Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'nin kıyı kuşağında yer alan dağ sıralarının yükseltisi ve kıyı çizgisine olan mesafesi, limanların hinterland (art bölge) genişliği üzerinde belirleyici bir rol oynar. Dağların kıyıya çok yakın ve yüksek olduğu alanlarda iç kesimlerle ulaşım zorlaşırken, dağların alçaldığı ve kıyıdan uzaklaştığı alanlarda ulaşım ağları daha fazla gelişir.

Buna göre, aşağıdaki alanların hangisinde yer alan dağların kıyıdan daha geride başlaması ve yükseltisinin daha az olması, buradaki limanın art bölgesinin diğerlerine göre daha geniş olmasını sağlamıştır?

Türkiye kıyıları, dördüncü jeolojik zamanın başlarından itibaren meydana gelen deniz seviyesi değişimleri (östatik hareketler) ve epirojenik çökmelerle şekillenmiştir. Bu süreçte mevcut dağ kuşaklarının kıyı çizgisine göre konumu, farklı kıyı tiplerinin ve yer şekillerinin oluşumunu belirlemiştir.

Buna göre, Türkiye'deki kıyı tiplerinin oluşum süreçleri ve coğrafi özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Konya-Karapınar yöresinde yer alan kumul sahalarında, rüzgârın taşıma hızının azaldığı yerlerde biriktirme yapmasıyla karakteristik yer şekilleri ortaya çıkar. Bu şekillerden biri de, sert rüzgârların etkisiyle kumların belirli bir yöne doğru savrulması sonucu oluşan hilal biçimli yapılardır. Bahsedilen bu rüzgâr biriktirme şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye’de karst topoğrafyası incelendiğinde, kayaç yapısının (litoloji) karstik şekillerin gelişimi, büyüklüğü ve kalıcılığı üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Örneğin; Sivas, Çankırı ve Erzincan çevresinde yaygın olan jips (alçı taşı) üzerindeki karstik şekiller; Antalya ve Muğla çevresindeki kalker (kireç taşı) üzerinde oluşan şekillere göre genellikle daha küçük boyutludur ve bu şekiller çok daha kısa sürede deformasyona uğrayarak ortadan kalkmaktadır. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de iç kesimlerde yer alan ovaların büyük bir bölümü, yer kabuğu hareketleri sonucunda çöken alanların alüvyonlarla dolmasıyla oluşmuş tektonik kökenli düzlüklerdir. Bu ovaların genel özellikleri ve Türkiye coğrafyasındaki dağılışları göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu ovalar için geçerli bir özellik değildir?

Türkiye’de Denizli (Pamukkale), Antalya ve Van (Başkale) gibi farklı bölgelerde rastlanan travertenlerin oluşum süreçleri ve temel özellikleri dikkate alındığında, bu yer şekilleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye’nin jeolojik evrimi süresince meydana gelen olaylar ve bu olayların günümüz topografyasına yansımaları değerlendirildiğinde; Anadolu’nun büyük bir kısmının III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) dış kuvvetlerce aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir az engebeli düzlük (peneplen) halindeyken, kısa bir jeolojik sürede ortalama $1132$ metre yüksekliğe sahip dağlık bir kütleye dönüşmesi aşağıdakilerden hangisi ile en kapsamlı şekilde açıklanabilir?

Türkiye'de özellikle akarsu yatak eğiminin aniden arttığı ve suların yüksekten döküldüğü şelale (çağlayan) diplerinde, suyun ve beraberindeki taşların zemini aşındırmasıyla oluşan dairesel çukurluklara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin sahip olduğu sıradağ kuşakları; uzanış doğrultuları, yükselti basamakları ve oluşum mekanizmalarıyla ülkenin ikliminden ulaşımına, bitki örtüsünden yerleşme dokusuna kadar pek çok faktörü doğrudan etkiler. Bu etkiler ve dağların genel özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi; yıllık yağış miktarının az, bitki örtüsünün cılız ve fiziksel (mekanik) ufalanmanın şiddetli olduğu kurak ve yarı kurak alanlarda daha belirgindir. Bu durumun en tipik örnekleri Konya-Karapınar çevresi ile Güneydoğu Anadolu'nun güneyinde gözlemlenir.

Buna göre, Konya-Karapınar yöresinde saha çalışması yapan bir gözlemcinin, rüzgâr aşındırması ve rüzgâr biriktirmesi sonucunda oluşan yer şekillerini bir arada gördüğü seçenek aşağıdakilerden hangisidir?

İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan platoların büyük bir bölümü tabaka düzlüğü (yatay duruşlu) oluşumuna sahipken, bazı alanlarda karstik süreçler daha etkili olmuştur. Buna göre, aşağıdaki platolardan hangisi İç Anadolu Bölgesi'nde bulunmasına rağmen 'karstik' oluşumlu bir plato özelliği gösterir?

Türkiye'de kıyı tiplerinin oluşumunda yer şekillerinin uzanış doğrultusu ve deniz seviyesi değişimleri belirleyici olmuştur. Antalya'nın batısında yer alan Kaş ve Finike kıyılarında görülen; denize paralel uzanan dağların arasındaki vadilerin deniz suları altında kalmasıyla oluşan ve kıyı önünde çok sayıda küçük adanın bulunduğu kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'deki akarsuların, taşıdıkları alüvyonları denize döküldükleri kıyılarda biriktirmesiyle oluşan geniş ovalar 'delta ovası' olarak adlandırılır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de akarsu biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan bu yer şekillerine örnek gösterilebilir?

Samsun ili sınırları içerisinde yer alan Yeşilırmak ve Kızılırmak'ın denize döküldüğü ağız kısımlarında oluşturduğu Çarşamba ve Bafra ovaları, akarsu biriktirmesinin en tipik örnekleridir. Bu ovalar oluşum özellikleri bakımından aşağıdaki yer şekillerinden hangisine örnektir?

Türkiye'nin dağlık alanları incelendiğinde; kütlelerin oluşum kökeni ile uzanış doğrultularının her zaman genel bölgesel karakterle örtüşmediği görülür. Örneğin; Ege Bölgesi'ndeki horst-graben sistemleri çoğunlukla doğu-batı yönlü bir uzanış sergilerken, Akdeniz Bölgesi'nde yer alan ancak tektonik bir horst kütlesi olan ve kuzey-güney yönlü uzanışıyla Amik Ovası'nı sınırlayan dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Anadolu yarımadasının büyük bir kısmının deniz seviyesinden oldukça yüksekte bulunmasına karşın, bu yüksek alanların yüzeyinde akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerin (platoların) yaygın olması coğrafi bir tezat oluşturmaktadır. Bu durum, Türkiye arazisinin Tersiyer sonunda dış kuvvetler tarafından aşındırılarak deniz seviyesine yakın bir 'yontukdüz' (peneplen) haline gelmesiyle açıklanmaktadır.

Buna göre, yontukdüz haline gelmiş Anadolu arazisinin günümüzdeki yüksek ve engebeli görünümünü kazanmasında etkili olan temel jeolojik gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye, Orta Kuşak’ta yer alması nedeniyle buzulların deniz seviyesine kadar inmediği, ancak ortalama yükseltisinin fazlalığı sebebiyle Kuvaterner (Pleistosen) döneminde geniş alanlarda buzullaşmanın etkili olduğu bir ülkedir. Bu dönemde buzulların etki alanının (kalıcı kar sınırı) dikey yöndeki dağılımı, bölgelerin nemlilik ve sıcaklık koşullarına göre farklılık göstermiştir.

Buna göre, Türkiye’deki buzul şekilleri ve bu şekillerin dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması ve farklı jeomorfolojik özelliklere sahip kıyı kuşaklarının bulunması, kıyılarda hem aşındırma hem de biriktirme şekillerinin çeşitlenmesini sağlamıştır. Dalga ve akıntıların enerjisinin azaldığı sığ kıyı kesimlerinde, taşınan materyallerin çökelmesiyle çeşitli biriktirme şekilleri meydana gelmektedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye kıyılarında lagün, tombolo ve kıyı oku gibi biriktirme şekillerinin oluşabilmesi için uygun bir ortam hazırlamaz?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum ve değişim süreçlerinde etkili olan heyelan (kütle hareketleri) ve erozyon olayları; oluşum mekanizmaları, etkiledikleri katman derinliği ve zamansal dağılışları açısından belirgin farklara sahiptir. Buna göre, özellikle killi litolojinin ve belirgin bir rölyefin bulunduğu sahalar dikkate alındığında, heyelan ve erozyon süreçleri arasındaki ayrım ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye’de karst topoğrafyasının en karakteristik örneklerine rastlanan Toros Dağları kuşağında, yer şekillerinin gelişimi sadece litolojiyle değil, aynı zamanda iklimsel değişkenlerle de yakından ilişkilidir. Özellikle Toroslar'ın yüksek rakımlı ($2000$ m ve üzeri) platolarında lapya ve dolin gibi küçük ölçekli karstik aşınım şekillerinin çok yoğun ve keskin hatlı olması, bu alanlardaki kireç taşlarının saflığının yanı sıra aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?