dalga genliği devasa boyutlara yükselir.
Enerjinin korunumu kanunu gereğince, azalan hız ve kısalan dalga boyu dikey yönde genlik artışına dönüşür.
5
Dalganın karayı istila etmesi ve afet aşaması
Metrelerce yükseklikteki su kütlesi kıyı çizgisini aşarak karaya doğru ilerler ve büyük yıkım oluşturur.
Sığlaşma sürecini tamamlayan dalga kıyıdaki koruma sınırlarını aşarak karayı su altında bırakır.

Anahtar Kavram

Tsunami oluşumu tamamen jeolojik/tektonik kökenlidir ve derin denizden sığ kıyıya doğru ilerlerken hızının azalıp genliğinin artmasıyla (sığlaşma) yıkıcı hale gelir.
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 9Soru →

Aşağıda verilen coğrafi alan veya kavramları, karşılarındaki jeolojik/tektonik süreç özellikleri ile doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Tsunami dalgalarının tetikleyici kökeni
İzlanda ve Atlantik Ortası Sırtı
Pasifik Ateş Çemberi
Akdeniz Havzası

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Eşleştirmeler şu şekildedir: Tsunami dalgalarının tetikleyici kökeni - Deniz tabanında meydana gelen tektonik olayların su kütlesini dikey yönlü harekete geçirmesi; İzlanda ve Atlantik Ortası Sırtı - Okyanus ortası levha yayılmasına bağlı olarak efüzif (sakin) karakterli bazaltik lav çıkışlarının görülmesi; Pasifik Ateş Çemberi - Levha sınırlarında dalma-batma kuşaklarına bağlı olarak aktif volkanların ve tsunami riskinin en yoğun olduğu bölge; Akdeniz Havzası - Afrika ve Avrasya levhalarının çarpışma s��nırında gelişen Etna ve Vezüv gibi volkanları barındıran havza.
Doğru eşleştirmeler, yeryüzündeki levha hareketlerinin türü (ayrılma, çarpışma, dalma-batma) ile bu sınırlarda meydana gelen afetlerin doğasını ve dağılışını açıklar. Tsunamiler jeolojik kökenlidir. İzlanda okyanus ortası sırtında sakin volkanizma sunar, Pasifik Ateş Çemberi en aktif dalma-batma kuşağıdır, Akdeniz Havzası ise levha çarpışma kuşağı volkanlarını barındırır.

Adım Adım Çözüm

1
Tsunami oluşum mekanizmasının kökeninin saptanması
Tsunamilerin atmosferik (meteorolojik) olaylardan değil, deniz tabanında su kütlesinin dikey yönde yer değiştirmesine yol açan jeolojik/tektonik süreçlerden kaynaklandığı belirlenir.
Öğrencinin tsunami oluşum kaynağını doğru jeolojik süreçle ilişkilendirmesi sağlanır.
2
Levha sınırı tiplerine göre volkanizma karakterinin analiz edilmesi
İzlanda'nın levha ayrılma sınırında (okyanus ortası sırt) sakin bazalt püskürmeleri ürettiği, çarpışma/dalma-batma sınırlarında ise daha patlamalı volkanik faaliyetlerin geliştiği ayırt edilir.
Efüzif ve patlamalı volkanizma farkının coğrafi dağılış ilkesi doğrultusunda doğrulanması.
3
Haritadaki jeolojik kuşaklar ile bölgesel örneklerin eşleştirilmesi
En aktif dalma-batma kuşağı olan Pasifik kıyılarının Pasifik Ateş Çemberi ile güney Avrupa'daki çarpışma kuşağının ise Akdeniz Havzası ile eşleştiği tespit edilir.
Bölgelerin tektonik konumlarına göre afet risklerinin ve volkan türlerinin gruplandırılması.

Anahtar Kavram

Volkanizma ve Tsunami: Oluşumu ve Dağılışı
Soru 10Soru →

2022 yılının Ocak ayında Pasifik Okyanusu'ndaki Tonga Adaları yakınlarında bulunan Hunga Tonga-Hunga Ha'apai denizaltı volkanının patlaması, küresel ölçekte okyanus havzasında yıkıcı tsunami dalgalarına yol açmıştır. Bu doğa olayının gelişimi, yayılışı ve kıyı şeridine etkisiyle ilgili coğrafya dersinde öğrenciler şu yorumları yapmıştır:

* Ece: Volkan patlaması esnasında meydana gelen deniz tabanı çökmesi (kaldera oluşumu) ve denizaltı kütle hareketleri, büyük bir su kütlesini dikey yönlü harekete geçirerek tsunamiyi başlatmışt��r.
* Can: Tsunami dalgaları açık denizden sığ kıyılara doğru ilerlerken, taban sürtünmesinin azalmasıyla dalga boyu uzamış ve yayılma hızı maksimum seviyeye ulaşmıştır.
* Defne: Bu tsunaminin oluşumunda, volkanik patlamanın yarattığı sismik sarsıntıların yanı sıra patlama anındaki şiddetli fırtınalar ve yüksek basınç koşulları gibi atmosferik olaylar da tetikleyici bir rol oynamıştır.
* Barış: Tsunami dalgalarının yeryüzündeki dağılışı, aktif volkanlar ve deprem alanları ile büyük oranda örtüşür; bu durum coğrafyanın nedensellik ilkesi ile açıklanır.

Buna göre, öğrencilerden hangilerinin yaptığı yorumlar coğrafi açıdan doğru ve bilimsel bilgiler içermektedir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Yalnız Ece

Cevap

Yalnız Ece'nin yaptığı yorum doğrudur.
Ece'nin tespiti doğrudur; çünkü deniz tabanındaki kaldera oluşumları ve denizaltı heyelanları devasa su kütlelerini dikey yönlü harekete geçirerek tsunami dalgalarını başlatır. Can'ın ifadesi yanlıştır; çünkü kıyıya yaklaşıldıkça sürtünme artar, dalga boyu kısalır ve dalga hızı azalır. Defne'nin ifadesi yanlıştır; çünkü atmosferik olaylar tsunami oluşturamaz. Barış'ın ifadesi yanlıştır; çünkü dağılış alanlarının örtüşmesi karşılıklı ilgi ilkesinin konusudur.

Adım Adım Çözüm

1
Ece'nin yorumunu tsunami oluşum mekanizmaları açısından incelemek.
Denizaltındaki volkanik patlamalar, kaldera çökmeleri ve bunlara bağlı denizaltı heyelanları üstteki su kütlesini dikey yönlü hareket ettirerek tsunami dalgalarını tetikler. Bu bilgi bilimsel olarak doğrudur.
Tsunaminin jeolojik/tektonik kökenli başlangıç koşullarını doğrulamak.
2
Can'ın yorumunu dalga mekaniğinin sığ sulardaki değişimi açısından analiz etmek.
Tsunami dalgaları kıyıya yaklaştık��a derinlik azalır, bu da taban sürtünmesini artırır (azaltmaz). Sürtünmenin artmasıyla dalga hızı azalır, dalga boyu kısalır ve dalga yüksekliği artar. Can'ın ifadesi yanlıştır.
Dalgaların derin denizden sığ deniz bölgesine geçişindeki fiziksel değişimleri kontrol etmek.
3
Defne'nin yorumunu tsunaminin kökensel sınıflandırması açısından değerlendirmek.
Tsunami jeolojik ve jeomorfolojik kökenli bir afettir. Fırtına, kasırga veya basınç değişimleri gibi atmosferik olaylar tsunamiye neden olamaz. Defne'nin ifadesi yanlıştır.
Atmosferik olaylar ile jeolojik olayların ayrımını yapmak.
4
Barış'ın yorumunu coğrafya ilkeleri kapsamında incelemek.
Aktif volkanlar, depremler ve tsunami alanlarının yeryüzündeki dağılışının benzerlik göstermesi veya örtüşmesi coğrafyanın 'karşılıklı ilgi ve bağlantı' (veya dağılış) ilkesi ile açıklanır. Nedensellik ilkesi ise olayların oluşum nedenini (örneğin volkanizmanın tsunamiye yol açması) ifade eder. Barış'ın yorumu yanlıştır.
Mekânsal dağılış çakışmalarının hangi coğrafi ilkeye girdiğini saptamak.

Anahtar Kavram

Volkanizma ve tsunami oluşumu, yayılması ve coğrafya ilkeleriyle ilişkisi
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 11Soru →

Türkiye'de sel ve taşkınlar, oluştukları bölgelerin topografik ve klimatolojik özelliklerine göre farklı gelişim süreçleri ve karakterler gösterir. Haritada işaretli alanlardan I (Doğu Karadeniz) ve II (Ergene Havzası) numaralı bölgelerde meydana gelen sel ve taşkın olayları karşılaştırıldığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: I numaralı alanda yüksek eğim nedeniyle yağışın hızla akışa geçmesi ani sellere yol açarken, II numaralı alanda yer şekillerinin düz olması akarsu yataklarının genişleyerek uzun süreli taşkınlar yapmasına neden olur.

Cevap

I numaralı alanda yüksek eğim nedeniyle yağışın hızla akışa geçmesi ani sellere yol açarken, II numaralı alanda yer şekillerinin düz olmas�� akarsu yataklarının genişleyerek uzun süreli taşkınlar yapmasına neden olur.
I numaralı Doğu Karadeniz yamaçlarında eğimin fazla olması, yağış sularının hızla birikerek ani sel ve taşkınlara yol açmasına neden olur. Buna karşın II numaralı Ergene Havzası gibi düz ve düze yakın alanlarda akarsular yataklarında yavaş ilerler ve yatak kapasitesi aşıldığında su geniş düzlüklere yayılarak uzun süreli taşkınlar meydana getirir. Bu durum iki bölgenin morfolojik koşullarının afetin karakterine doğrudan etkisidir.

Adım Adım Çözüm

1
Haritadaki I ve II numaralı bölgelerin coğrafi özelliklerini analiz etmek.
I numaralı bölge Doğu Karadeniz (dağlık, engebeli, yüksek eğimli ve bol yağışlı), II numaralı bölge Ergene Havzası'dır (düz, düze yakın topografya ve daha az eğimli).
Topografik ve klimatolojik özelliklerin akarsu akış rejimine etkisini belirlemek için bu tespit gereklidir.
2
Eğimin ve yer şekillerinin sel/taşkın karakterine etkisini karşılaştırmak.
Yüksek eğimli alanlarda su hızla yüzeysel akışa geçerek dar vadi tabanlarında ani sellere (flash floods) neden olur. Düz alanlarda ise su yavaş akar ve yatak dışına taşarak geniş alanları uzun süre su altında bırakır (taşk��n).
Bölgelerin fiziki koşullarının afet gelişimine etkisini tespit etmek.
3
Doğru seçeneği ve çeldiricilerin kavramsal hatalarını değerlendirmek.
Eğim ve yer şekillerinin taşkın süresi ve oluşum biçimine etkisini doğru açıklayan ifadenin seçilmesi.
Sorunun kökündeki fiziki coğrafya ilkelerini doğru eşleştiren seçeneği bulmak.

Anahtar Kavram

Sel ve taşkınların oluşumunda topografik yapının (eğim ve yer şekilleri) akış hızı ve taşkın süresi üzerindeki belirleyici etkisi.
Soru 12Soru →

Depremler oluşum kökenlerine göre tektonik, volkanik ve çöküntü depremleri olmak üzere üç gruba ayrılır. Yeryüzünde meydana gelen depremlerin çok büyük bir kısmı tektonik depremler olup, bu depremler etki alanı en geniş ve yıkıcı etkisi en fazla olan deprem türüdür.

Buna göre, tektonik depremlerin meydana gelmesindeki temel neden aşağıdakilerden hangisidir?

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap: Levha hareketlerine bağlı olarak yer kabuğunda meydana gelen kırılmalar ve gerilmeler

Cevap

Levha hareketlerine bağlı olarak yer kabuğunda meydana gelen kırılmalar ve gerilmeler
Tektonik depremler, yer kabuğunun levha hareketleri nedeniyle gerilmesi, sıkışması ve fay hatları boyunca kırılması sonucunda ortaya çıkan sismik dalgalanmalardır. Bu nedenle yer kabuğundaki levha hareketleri ve fay hatları tektonik depremlerin temel nedenidir.

Adım Adım Çözüm

1
Deprem türlerinin tanımlarını ve etki alanlarını gözden geçirmek.
Tektonik depremlerin levha hareketleri ve fay hatlarıyla doğrudan bağlantılı olduğunu saptamak.
Depremlerin kökenine göre sınıflandırılmasında en geniş etki alanı tektonik kökenlilere aittir.
2
Seçeneklerdeki olayların kökenlerini (iç kuvvet/dış kuvvet/klimatolojik) analiz etmek.
Karstik çökmelerin yerel çöküntü depremlerine, aşırı yağışların heyelana, basınç farklarının fırtınalara ve akarsu aşındırmasının dış kuvvetlere ait olduğunu belirlemek.
Diğer seçeneklerin tektonik depremlere yol açmadığını doğrulamak.

Anahtar Kavram

Tektonik depremlerin oluşum mekanizması ve levha tektoniği ilişkisi
Soru 13Soru →

Aşağıda verilen doğal afetleri, oluşum kökenlerine göre sınıflandırıldıkları afet gruplarıyla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Tsunami
Heyelan
Çığ
Sel ve Taşkın

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Tsunami jeolojik kökenli, heyelan jeomorfolojik kökenli, çığ klimatolojik-meteorolojik kökenli, sel ve taşkın ise hidrolojik kökenli afetler grubunda yer alır.
Eşleştirmede tsunami yer kabuğu hareketleriyle (jeolojik), heyelan yer şekilleri ve eğimle (jeomorfolojik), çığ atmosferik koşullarla (klimatolojik-meteorolojik), sel ve taşkın ise su süreçleriyle (hidrolojik) ilişkilendirilmiştir. Bu eşleştirme MEB coğrafya müfredatındaki doğal afetlerin kökenlerine göre sınıflandırılmasına tam uyum sağlamaktadır.

Adım Adım Çözüm

1
Tsunami afetinin oluşum kökenini belirlemek.
Tsunami, yer kabuğunun sismik hareketleri (deprem, volkanizma) sonucu okyanuslarda oluşan dalgalardır, dolayısıyla jeolojik kökenlidir.
Afetin tetikleyici kaynağının yerin iç yapısı olduğunu saptamak.
2
Heyelan afetinin oluşum kökenini belirlemek.
Heyelan, eğimli yamaçlarda yer çekiminin etkisiyle toprağın hareket etmesidir, dolayısıyla jeomorfolojik kökenlidir.
Afetin yer şekillerinin özelliklerine bağlı olarak geliştiğini belirlemek.
3
Çığ afetinin oluşum kökenini belirlemek.
Çığ, kar yağışı ve sıcaklık gibi atmosferik olaylarla tetiklenir, dolayısıyla klimatolojik-meteorolojik kökenlidir.
Afetin hava ve iklim koşullarından kaynaklandığını ortaya koymak.
4
Sel ve taşkın afetinin oluşum kökenini belirlemek.
Sel ve taşkın, akarsu debilerinin yükselmesi ve su taşkınları ile ilgili olduğundan hidrolojik kökenlidir.
Afetin su döngüsü ve hidrografik özelliklerle olan ilişkisini tespit etmek.

Anahtar Kavram

Doğal afetlerin kökenlerine göre (jeolojik, jeomorfolojik, klimatolojik, hidrolojik) sınıflandırılması
Tahmini Süre:2m 0s
Soru 14Soru →

Doğal afetler oluşum kökenlerine göre jeolojik, jeomorfolojik, klimatolojik, meteorolojik ve hidrolojik olarak sınıflandırılmaktadır. Aşağıda verilen doğal afet türlerini, oluşum mekanizmalarına ve kökenlerine göre yapılan sınıflandırmalarla doğru şekilde eşleştiriniz.

Soldaki öğeye tıklayın, sonra eşleşen sağdaki öğeye tıklayın

Öğeler

Deprem
Heyelan
Kasırga
Sel ve Taşkın

Eşleşmeler

Cevabı ve açıklamayı göster

Cevap

Deprem afetinin yerin iç yapısından kaynaklanan jeolojik kökenli afetle; Heyelan afetinin yamaç dengesinin bozulmasıyla oluşan jeomorfolojik kökenli afetle; Kasırga afetinin atmosferdeki basınç değişimleriyle oluşan meteorolojik kökenli afetle; Sel ve Taşkın afetinin ise su kütlelerinin taşmasıyla oluşan hidrolojik kökenli afetle eşleştirilmesi gerekir.
Doğal afetler oluşum kaynaklarına göre ayrılırken; deprem yer kabuğu hareketlerine (jeolojik), heyelan yamaç dengesine ve kütle hareketine (jeomorfolojik), kasırga aşırı rüzgar ve fırtınaya (meteorolojik), sel ve taşkın ise suyun akış ve yatak dışına çıkma dinamiğine (hidrolojik) dayanır. Doğru e��leştirme bu coğrafi kriterler gözetilerek yapılmıştır.

Adım Adım Çözüm

1
Deprem afetinin kökeni belirlenir.
Depremler fay hatlarındaki kırılmalar ve levha hareketleri gibi yerin i�� yapısındaki dinamiklerle ilişkilidir; bu sebeple jeolojik kökenlidir.
Afetlerin sınıflandırılmasında ilk olarak tetikleyici temel kaynağın iç veya dış süreçlere bağlı olup olmadığı saptanır.
2
Heyelan afetinin gelişim alanı incelenir.
Heyelanlar yamaç dengesinin bozulması, kütle çekimi ve yer şekillerine bağlı olarak gerçekleştikleri için jeomorfolojik bir süreçtir.
Yer şekillerinin (jeomorfoloji) yamaç eğimi ve tabaka duruşu gibi unsurları heyelan oluşumunda birincil rol oynar.
3
Kasırganın meydana geldiği ortam analiz edilir.
Kasırga, atmosferdeki sıcaklık ve basınç farklılıklarına bağlı rüzgarlar sonucu oluştuğundan meteorolojik kökenli afetler sınıfına girer.
Atmosfer kökenli ekstrem olaylar meteorolojik/klimatolojik sınıfa dahil edilmektedir.
4
Sel ve taşkın olaylarının karakteri değerlendirilir.
Sel ve taşkınlar, su döngüsü ve havzalardaki aşırı akış ile doğrudan ilgili olduğundan hidrolojik kökenli bir afettir.
Yeryüzündeki su kaynaklarının kontrol dışı taşması ve akışı hidrolojik süreçlerin bir sonucudur.

Anahtar Kavram

Doğal Afetlerin Kökenlerine Göre Sınıflandırılması
Tahmini Süre:1m 30s
Çevre ve Toplum (Doğal Afetler) Alıştırma Soruları — YKS TYT (Temel Yeterlilik Testi) | Examkin